Qoljazbalardaǵy zulmat jyldar tarıhy

Jıynda «Arhıv – 2025» jobasyn iske asyrý aıasynda otandyq jáne shetel­dik arhıvterden, ǵylymı ortalyqtardan tabylǵan qujattar men derekterdi zertteý jáne olardy ǵylymı aınalymǵa engizý máseleleri jan-jaqty sóz boldy.

Atalǵan joba aıasynda elimizde bir­qatar jumys atqarylǵan. Ony dóńgelek ústelde Mádenıet jáne sport mınıstr­ligi Arhıv isteri jáne qujattamany bas­qa­rý komıteti basqarma basshysynyń mindetin atqarýshy Áıgerim Turǵanbaeva jetkizdi.

– Byltyr Ulttyq arhıv mekemesi Reseı, Germanııa, Majarstan, Tatarstan, Qyrǵyzstannan 700-den asa qujat kó­shir­mesin ákeldi. Ortalyq memlekettik ǵy-­
l­ymı-tehnıkalyq qujattama arhıv qyz­­met­kerleri de Polsha, Belarýs, Ázer­­baıjan, Grýzııaǵa issaparmen baryp, bi­raz derekter ákeldi. Qazir biz «Ar­hıv-2025» jobasy sheńberinde Estonııa, Iran, Túr­kııa, Moldova, Qyrǵyzstandaǵy arhıv uıymdarymen yntymaqtastyqta, jumys istep jatyrmyz, – dedi ol.

Áıgerim Tarǵynqyzy óz sózinde el mu­ra­ǵattaryndaǵy qujattardy sıfrlandyrý qolǵa alynyp, soǵan kerekti qural-jabdyqtar satyp alý qarastyrylǵanyn tilge tıek etti.

Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń dırektory Jan­dos Boldyqov ótken jyly ortalyq qyzmet­kerleri on elge issaparmen baryp, biraz qundy qujattar, qoljazbalar, kartalar alyp kelgenin baıandady.

– Ásirese Túrkııadan ákelgen aqyn, jazýshy Zeınel Súrmeli atamyzdyń qoljazbasynyń mazmuny zor dep aıtar edim. Bul kisi ótken ǵasyrdaǵy 30-jyldardyń ortasynda Shyǵys Túr­kistannyń Altaı, Barkól, Saýan, Gás­kól aımaqtarynan údere kóship, aldymen Gansý, Shynqaıǵa ótip, odan Gımalaı men Taklamaqan shólinen asyp, Úndistan men Pákistan arqyly Túrkııaǵa jetken kóshtiń tikeleı kýágeri. Sol ózi kózimen kórgen oqıǵalardy tyń derektermen baıandaǵan. Qazir biz ony aýdardyq. Endi kitap etip shyǵaramyz, – dedi ortalyq dırektory.

Sondaı-aq jıynǵa Túrkııadan onlaın qatysqan Ystanbuldaǵy Mımar Sınan kórkem óner ýnıversıtetiniń professory Ábdýaqap Qara Zeınel Súrmeli týraly jyly esteligimen bólisti.

– Táýelsizdigimizdiń arqasynda Zeı­nel aǵamyzdyń esimi qaıta tirilip, onyń qoljazbalary týǵan elimen qaýyshyp otyr. Ol kisi kózi tirisinde jazǵan dú­nıe­sin kitap etip shyǵarsam dep armandap edi. Biraq oǵan jete almady. Endi onyń armanyn sizder oryndap otyrsyzdar. Buǵan deıin sonaý qıynshylyq jyldary Altaıdan aýǵan kósh týraly Halıfa Altaı men Hasen Oraltaıdyń estelikteri jaryqqa shyqty. Basqalar­dyń da jazǵandary basyldy. Endi osy qatarǵa Zeınel aǵamyzdyń estelikteri qosyldy. 1936 jyly Altaıdan aýǵan kóshtiń quramynda 48 myńǵa jýyq adam bolǵan. Sol kóshten 1952 jyly Túrkııaǵa aman-esen 1850 adam ǵana jetken. Ol kisi eshqandaı mektep kórmese de, óziniń kórgenin aqyndyq rýhymen jazyp, úlken mura qaldyrdy, – dedi ǵalym.

Dóńgelek ústelde tarıh ǵylym­da­rynyń doktory, professor Tilegen Sadyqov «Búgingi tarıh ǵylymynyń ózek­ti máseleleri» taqyrybynda baıandama jasap, onda keıingi jyldary tarıhı zertteýlerde derekkózin izdeý álsirep barady degen oıdy qozǵady.

