Atalǵan joba aıasynda kezinde Qazaqstanda bolǵan Aýstrııa-Majarstan ımperııasy zertteýshileriniń etnografııalyq esepteri, Shyǵystaǵy qazaq handyqtarynyń syrtqy qatynastaryn zertteý isi, XIX ǵasyrdaǵy Qazaqstan men Ortalyq Azııaǵa nemis zertteý saparlarynyń nátıjeleri tabyldy. Stazı arhıvinde (burynǵy GDR qupııa polısııasy) Baıqońyr ǵarysh aılaǵy men 1986 jylǵy Almatydaǵy oqıǵalarǵa qatysty qujattar anyqtaldy. Sonymen birge «Sakson memorıaldary» Drezden qorynyń qujattama ortalyǵynan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, nemis tutqynyna túsken otandastarymyzdyń tizimi de tabyldy.
Ulttyq arhıvtiń zertteýshiler toby Sankt-Peterbýrgtegi Reseı memlekettik tarıhı arhıvinde de (RMTA) jumys istedi. Onda XVIII – XIX ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq sultandarynyń ımperatorlyq ákimshilik ókilderimen Qazaqstan aýmaǵyndaǵy jaǵdaı týraly jazysqan hattary tabylǵan. Mysaly, Aıshýaq hannyń 1811 jyly jazǵan hatynda Qarataı sultannyń uly Jantórege qastandyq jasap, ony óltirgeni týraly aıtylady. Nazar aýdararlyq istiń biri, kóptegen jyldar boıy qazaq dalasynda ómir súrgen, qazaq tarıhynyń bilgiri, ataqty shyǵystanýshy Vasılıı Grıgorev qorymen jumys isteýge de erekshe kóńil bólindi. Grıgorevtiń 1821 jylǵy 2 aqpanda jazylǵan jazbalarynda Uly dalanyń zańdyq máselesine sáıkes, kisi óltirý, urlyq pen basqa da qylmystarǵa qatysty qun tóleýdiń qazaq zańdarynan úzindiler jınaqtap, ony basyp shyǵarýdyń qajettiligi týraly jazylǵan. Iаǵnı qazaq dalasynda quqyqtyq normalardyń damyǵan júıesiniń jumys istegeni týraly aıtýǵa bolady. Bul qazaq kóshpeli qoǵamy artta qaldy degen jańsaq pikirlerdi joqqa shyǵarady. Grıgorevtiń 1857 jyly jazǵan «Ordanyń orta bóliginiń basqarýshysy Muhamed Baımuhamedovtiń Orynborǵa kelýi týraly» baıandamasy da úlken qyzyǵýshylyq týdyrady. Onda Qazaqstandaǵy saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń, qazaq aqsúıekteriniń otarshyl ákimshilikpen qarym-qatynasynyń naqty sıpattamasy berilgen.
Osy joba aıasynda Ulttyq arhıv qyzmetkerleri Túrkııanyń Ankara jáne Ystanbul qalalaryna saparlaǵan. Atap aıtar bolsaq, Ankara qalasyndaǵy Memlekettik arhıv tóralqasynyń respýblıkalyq arhıvinde, Túrkııa Syrtqy ister mınıstrliginiń túrik dıplomatııalyq arhıvinde jáne Ulttyq qorǵanys mınıstrliginiń áskerı tarıh arhıvinde bolyp, elimizdiń tarıhyna qatysty 1000-ǵa jýyq betten quralǵan 90-nan astam qujat ákelindi. Ystanbul qalasyndaǵy Osman arhıvi men Ystanbul ýnıversıtetiniń kitaphanasyndaǵy qundy qujattar da zerttep-zerdelenip, 250-den astam qujat elge oraldy. Belgili túrkitanýshy, Qazan Imperatorlyq ýnıversıtetiniń professory, folklortanýshy N.F.Katanovtyń murasy retinde saqtalǵan kóne kitaptardan HIH-HH ǵasyrlardaǵy qazaq jerine qatysty qundy dúnıeler de elimizge jetkizildi.
