Kúı muhıtynan nár alǵan

Saýsaǵynan emes, kóńilinen degenimiz durys shyǵar. Táken Álimqulov: «Dom­by­rany saýsaq sóıletpeıdi, kóńil sóıle­tedi» demeýshi me edi. Dál solaı. Kúı tartqanda mań­daı teri burqyrap, arqalanyp alatyn Jubekeń ekpinin odan saıyn údete tústi. Janaryn birde ashyp, birde jumyp kúı yrǵaǵymen birge teńselip, tebirenip barady. Qońyr únniń qoınaýyna enip, saıyn da­lany shyrqaý bıikten sharlap kele jat­qan­daımyz. Kúı qudireti degenińiz – osy shyǵar...

Aıtpaqshy, Jubekeń dep otyrǵanymyz, Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq halyq aspaptar orkestriniń kúıshisi, «Má­denıet salasynyń úzdigi» – Jubatqan Táj­benov. Taǵylymdy ujymda otyz jyl taban aýdarmaı eńbek etip kele jat­qan ónerpaz qasıetti qara dombyranyń arqasynda álemdi sharlaǵan azamat. Qazaq óneriniń qarashańyraǵyna jıyrma jasynda qabyldanǵan ol «ómirim dombyramen egiz órilgen» dep tolǵanady. О́nerpazdyń ómir órnegine kóz salsaq, rasynda da balań shaǵynan qolynan dombyra túspegen, án men kúıden bólip qaraýǵa bolmaıtyn taǵdyr ıesin kóremiz. Qaraqalpaqstannyń Taqtakópir aýdanyna qarasty Jıdelik aýylynda dúnıege kelgen keıipkerimiz 2-synypqa aıaq basqanda ata-anasymen birge sol ólkeniń «Jańadárııa» keńsharyna kóship barǵan. Arǵy atasy Qor­ǵanbaı elge aty málim aıtys aqyny bolypty. Bádik aıtysta bási bıik tur­ǵan onyń qaljyńdary el arasynda «Qor­ǵanbaıdyń qaǵytpalary» degen atpen aýyzdan-aýyzǵa tarapty.

«Bergen shaıyń sýyq pa,

Jetip bardy qýyqqa.

Men kelgenshe jigitter,

Dombyramdy sýytpa»,

dep qaǵytatyn babasynyń qanynda bar qasıet Jubekeńe darypty. Mektepte «dombyrashy bala» atanyp, keńshar dırektory Orazaly Iim­betov pen belgili ónerpaz Rústem Dári­baevtyń bastamasymen qurylǵan aımaq­tyq «Saryjaılaý» ansambliniń beldi múshesi boldy. Mektep bitirer shaqta aǵalardyń alqaýymen Almatyǵa kelip ónerdiń qaınaǵan oshaǵyna qosylǵan. Emtıhan tapsyrý kezinde P.Chaıkovskıı atyndaǵy mýzykalyq ýchılıshege túsýge bir ǵana upaıy jetpegen jalyndy jas, Qaskeleńdegi mádenı-aǵartý ýchılıshesiniń dombyra bólimine qabyldanady.

Alǵashqy kýrsty endi aıaqtaǵanda ás­kerge shaqyrtý alyp, azamattyq boryshyn óteýge attanady. Sarbazdyq sapary qıly kezeńmen tuspa-tus kelip, keńes áskeriniń quramynda Aýǵan dalasyn­daǵy is-qımyldarǵa qatysýyna týra keledi. Eki jylǵa jýyqtaǵan qaterli qaqty­ǵys­tyń birinde aıaǵynan jaralanyp, elge oralǵan ol kásibı bilimin qazirgi Abaı atyndaǵy ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń mý­zyka fakýltetinde jalǵastyrady. «Sol bir syn saǵatta janyma jalaý bol­ǵan dombyranyń qońyr úni edi», deıdi ol.

