Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Sondyqtan ıslam dini ósimniń qaı túrine de qatań tyıym salyp, ótken ǵasyrdan bastap musylman álemi dástúrli bankterdiń ornyn almastyratyn qarjy ınstıtýtyn qurýǵa talpyndy.
Islam iliminde Mýdaraba, Mýsharaka, Mýrabaha degen túsinikter áý bastan bar. Bular – ósimsiz, kásipten paıda tabýǵa arnalǵan ıslamdyq qarjylaı qoldaý tásilderi. Jańa ǵasyrda zamanaýı ıslam bankin qurý máselesinde osy atalǵan tásilder negizge alyndy. Islam qarjy ınstıtýttary ózderiniń irgetasy qalanǵan alǵashqy kezeńderde-aq ortalyq bankter, qarjy uıymdarymen ózara áriptestik baılanys qurdy. Osylaısha, olar halyqqa qyzmet kórsetýdiń qarapaıym satylarynan ótip, damý baspaldaqtary arqyly derbes, qarjylyq múmkindigi joǵary bankterge aınaldy.
Tek musylman memleketterinde ǵana emes, sharıǵat qaǵıdatyndaǵy mundaı bankter Eýropa men Amerıkada da órken jaıdy. Tipti keıbir dástúrli úlgidegi Batys bankteri ıslam qarjy ınstıtýtynyń júıesin óz tájirıbesinde paıdalanyp ta júr.
О́simge negizdelgen barlyq bankter qaryz somasyn bergen kezde ústinen paıyzdyq mólsherleme arqyly tabys tabýdy kózdeıdi jáne nesıe qaıtarymy belgili bir ýaqyt sheńberimen shektelgen. Al ıslam júıesi sharıǵattaǵy musylman erejesine súıengen halal jolmen paıda tabýdyń túrli nusqasyn usynady.
Bank pen bıznes áriptestigi
Islam qarjy júıesindegi basty quraldyń biri – Mýdaraba: Bankpen arada bolatyn bıznestik áriptestiktiń bir túri. Joǵaryda aıtylǵandaı, negizi ıslam sharıǵatynan bastaý alady. Erte kezde musylmandar osy tásilmen ınvestısııalyq múmkindigin arttyryp, kásipterin dóńgeletken. Munda kelisim eki tarap arqyly jasalady. Onyń biri – ınvestor, ekinshisi – jumysker. Iаǵnı qaltaly azamat aqshasyn bir isker azamattyń bastaǵan jańa jobasyna salady. Keıin túsken paıdany ekeýi ortadan bólip alady. Mýdarabanyń eki túri bar – jalpy jáne shekteýli. Jalpyda ınvestor qarjysyn kózsiz jobaǵa salady. Belgili bir sharttar qoıylmaıdy. Alaıda bul nusqamen bankter asa kóp jumys istemeıdi. О́ıtkeni «jeti ret ólshep bir ret kespese» bıznes salasynda aqsha jelge ushýy múmkin. Ekinshi túri boıynsha bankter ınvestordyń aldyn-ala kelisimshartymen kóbirek qyzmet kórsetedi. Sebebi munda qarajattyń qaı jobaǵa jumsalatyny, basqa da táýekelder asa dáldikpen esepteledi. Degenmen Mýdarabada ekeýara kelisimge otyrýdyń ózi jetkiliksiz. Budan basqa da qos tarapty mindetteıtin erejeler óte kóp.
Bank – ınvestordyń seriktesi
Mýsharaka túrine kelsek, bul arada bank tek ózin qarjy berýshi uıym retinde qarastyrmaıdy. Investormen birge jobany qolǵa alyp, ári qaraı júzege asyrýǵa seriktes, áriptes retinde birge qatysady. Dástúrli bankte klıentke qyzmet kórsetý tek nesıe berý arqyly iske asyrylsa, ıslam júıesinde seriktestik baılanys birinshi orynǵa qoıylady. Taǵy bir ereksheligi, Mýsharakada jobany qolǵa alý barysynda kezdesetin kedergi men qıyndyqty bank ınvestormen birge kóteredi. Onyń Mýdarabadan bir aıyrmashylyǵy, Mýsharakada bir jobany bastaǵan kásipker aqshasy jetpegendikten basqa ınvestormen isti aıaǵyna deıin aparý úshin birigedi. Biraq o basta keliskendeı, tabys tapsa, paıdasyn birge kóredi nemese kerisinshe utylsa, shyǵynǵa birge batady. Sondaı-aq jobany júzege asyrýǵa qos tarap ta birdeı atsalysýǵa tıis. Sondyqtan Mýsharakada ıslam banki óziniń jaǵdaıyn oılaǵandyqtan ınvestorǵa tabys tabýdyń eń tıimdi joldaryn usynady. О́zi de klıentpen qosylyp shyǵynǵa ushyrap qalmaýdyń áreketterin qarastyrady.