Tatarstanda arhıvterden musylman mádenıeti men biliminiń damýyna qatysty, qazaqtardyń basqa elder halyqtarymen mádenı, ǵylymı jáne iskerlik baılanystary týraly birqatar biregeı qujattar tabylǵan. «Alash» qozǵalysynyń tarıhy boıynsha jańa qujattardy anyqtaýǵa múmkindik jasalǵan. Ári osy sapar aıasynda Tatarstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıvindegi №92 qor negizinde XIX ǵasyr men XX ǵasyrdyń basyndaǵy qujattardy qamtıtyn «Qazan oqý okrýginiń qamqorshysy» atty buryn zerttelmegen qujattar elimizge ákelindi. Bul materıaldar Ishki Bókeı ordasy aýmaǵyndaǵy jáne 1917 jylǵy revolıýsııaǵa deıingi Qazan oqý okrýgine kirgen qazirgi Qazaqstan aýmaǵynyń bir bóligindegi mekteptik bilim berý uıymyna qatysty belgisiz derekterdi ashýǵa múmkindik berip otyr.
Ulttyq arhıv dırektory Saǵıla Nurlanovanyń aıtýynsha, XIX-XX ǵasyr basynda Qazaqstandy zerttegen shyǵystanýshy ǵalymdardyń (Radlov, Grıgorev, Katanov) qujattary tabylǵan. Sonymen birge elimizge professor Nıkolaı Katanovtyń Sibir, Jońǵarııa, Shyǵys Qazaqstan boıynsha 1890 jylǵy saıahatynyń buryn tolyq jarııalanbaǵan kúndeligi ákelingen. 1891 jyly Jetisý men Tarbaǵataıǵa saparlaǵan Nıkolaı Katanovtyń elimiz týraly jazǵan kúndeligi de anyqtalǵan. Bul eńbekte zertteýshi etnografııalyq jáne lıngvıstıkalyq materıaldardy jınaqtaı otyryp, qazaq halqynyń turmysy men tilin sıpattaıdy.
«Bizdiń Ulttyq arhıvtiń qyzmetkerleri «Arhıv-2025» jobasy aıasynda birqatar shetelge saparlap, ónimdi jumys atqardy. Sonyń biri retinde Majarstan Ǵylym akademııasynyń arhıvinen tabylǵan shyǵystanýshy Armınıı Vamberıdiń eńbekterin atap ótýge bolady. Bul ataqty ǵalym ómiriniń kóp jylyn Qazaqstan men Ortalyq Azııany zertteýge arnaǵan. Majarstanda A.Vamberı jınaǵan qazaq qujattary men ádebı shyǵarmalar jınaǵy zerttelmegen, sıfrlanbaǵan. Sıfrlanbaǵan eksponattardyń qatarynda poemalar, halyq ertegileri, óleńder, sondaı-aq múldem ashylmaǵan jáne zerttelmegen qoljazbalar bar. Sondyqtan A.Vamberıdiń murasy qazaq tarıhy men mádenıetin zertteýshiler úshin zor qundylyqqa ıe. Ony qazaqstandyq tarıhshylar men fılologtardyń muqııat zerdeleýi qajet», deıdi Saǵıla Nurlanova.
Ulttyq arhıv dırektorynyń sózine qaraǵanda, Qazaqstan tarıhyn zertteýde Býdapesht qalalyq arhıvinen tabylǵan 1960-1980 jyldardaǵy «Teńiz» munaı ken ornyn ıgerýge majar ınjenerleri men jumysshylarynyń qatysýy týraly qujattardyń mańyzy zor. Máselen, №355 «Teńiz» qorynda Qazaqstanda majar mamandary jobalap salǵan azamattyq jáne ákimshilik nysandar týraly málimetter, sondaı-aq majar sáýletshileri men ınjenerleri, elimizde jumys istegen basqa da mamandar týraly derekter saqtalǵan. Osy qorda munaı salasynda jumys istegen Qazaqstan mamandary týraly, sonyń ishinde elimizdiń munaı-gaz salasyn tehnıkalyq jaraqtandyrý týraly málimetter bar. Qazaqstanda alǵash ret majar qurylysshylary qoldanǵan qurylys tehnologııalary týraly aqparat ta mańyzdy.
