Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
О́z elindegi saıası turaqsyzdyqqa baılanysty olar Qazaqstan men Reseıden ákelinetin bıdaıdy О́zbekstandaǵy tollıngtik shema boıynsha óńdep, sodan keıin óz eline un etip jetkizedi. Qalyptasqan jaǵdaıdyń nátıjesinde 2020-21 MJ qorytyndysy boıynsha qazaqstandyq bıdaıdyń О́zbekstanǵa rekordtyq joǵary ımporty tirkelip, 3,23 mln tonnaǵa jetti. Al Qazaqstannan un jetkizý, kerisinshe, eń tómengi mánge – nebári 0,36 mln tonnaǵa jetti.
«AО́K-Inform» portalynyń málimetinshe, 2017-18 jyldardaǵy rekordtyq kórsetkishten keıin elimizde un óndirisi baıaýlaı bastaǵan. Máselen, 2018-19 marketıngtik jyldyń (MJ) qorytyndysy boıynsha óndiris 16%-ǵa qysqarǵan. Ári qaraı 2019-20 MJ-da respýblıkada un óndirý kólemi taǵy 12%-ǵa tómendedi. Odan keıin 2020-21 jyldarda shaǵyn ósýden keıin óndiristiń quldyraýy qaıta jalǵasty. О́ndiristiń ótken jylǵy shilde-jeltoqsandaǵy kórsetkishteri men uzaqmerzimdi kezeńdegi ortasha úlesin esepke ala otyryp, aǵymdaǵy kezeńde birshama ósý bar deýge bolady. Bul jerde un óndirý kóleminiń qalyptasýy bir jaǵynan eginniń deńgeıine, ekinshi jaǵynan daıyn ónimdi ótkizý múmkindigine baılanysty ekenin qaperge alý kerek.
2017-18 MJ-ǵa deıin Qazaqstanda bıdaıdyń jalpy jınalýy birtindep ósip, shamamen 15 mln tonnaǵa jetti. Kelesi birneshe maýsymda qolaısyz agroklımattyq jaǵdaılarǵa baılanysty eginniń azaıýy oryn aldy. Biraq bul tutastaı alǵanda un óndirisin shıkizatpen qamtamasyz etýge qatty áser etken joq. Sońǵy on eki maýsymdyq kezeńde respýblıkada óńdeý úshin ósirilgen bıdaıdyń shamamen 38%-y ǵana paıdalanyldy. Tipti, ónim shyǵymdy bolmaǵan 2019 jáne 2021 jyldardyń ózinde bul kórsetkish 35%-37% deńgeıinde baǵalandy.
О́ndirilgen ónimdi ótkizýge kelsek, otandyq un tartýshylar úshin eksporttaýdyń mańyzy úlken. Uzaqmerzimdi kezeńde elimiz eksportqa beretin unnyń ortasha úlesi eldegi ony óndirý kóleminiń 52%-y túrinde baǵalanady. Iаǵnı eksporttyq jetkizilim qarqyny kóbine óndiris kólemin qurap, sáıkesinshe ekeýiniń dınamıkasy uqsas keledi.
Un eksportynan túsetin túsimniń qalyptasý dınamıkasyn taldaıtyn bolsaq, onda sál ózgeshe úrdisterdi bólip kórsetýge bolady. Aıtarlyqtaı tómendeý kezeńi 2015-16, 2018-19 marketıngtik jyldary baıqaldy, bul eksporttalatyn unnyń tómen baǵasyna baılanysty boldy. Máselen, 2017-18 MJ-da qazaqstandyq unnyń eksporttyq partııalarynyń ortasha quny eń tómengi mánde boldy. 2019-20 MJ-dan bastap jáne qazirgi sátte eksporttyq partııalardyń ortasha qunyn ulǵaıtý esebinen túsimniń aıtarlyqtaı ósýi baıqaldy. Alaıda, undy eksportqa satýdan túsetin túsimniń ulǵaıýy Qazaqstannyń un tartatyn kásiporyndarynyń tıimdirek bolǵanyn bildirmeıdi. Olardyń tolyq júktelýine áli kóp nárse qajet, al shıkizat, kómekshi resýrstar men logıstıkalyq shyǵyndar ósip barady.