Qý aǵashtyń qoınynan qupııa ún quıy­lyp túse salmaıdy. Sheber kúıshi bolý úshin tek talantty bolý jetkiliksiz, as­qaq rýh kerek adamǵa. Taǵy bir kúı tyń­dap alyp áńgime aýanyn kúı qudireti, kúı­shilik ónerdiń órisi taqyrybyna burdyq. Jastardy ulttyq muraǵa baýlyp júrgen kásibı sheberdiń bul turǵydaǵy oılary da kóńilge qonady.

– Áriden bastaý alǵan kúı óneri hal­­qymyzdyń tarıhymen astasyp ja­tyr. Qorqyt, Yqylas, Qazanǵap, Qurmanǵazy, Táttimbet, Dáýletkereı, Sú­gir, Dına, Nurǵısalardyń arman-tilegi elimen egiz, halqymen qanattas. Kúı­shi­ler halyqtyń muń-muqtajyn, maq­sat-múddesin dom­byranyń qońyr úni­men jet­kize bildi. Kúı bolmysynan dáýir­ler­diń aınasyn kóremiz. Qurmanǵazy kúı­lerindegi ekpin men jiger, Dáýletkereı shyǵarmashylyǵyndaǵy tereń tolǵanys pen romantıkaǵa toly lırıka, Táttimbet kúıindegi ásem áýen men qońyr saz, Qazan­ǵap qoltańbasyndaǵy oınaqy, qubylmaly aǵystar bizdiń rýhanı dúnıemizdiń diń­gegi. Zaman arnasy qalaı burylsa da, dińgegimizden ajyramaýymyz qajet. Kúı­­diń rýhyn janymen sezine alǵan adam naǵyz parasat ıesine aınalady. Dom­­­byradan qur kúmbir emes, sezim saýlaýǵa tıis. О́zim dombyraǵa baýlyp júr­gen jastarǵa qoıar basty talabym osy. Mý­zy­kant bolý úshin adamǵa eń aldymen este saqtaý qabileti men yrǵaqty sezine bilý qa­sıeti kerek. Sheberlik jyldarmen shyń­­dalady, al kúı yrǵaǵyn, daýsyn, tynysyn seziný bir basqa, – deıdi Jubatqan Tájbenov.

Kúı daýysyn naǵyz talanttar toǵysqan sahnadan tyńdaý aıryqsha áserge bóleıdi. Ún yrǵaǵymen birge qalyqtaısyń. Keıde shemen sherge ilesip orman oıdyń ortasyna túsesiń. Syrly sazben ómir jolaǵyńnyń ótken shaqtary tizbektelip, sanańda san taraý sezimder sapyrylysyp jatady. Al osy sáttiń áserin sahnada sán túzegen orkestr músheleri qalaı sezinetini bárinen qyzyq. Otyz jyl boıy osy dúbirdiń ortasynda júrgen oryndaýshydan sóz arasynda muny da suradyq.

– Dırıjerdiń nusqaýynan keıin orkestr shyǵarmaǵa ene bastaıdy. Árip­testerińe qarap ózińdi báıgege qosylǵan tul­pardaı sezinesiń. Bárin umytyp, týyn­dynyń ishine kiresiń. Kóz aldyńa sý­ret keledi. Kúıshi keıiptegen kezeńge, sol mekenge ótesiń. Ásirese Qazanǵaptyń – «Kó­kilin», Yqylastyń «Jezkıigin» oına­ǵanda emirenip ketemin. Ony tilmen jetkizý múmkin emes, ishki túısikpen ǵana sezinetin kep. Ujymdy uıatqa qaldyr­maýyń kerek. Elý adam otyrsa da bir as­paptyń róli zor. Muny árbir orkestr múshesi jaqsy túsinedi. Shyǵarma aıaq­tal­ǵandaǵy halyqtyń qoshemet-yqy­lasy ónerimizge kórsetilgen baǵa dep qabyl­daımyz. Ár aspapshy shyǵarmanyń bolmysyn sezinbese, berilip oınamasa kúı mazmuny ashylmaıdy, qur ánsheıin syńǵyrlaǵan qurǵaq mýzykaǵa aınalady. Orkestrimizdegi bilikti mamandar muny jan-júıesimen sezinedi, – deıdi óner ıesi.