Sondaı-aq Ulttyq arhıv qyzmetkerleri Chehııaǵa jasaǵan sapary barysynda Qazaqstan tarıhy boıynsha kóptegen qundy qujattardy anyqtady. Buryn otandyq tarıhshylarǵa jabyq bolǵan Chehııanyń áskerı-tarıhı arhıviniń (ÁTA) OČSNR jabyq qoryna (Reseıdegi Chehoslovakııa Ulttyq Keńesiniń bólimshesi) ruqsat berildi. Bul qordan Qazaqstan aýmaǵynda sheteldik áskerı bólimshelerdiń qurylýy týraly derekter anyqtaldy. Rýmynııa Ulttyq komıtetiniń Petropavldaǵy jumysy, Rýmynııa eriktiler korpýsynyń qyzmeti týraly málimetter de kezdesti. Atalǵan materıaldar HH ǵasyr boıynsha Qazaqstan tarıhymen aınalysatyn tarıhshylar úshin taptyrmas derekter bolatyny kúmánsiz.
«Chehııada bizdiń arhıvshiler 1980 jyly Almatyda jáne basqa da qazaqstandyq qalalarda bolǵan cheh fotografynyń eki júzge jýyq belgisiz týyndylaryn tapty. Tabylǵan bul fotosýretter qundy derekkóz retinde tarıhty obektıvti túrde túsiný úshin jazbasha qujattardan esh kem emes. Chehııadaǵy jumystyń nátıjesinde bizdiń mamandar buryn zerttelmegen tarıhı kartalarmen otandyq tarıhtyń qaınar kózderin baıytty», deıdi Saǵıla Nurlanova.
Ulttyq arhıv qyzmetkerleri batys eýropalyq kartograftar jasaǵan XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy tarıhı kartalardy da elge sátti jetkizipti. Sol qujattarǵa sáıkes, ártúrli kezeńderdegi qazaq jerleriniń Reseı ımperııasynyń quramyna ený ýaqyty da kórsetilgen. Munan ózge, sátti tabylǵan qujattar qataryna 1856 jylǵy Meıerdiń geografııalyq atlasy da kiredi. Onda álemdik mańyzy bar elder men qalalardyń kartalary men josparlary bar. Bul basylymda XIX ǵasyrdyń ortasyndaǵy qazaq jerleri, qalalar, shekaralar men ákimshilik bólinister egjeı-tegjeı kórsetilgen. Mysaly, «Tartarııa kartasy» Jońǵar ekspansııasy kezindegi Qazaqstan men Ortalyq Azııa aýmaǵynda bolǵan ózgeristerdi aıqyn kórsetedi. Al 1799 jyly Londonda jarııalanǵan Reseı ımperııasynyń kartasynda qazaq dalasynyń qalalary men basqa da eskertkish oryndarynyń qırandylary bederlengen.
Sonymen qatar elimizdiń Ulttyq arhıv qyzmetkerleri birqatar qujatty elge jetkizdi. Sonyń aıqyn dáleli retinde, ótken jyly Reseıdiń birqatar qalasyna jasalǵan issaparlar kezinde Alash qaıratkerlerine, Isataıǵa, Kenesaryǵa, basqa da tulǵalarymyzǵa qatysty tyń derekter tabylyp, olar elimizge ákelingen. Saǵıla Nurlanovanyń sózine qaraǵanda, bul turǵyda tatar saıasatkeri Gaıaz Ishaqıdiń qory óte qundy bolyp tur. Ǵalym, saıası qaıratker G.Ishaqı Aqpan, Qazan tóńkeristeri qarsańynda qoǵamdyq-saıası úderisterge belsendi túrde qatysqan. Ári ol Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly syndy Alash qaıratkerlerimen tyǵyz baılanysta bolǵan. Ishaqı qorynyń qujattarynda musylman sezderiniń qararlary men qaýlylarynyń hattamalary bar. Al Tatarstannyń Ulttyq arhıvinen Alash qaıratkeri Ábýbákir Aldııarovtyń buryn belgisiz bolǵan qujattary tabyldy. Sondaı-aq, Ulttyq arhıv qyzmetkerleri 1920-1930 jyldardaǵy saıası úderisterdi qamtıtyn qujattardy anyqtaǵan. Jalpy aıtqanda, aldaǵy ýaqytta babalarymyzǵa qatysty tarıhı qujattardy tereń zerdeleý isi odan ári jalǵasa bermek.
Ámirhan ALMAǴANBETOV,
jýrnalıst