Sońǵy on eki maýsymdyq kezeńde jetkizilimderdiń jalpy kóleminen qazaqstandyq unnyń 85%-ǵa jýyǵy tek eki elge – О́zbekstan men Aýǵanstanǵa eksporttaldy. Bul rette eger 2014-15 MJ-ǵa deıin ımporttaýshylar arasynda О́zbekstan basym bolsa, 2015-16 MJ-dan bastap qazaqstandyq unnyń negizgi satyp alýshysy Aýǵanstan bolyp otyr. Biraq taǵy da aıta keterligi, Aýǵanstanǵa un jetkizýdiń ósýi qazaqstandyq un tartýshylardyń jetistigi emes. Bul sońǵy bes jyl ishinde bıdaı men undy turaqty eksporttaýshylar sanatynan ımporttaýshylar sanatyna ótken Pákistannyń osy naryqty joǵaltýyna baılanysty.
Al О́zbekstan qýatty memlekettik qoldaýdy qosyp, óziniń un tartý salasyn belsendi damyta bastady. Qazaqstannan astyq jetkizýdiń yńǵaıly logıstıkasy jergilikti un tartýshylardy qoljetimdi shıkizatpen qamtamasyz etýge yqpal jasady. Bir qyzyǵy, О́zbekstanda Qazaqstannan tájirıbeli un tartýshylar basqaratyn kásiporyndar paıda bola bastady, olarǵa bıdaıdy ımporttaý men ony sol jerde unǵa óńdeý tıimdirek boldy. О́zbekstandaǵy dıirmen kásiporyndarynyń aýǵandyq menshik ıeleriniń úlesi odan da joǵary. О́z elindegi saıası turaqsyzdyqqa baılanysty olar Qazaqstan men Reseıden ákelinetin bıdaıdy О́zbekstandaǵy tollıngtik shema boıynsha óńdep, sodan keıin óz eline un etip jetkizedi. Qalyptasqan jaǵdaıdyń nátıjesinde 2020-21 MJ qorytyndysy boıynsha qazaqstandyq bıdaıdyń О́zbekstanǵa rekordtyq joǵary ımporty tirkelip, 3,23 mln tonnaǵa jetti. Al Qazaqstannan un jetkizý, kerisinshe, eń tómengi mánge ‒ nebári 0,36 mln tonnaǵa jetti.
Sońǵy úsh maýsymdyq kezeńde shildeden qarashaǵa deıingi kezeńderdi salystyra otyryp, aǵymdaǵy sátte Aýǵanstanǵa (aldyńǵy maýsymnyń kórsetkishine +70%) jáne О́zbekstanǵa (+14%) jetkizilimderdiń aıtarlyqtaı óskenin baıqaýǵa bolady. О́z kezeginde Tájikstan, Túrikmenstan jáne Reseı Qazaqstannan satyp alý kólemin tıisinshe 11%, 6% jáne 38%-ǵa qysqartty. Absolıýtti túrde bul elderge jetkizilim kólemi eleýsiz bolyp qala berdi.
Qazirgi maýsymda reseılik unnyń naryqqa qysymy sanksııalarǵa baılanysty kúsheıe tústi. Reseı Ortalyq Azııanyń dástúrli naryqtarynda qazaqstandyq unmen belsendi túrde básekelese bastady. Soltústiktegi jınalǵan bıdaıdyń rekordtyq óniminiń artyǵy, tıisinshe artylǵan un kólemi qazaqstandyq eksporttaýshylarmen «taptaýryn» bolǵan logıstıkalyq baǵyttarǵa sáıkes kelip, aǵylyp ketti. Máselen, Reseıden Túrikmenstanǵa un jetkizý 2020-21 MJ-daǵy 3,2 myń tonnadan 2022-23 MJ shilde-qarasha qorytyndylary boıynsha 25,8 myń tonnaǵa deıin ósti.
Qazaqstan aýmaǵy boıynsha reseılik un tranzıti jónindegi «Qazaqstan temir joly» derekterin zertteı kele, 2022 jyly bul kórsetkish 84%-ǵa óskenin kórýge bolady. Eger 2020-21 jyldary respýblıka arqyly Reseıden 166 myń tonnaǵa jýyq un ótse, 2022 jyly tranzıt rekordtyq 307,7 myń tonnaǵa deıin ulǵaıǵan. Sol Túrikmenstanǵa tranzıt kólemi – 7 ese, Qyrǵyzstanǵa – 2 ese, О́zbekstanǵa, Tájikstan men Aýǵanstanǵa orta eseppen 1,5 ese ósti.