Aspabyń jaqsy bolmasa, bári beker. Myń jerden sheber oryndaýshy bolsa da dombyrasy myńqyldap, shińkildep, shań­qyldap tursa kúıshiniń kúıi qashady. Qolyńa jaqsy aspap tússe – jarty baqyt. Sırek te bolsa sátti jasalǵan ǵajap dom­byralar bar. Jubatqan kúıshiniń qolyna da mundaı kóne dombyranyń biri orkestrge alǵash barǵanynda ilingen. Naq­ty qaı sheberdiń qolynan shyqqany belgisiz aıryqsha úndi aspap, zamanynda orkestr basshylyǵynyń tapsyrysymen Máskeýde jasalǵan bolýy múmkin. Rysbaı Ǵabdıev bastaǵan alataýdaı aǵalar qıylyp suraǵanda da qımapty. Onyń aıtýynsha, dombyranyń da kıesi bolady, álgi dombyrany qolyna qonǵan qut dep jorıdy Jubekeń. Kıe men qasıetti elemeı kór. Kóńil kórigin kúı kúmbirinen tapqan ózi de Besqala jerinde aty máshhúr bolǵan Naýryzbek jyraýdy pir tutyp, Bór­shi taýdyń baýraıynda Qarasaı shal­dyń ıiriminen qýat alyp ónerge qadam basqan.

– О́mir boıy ónerim órge súırep keledi. Alla Taǵala bizdiń rızyǵymyzdy dombyranyń pernesine baılap qoı­ǵandaı. О́zim eńbek etetin Qurmanǵazy orkestrinde júrip, ata-babamyz aıaq baspaǵan qanshama eldi araladyq. Júrgen jerimizde halqymyzdyń keńdigin, kemeldigin, tereńdigin óner arqyly dáriptep kelemiz. Germanııa, AQSh sekildi alyp derjavalardyń sahnasynda qazaq kúıi kúmbirlegende kórermen ornynan turyp qol soǵyp, mádenıeti qandaı baı el dep tamsanyp jatady. Sheteldiń alyp sahnalarynda sımfonııalyq orkestrmen qatar óner kórsetken kezderimiz az bolǵan joq. Kóziqaraqty kórermen qobyz ben dombyranyń únine naǵyz ǵajap dúnıe dep tamsanǵanda, bizge de qanat bitkendeı boldy. О́ner – ult pen ultty, el men eldi jaqyndastyratyn uly kópir. Ulttyq muramyzdy ulyqtap, urpaǵymyzdy osy rýhta tárbıeleýge tıispiz. О́ner ále­minde Qoshqarbek Tasbergenov, Aıt­qalı Jaıymov, Shamǵon Qajyǵalıev, Al­dabergen Myrzabekov, Qaırat Baı­bosynov sekildi atpal aǵalardan kóp dúnıe úırendik. Boıymdaǵy tıtteı ush­qyndy jandandyrýǵa jıen aǵam Er­ǵalı Otaraly da mol úles qosty. Olar­dyń árqaısysy – bir-bir mektep. Kúı mu­hıtynan nár alyp, ult rýhanııatyna az da bolsa úles qosýyma jol ashqan qa­zaq óne­riniń qasıetti qarashańyraǵy – Qur­­manǵazy atyndaǵy halyq aspaptar or­kestri, – deıdi Jubatqan Tájbenov.

Kóneden jetken asyl murany ardaq­taǵan azamat mádenı baılyǵymyz keleshekke kerýen tarta berse deıdi. О́zi ónerge baý­lyǵan shákirtteri de kúı qudiretiniń tereń syryna úńilip, aıtýly baıqaýlarda úzdik­ter qatarynan kórinip júr. Bıyl toq­san jyldyǵy toılanatyn ordaly ujym­nyń talantty ókili ortamyzǵa kúnde kele bermesi anyq. Jumys bólmemizdegi jo­syǵy bólek júzdesý jalǵasa berse deı­miz ishteı. Keıipkerimiz perne boıynan tol­qyndap shyqqan kerimsal kúıdi aǵyl­typ otyr. Tyńdaǵan saıyn tynysyń ke­ńeıedi.

ALMATY