– Tarıhshylar úshin zertteý jumy­synyń negizi – derek kózi. Keshegi keńestik dáýirdiń ózinde solaı boldy. Qazir biz, ókinishke qaraı, jeńil jolǵa túsip bara jatqan sekildimiz. Buǵan ǵalamtordyń da tıgizip jatqan zııany bar. О́ıtkeni izdenýshi kóz maıyn taýysyp arhıvte otyrmaı-aq, kerekti derekterdi ınternetten alyp, sonyń negizinde monogra­­­fııa nemese maqalasyn jazyp, tipti ǵyly­mı jumysyn qorǵap jatqandar kezdese­di. Sondyqtan keıingi jastardy de­rek kózimen jumys isteýge baǵyttaý kerek, – dedi Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory.

Sonymen qatar Tilegen Sadyqov eli­mizge alyp kelgen shaǵataı, arab, tóte qarpimen jazylǵan qujattar men qol­jazbalardy oqý úshin, aldymen sol til­derdi biletin maman kerektigin málim etti.

Bul máseleni odan ári L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti «Otyrar kitaphanasy» ǵylymı orta­ly­ǵynyń basshysy, tarıh ǵylymdary­nyń doktory, professor Danagúl Mahat qaýzap áketti.

– Kóne qoljazbalardy oqý óte qıyn. Sondyqtan joǵary oqý oryndarynda qujattar men qoljazbalardy oqı­tyn maman daıarlaýdy qolǵa alý kerek. Máselen, «Mádenı mura» baǵdarlamasy men «Arhıv – 2025» jobasy aıasynda elge qanshama qujattar ákelindi. Endi sony oqıtyn mamandar jetispeıdi. Mysaly, Qurbanǵalı Halıd­tiń tórt tomdyq qol­jazbasyn aldyq. Biz onyń qazaq tarıhyn baıandaıtyn tustaryn aýdardyq. Al Ortalyq Azııaǵa qatysty tarıhy shet qalyp qoıdy. Osy qoljazbany aýdarýǵa bizdiń mamandar úsh jyl eńbektendi, – dedi ol.

Tarıhshy ǵalym «Qýǵyn-súrgin jyl­daryndaǵy tarıhı derekter» atty baıandamasyn 2020 jyly qurylǵan «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý» jónindegi memlekettik komıssııanyń jumysymen baılanystyryp sóıledi.

– Men osy komıssııanyń múshesimin. Búginge deıin naqty derek boıynsha 2 mln 400 qujattyń qupııasyzdyǵy alyn­dy. Osy qujattardyń ishinde neshe túrli qoljazba bar. Qazir qýǵyn-súrginge túsken 3 mln adam anyqtaldy. Onyń arasynda saıası qýǵynǵa ushyraǵandar men kóteriliske qatysqandar da bar. Májbúrli túrde jer aýdarylǵandar da kezdesedi. Bir aıta keterligi, 200 dáýletti esebinde sanalǵan azamat aqtal­maǵan. Sonymen birge 54 myń din qaı­ratkeri aqtalmaǵan. Din jolyn ustan­ǵandardy qýǵyndaý 1937-1938 jyldary ǵana emes, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde de jalǵasqan. Olardyń ózin ǵana emes, qoljazbalary men kitaptaryn da tárkilegen. Qoljazbalar osyndaı qasi­retti de kórdi, – dedi D.Mahat.

Al Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń qyzmetkeri Muqa­medqalı Baımuhanov Zeınel Súrmeli­niń derektik qujattaryn tóte jazýdan kırıl­lısa grafıkasyna túsirgendegi erekshelerine toqtaldy.

– Zeınel Súrmeliniń qoljazbasyn­­da qadımniń de, tóte jazýdyń element­teri bar. Biraq til bilgendikten oǵan onsha qınalǵan joqpyn. Altaıdan aýǵan kósh­tiń kórmegeni joq. Ásirese betin máń­­gilik muz japqan Gımalaı taýynan asar­daǵy bastan keshkenderin kózge jas almaı oqý múmkin emes. Ásirese maǵan búginge deıin elimizde shaǵataı tiliniń oqyl­maı jatqandyǵy janyma batady. Altyn ordanyń tarıhy shaǵataı tilinde jazylǵan qoljazbalarda saqtalǵan. Sony eskeretin eshkim bolmaı tur», – dep ókinishin bildirdi.

Odan keıin Nazarbaev ýnıversıte­ti­niń oqytýshysy Dáýit Shompaı Qara «Etno­grafııalyq shejire derekterindegi zar- zaman tarıhy» jóninde sóz qozǵasa, S.Seıfýllın atyndaǵy agrotehnıka­­lyq ýnıversıteti Qazaqstan tarıhy kafed­rasynyń meńgerýshisi, PhD doktory Aınur Álıakbarova «Shejireli jyldar tarıhy – Halıfa Altaı derekterinde» atty baıandama jasady. Dóńgelek ústel­di Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ult­tyq ortalyǵynyń ǵylymı sarap­shy­sy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor Zadash Dúkenbaeva júrgizdi. Son­daı-aq jıynǵa kelgen qonaqtar men qatysýshylar «Uly dala tarıhynyń jazba muralary» jáne «Zeınel Súrmeli­niń jeke qujattary» atty kórmesin tamashalady.