Reseıden bıdaı ımportynyń ósýi eki negizgi faktorǵa: Ortalyq Azııa men Aýǵanstan elderinde nan ónimderin tutynýdyń ósýi, sondaı-aq Qazaqstanda ósiriletin bıdaıdyń (Reseı bıdaıymen salystyrǵanda) ózindik qunynyń ozyq ósý qarqynyna baılanysty.
Zańdy ımporttan basqa, Qazaqstan naryǵyna kontrabandalyq astyq ta aralasýda. Zańsyz ákelý kóleminiń ulǵaıýy reseılik astyqty Qazaqstan arqyly úshinshi elderge QQS, tranzıttik temirjol tarıfi jáne eksporttyq baj tólemeı satý múmkindigin týǵyzady degen sóz. EAEO ishindegi jetkizilimderge baj salynbaıdy, biraq ol Reseı Federasııasynan alys shetelge bıdaı eksporty úshin mindetti. Reseılik bıdaıdy zańsyz ımporttaı otyryp, alypsatarlar ony qaǵazdar boıynsha qazaqstandyqqa aınaldyrady da, О́zbekstanǵa jetkizedi. Bul kóleńkeli bıznes memleketti de, zańdy bıznesti de shyǵyndarǵa ákeledi. Mysaly, Qazaqstannyń qaıta óńdeýshiler odaǵynyń baǵalaýy boıynsha, Reseı bıdaıynyń kontrabandasy saldarynan respýblıka jyl saıyn shamamen 500 mln dollar joǵaltady. Munyń qandaı soma ekenin salystyryp kórý úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ósimdik sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýǵa jylyna shamamen 100 mlrd teńge bóletinin oıǵa alýǵa bolady. Al zańsyz bıdaı saýdasynan tegis jerde 240 mlrd teńgege jýyq qarjy joǵalady.
Joǵaryda atalǵan problemalardan basqa, qazaqstandyq un naryǵyna birqatar ishki faktorlar: logıstıkalyq qıyndyqtar (maýsymnyń qyzǵan kezinde vagondar tapshylyǵy, «QTJ»-nyń konvensııalyq tyıymdary, astyq pen undy tasymaldaý baǵyttaryn tıimsiz belgileý), jetkilikti qoldaýdyń bolmaýy teris áser etedi. Qazirde elimiz ónimdi qaıta óńdeýdi jáne eksporttaýdy qoldaý qajettigine asa mán berip otyrǵanyna qaramastan, is júzinde dıirmenshiler eleýli qıyndyqtarǵa tap bolyp otyr. Un tartý salasynyń kópten jazylmaı kele jatqan, ásirese, 2022 jyly asqyna túsken bir «jarasy» ‒ QQS-ny qaıtarý máselesi. Qazaqstannyń qaıta óńdeýshiler odaǵynyń esebinshe, QQS-nyń qaıtarylmaýy saldarynan jylyna 40 mlrd teńge aınalym qarajaty joǵalady, nátıjesinde jumys tıimdiligi kúrt tómendeıdi. Aınalym qarajattarynyń jetispeýshiligine baılanysty óńdeýshiler jyldyq 25%-ǵa deıin joǵary mólsherlememen nesıe alýǵa májbúr, bul bir jaǵynan unnyń ózindik qunynyń joǵarylaýyna ákelse, ekinshi jaǵynan eksporttyń damýyna tusaý bolady. Un tartý salasyndaǵy daǵdarys, QQS-nyń qaıtarylmaýy salyq túsimderine, jalpy ekonomıkaǵa keri áserin tıgizip, 60 myńǵa jýyq adam jumys isteıtin bul saladaǵy áleýmettik saldarǵa ákeledi.
Osylaısha, qazaqstandyq qaıta óńdeýshiler bir jaǵynan ótkizý naryqtaryn básekelesterdiń jaýlap alýy, ekinshi jaǵynan, el ishinde bızneske baǵdarlanǵan oıyn erejeleriniń únemi buzylýy nátıjesinde eki ottyń ortasynda qalǵandaı kúı keshýde.
2021-22 MJ-da Qytaı, Izraıl, Polsha, tipti Túrkııa sııaqty elderge un eksporttadyq. Álemdik un eksportynda lıderlik úshin básekelese bastadyq. Demek, endigi jerde un tartý salasynyń tıimdi jumysyn qalpyna keltirý jáne qosylǵan quny bar ónim eksportyn ulǵaıtý úshin jańa ótkizý naryqtaryn izdeý qajet.