Sonymen birge, búgingi tańda Mýsharaka Mýtanaqısa degen qarjylaı qoldaýdyń jańa túri qoldanysqa enip jatyr. Bul boıynsha bank ınvestormen sońyna deıin áriptes bolyp qalmaıdy. Investor jobasyn sátti iske asyryp bolǵan soń banktiń jumsaǵan kapıtalyn birden nemese belgili bir ýaqyt kezeń ishinde satyp ala bastaıdy. Osylaısha, arada biraz ýaqyt ótken soń ınvestor jobanyń tolyq ıesi atanyp shyǵady. Al banktiń úlesi, ıakı kapıtal múlki tolyq támamdalady.
Basty talap – shyn baǵany aıtý
Qarjy quralynyń taǵy bir túri – Mýrabaha – musylman sharıǵatynda burynnan bar Baıǵý amana, ıaǵnı senimdi ári kelisimdi baǵamen satýdyń bir túrine kiredi. Mýrabahaǵa negizdelgen saýdanyń basty ereksheligi – munda kez kelgen taýardyń bastapqy quny satyp alýshyǵa belgili bolady jáne paıda tabý maqsatynda ústine qoıylatyn ústeme baǵanyń qansha bolatyny aldyn ala kelisiledi. Sóıtip, kádimgi saýda júıesindegi sekildi bir taýardyń baǵasyn sál qymbattatyp satý arqyly saýdager paıda kóredi. Osyny Mýrabaha deıdi. Sonda onyń syry nede degen saýalǵa kelsek, satýshy ol taýardy naqty qanshadan alǵanyn shyn aıtýy kerek. О́ziniń bastapqy ári shynaıy baǵasy belgili bolǵan soń ári qaraı qaı baǵada ústeme qoıylatynyn taraptar keıin ózara kelisetin bolady.
Taýardyń óziniń bastapqy quny aıtylmaı satylatyn saýda túri de bar. Biraq ol Mýrabahada qoldanylmaıdy. Sondyqtan Mýrabahadaǵy eń basty shart – satyp alýshy adam taýardyń zaýyttan bosatylǵan qunyn nemese bastapqy baǵasyn bilýge tıis. Budan bólek, bul qarjy operasııasynda bankten tek múlik satyp alynady. Aqsha saýdasyna tyıym salynǵan. Osy tásil dástúrli bankter usynatyn lızıngtik ádiske uqsaıdy. Búgingi tańda sharýalar qajetti tehnıkany lızıngpen satyp alady. Alaıda lızıngte paıyzdyq mólsherleme bolady. Kerisinshe ıslam banki arqyly Mýrabaha ádisimen satyp alynatyn taýarlar eshqashan nesıege berilmeıdi. Negizgi aıyrmashylyq mine, osynda bolyp tur.
Qolǵa túspegen taýardyń quny
Islam qarjylandyrý salasyndaǵy taǵy bir tásil Sálamǵa kelsek, ol – áli kelmegen, qolda joq taýardy satyp alýshyǵa aldyn ala belgilengen baǵada jáne jetkiziletin naqty ýaqytty kórsete otyryp satý. Ádette, aldyn ala satyp alýda aldymen taýar usynylady, sosyn baryp baǵa naqtylanady. Al Sálamda kerisinshe aldymen satyp alýshy tarapynan baǵa bekitiledi, sodan keıin taýar jetkiziledi. Osy tusta bir eskere keter jaıt, taýar baǵasy keıin belgili bolǵan jaǵdaıda onyń baǵasy túrli jaǵdaıǵa baılanysty ósip ketýi múmkin. Al Sálamda aldyn ala bekitilip qoıǵan soń qandaı jaǵdaı bolmasyn klıent ózi aıtqan bastapqy baǵasynda satyp alady. Bul óz kezeginde taýar qunynyń qymbattap ketpeýine tosqaýyl bolady. Sálam ásirese, qoǵamda shaǵyn bıznesti damytý úshin óte qajetti qural bolyp sanalady. Máselen, dıqan baý salyp, egin egý úshin aınalymǵa qosymsha qarajatty talap etedi. Osyndaıda qaltaly azamattar ónimin arzan baǵada satyp alýdy nıet tutyp aldyn ala qarajatyn berip qoısa, bul jerde dıqan da, klıent te utylmas edi. Sondyqtan tutynýshylyq qoǵamda suranys pen usynysty birdeı qanaǵattandyrý máselesinde bul qarjylyq tásildiń tıgizer paıdasy zor deýge bolady.
О́ndiris órken jaıýy úshin
Ekonomıkany óndirissiz elestetý múmkin emes. Osy talap údesinen shyǵý maqsatynda ıslam banki taǵy bir qoldaý quralyn Istınsaǵty usynady. Bylaısha aıtqanda bir zaýyt nemese kásiporyn salý úshin ınvestordyń qarjylaı qajettiligin bank ótep beredi. Kez kelgen qarjy ınstıtýtynyń atqaratyn qyzmeti men maqsat-múddesi aıqyn. Ol – halyqtyń depozıtke jáne basqa da salymǵa jınaǵan qarajatyn túrli uıymdardyń, kompanııalardyń jobalaryna quıý arqyly tabys tabý. Sóıtip, qoǵamda ınvestısııalyq jáne qarjylyq belsendilikti arttyrý. Bankterdiń kóbi ınvestısııany ekonomıkanyń naqty sektorlarynyń biri óndiriske salýǵa qumbyl. О́z kezeginde ıslam banki de óz tarapynan bir óndiris oshaǵynyń qurylysyn júrgizýge bastama kótere alady. Al qurylysqa qajetti qarajatty bank óziniń jeke shotynan nemese ınvestısııa retinde salǵan salymshylardyń esebinen jumsaıdy. Sondaı-aq bank bir jobanyń ýákili bola alady. Mundaı jaǵdaıda paıda bolǵan óndiris orny keıin banktiń jeke múlkine aınalady.
Islam bankinde Ijara men Mýzaraǵa sekildi qarjylyq qoldaý tásilderi de bar. Ijarada bank kez kelgen jyljymaly jáne jyljymaıtyn múlikti satyp alyp, ony zańdy jáne jeke tulǵalarǵa jalǵa beredi. Al Mýzaraǵada qarjy uıymy jerdi dıqanǵa paıyzsyz, ósimsiz paıdalanýǵa berip, ústinen kórgen tabysty ortadan bólisedi.
Qazaqstandaǵy Al Hilal banki de Islam sharıǵatynyń qaǵıdasy boıynsha halyqqa qyzmet kórsetedi. Bul qarjy ınstıtýtynyń bas keńsesi Ábý Dabı qalasynda ornalasqan. Elimizde banktiń úsh fılıaly jumys isteıdi. Sonyń biri Shymkent qalasynan da ashylǵan. Bank mamandarynyń aıtýynsha 2010 jyldan beri atalǵan qarjy ınstıtýtynyń qyzmetin paıdalanǵan azamattar sany edáýir ósken. Búginde bank eki túrli depozıttik salym usynady. Ýakala jáne Mýdaraba. Alǵashqysynda klıenttermen 1-6 aıǵa jáne 1-2 jylǵa kelisimshart jasalady. Buǵan sáıkes salymshy aqshasyn túrli jobaǵa salyp, ústinen paıda kóredi. Ýakala depozıtinde 1 aıǵa – 8%, 6 aıǵa – 9%, 1 jylǵa – 10%, 2 jylǵa 12% mólsherlemede tabys túsedi. Paıyz bolǵanda dástúrli bankter sekildi ósim emes, sol jobalardan túsken paıdanyń mólsheri. Mamandar tutynýshylarǵa túsinikti bolý úshin osylaı paıyzben uǵyndyrady. Ýakala depozıtinde klıent aı saıyn jarnasyn salyp tura alady jáne kelisim merzimi bitkende aqshasyn tolyq sheship alýyna múmkindik bar.
Mýdaraba depozıti de osyǵan uqsas. Tek munda depozıttik tabys aı saıyn túsip otyrady sonymen birge, salymdaǵy aqshany úsh aı ótken soń baryp alýǵa bolady. Qos depozıtke salynatyn eń tómengi salym qarajaty 150 myń teńgeden nemese 500 dollardan kem bolmaýǵa tıis. Sondaı-aq joǵaryda aıtylǵan Mýrabaha ádisimen halyqty baspanamen qamtamasyz etýdiń arnaıy baǵdarlamasy júzege asyrylyp kelgen eken. Alaıda bank búginde bul qyzmetti belgili sebepterge baılanysty toqtatyp qoıypty.
ShYMKENT