2022 jyldyń sońynda Úkimet astyqty, undy, munaıdy jáne basqa da aýyl sharýashylyǵy ónimderin Pákistanǵa jetkizý nıetin jarııalady. Biraq bul másele boıynsha áli resmı kelisimge qol jetkizilgen joq. Qytaıǵa keletin bolsaq, bul ótkizý naryǵynyń tartymdylyǵyna (geografııalyq jaqyndyǵyna, joǵary syıymdylyǵyna jáne tólem qabilettiligine baılanysty) qaramastan 65%-dyq keden tarıfi qazaqstandyq undy jetkizý jaǵdaıyn tıimsiz etip tur.
Osylaısha, búginde Ortalyq Azııa elderi Qazaqstannyń un tartýshylary úshin eń ońtaıly eksporttyq baǵyt bolyp qala beredi. Al bizdiń sanaýly jyldar ishinde óziniń óńdeýshi qýatyn damytýda úlken serpilis jasaǵan kórshilerden úırenerimiz kóp. Sondaı-aq Reseıde qolaıly agroklımattyq jaǵdaılarǵa baılanysty ósimdik sharýashylyǵy ekonomıkasy Qazaqstanǵa qaraǵanda múlde basqasha kórinedi, bul unnyń sońǵy qunyna áser etedi. Sóıtip, qazir otandyq un tartýshylar Úkimetten un ótkizýdiń jańa eksporttyq naryqtary – Taıaý Shyǵys pen Pákistan elderin ıgerý úshin qoldaý kórsetýdi surap otyr. Qazaqstan astyq óńdeýshiler odaǵynyń prezıdenti Álıhan Talǵatbektiń sózinshe, «Jyl saıyn Orta Azııa men Aýǵanstan elderi astyq óńdeýdiń ózindik kólemin arttyryp jatyr.
«Qazaqstandyq un tartýshylar úshin un ótkizýdiń balama naryqtaryn izdeý qajet. Qazirgi ýaqytta Taıaý Shyǵys elderine, atap aıtqanda Iran arqyly Katarǵa, sondaı-aq Pákistanǵa un jetkizý máselesi belsendi túrde pysyqtalýda», deıdi.
Aıtýynsha, Katar men Pákistannan kelgen satyp alýshylarmen aldyn ala kelissózder júrgizilgen, qazaqstandyq undy satyp alýǵa ázirlik bar. Irannyń kólik kompanııalary da óz aýmaǵy boıynsha tranzıt uıymdastyrýǵa, onyń ishinde Bender-Abbas portynda aýystyryp tıeýdi qamtamasyz etýge daıyn ekendikterin bildirgen. Bastapqy kezeńde osy naryqtarǵa kirigý úshin un tartýshylar Úkimetten kúrdeli logıstıkany eskere otyryp, jetkizý qunyn ishinara óteý, sondaı-aq osy elderdegi Qazaqstan elshilikteri tarapynan konsýltasııalyq sıpatta qoldaý kórsetýdi suraıdy. Dıirmenshiler osy naryqtarǵa un jetkizýdi damytý elimizge basqa da aýyl sharýashylyǵy ónimderin ‒ astyq pen et jetkizýdi odan ári ilgeriletýge jol ashady dep esepteıdi.
Astyq óńdeýshiler odaǵy basshysynyń aıtýynsha, dıirmenshiler Qytaıǵa jylyna 300-400 myń tonna un jetkizýge daıyn. Tek júkterdi qabyldaý úshin COVID-19-ǵa qarsy karantındik sharalardy alyp tastaý nemese jeńildetý týraly Úkimet deńgeıinde kelissózder qajet. Sondaı-aq jabyq vagondarda undy Alashankoý stansasyna deıin jetkizý jáne odan ári Qytaı temirjol vagondaryna qaıta tıeýdi júzege asyrý turaqty tıep-jóneltýdi jolǵa qoıýǵa múmkindik beredi.
Elimizde óndirilgen unnyń joǵary sapasy bir kezderi otandyq ónimniń jetekshi eksporttaýshylar reıtınginde laıyqty birinshi orynǵa shyǵýyna múmkindik berdi. Degenmen qatań básekelestik jaǵdaıynda alynǵan ónimniń ózindik quny jáne sáıkesinshe, taýarlardy tómen baǵamen usyný múmkindigi úlken mańyzǵa ıe bolyp otyr.
