Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Naryqtyq ekonomıkanyń prınsıpterin ustanatyn bolsaq, tek tyıym salýdyń sońy ákimderdiń bazar, dúken aralap, baǵany qadaǵalaýymen ǵana este qalady. Inflıasııa – álemdik úrdis, onymen Qazaqstan jalǵyz kúrese almaıdy.
«Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń jaýapty hatshysy, basqarma múshesi Nurlan Saqýov ótken aptada jýrnalıstermen kezdesken kezde eldegi azyq-túlik qaýipsizdiginiń dárejesin baǵalaıtyn krıterııler ázirlenbegenin, memleket azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty naqty kórsetkishterdi belgilemeıtinin atap aıtty. Bizde bul kórsetkishterdiń betalysyn aıqyndap beretin, naryqta qandaı ónim túrleriniń bási basym ekenin anyqtaıtyn baǵdarlama da, tujyrymdama da joq kórinedi. Úkimet naryqqa qandaı ónimder qajet ekenin aldyn ala saraptap otyrmasa, bólingen qarjy usynystaǵy taýar túrleriniń baǵasyna sáıkes kelmeıdi eken.
Sarapshynyń paıymdaýynsha, áleýmettik sanattaǵy azyq-túlik túrleri – kúrish, qaraqumyq, kartop, jumyrtqa, unmen ózin-ózi qamtamasyz ete alady. Al qus eti nemese qant máselesine kelgende problema bar. О́tken jylǵy qant tapshylyǵynan keıin qant zaýyttary salynatyny aıtyldy. Biraq sol zaýyttardy qant shıkizatymen qamtamasyz ete alamyz ba degen máseleniń sheshimi joq. Naryqtyń osy segmentinde júrgen oıynshylar bizge qant qamysyn ózimizde ósirgennen Reseıden ımporttaǵan tıimdi ekenin aıtady. Qus etine qatysty túıtkil de kóp. DSU zańy boıynsha biz óz naryǵymyzǵa ımporttyń bir bóligin kirgizýge mindettimiz. 2021 jyly elge 170 myń tonna ımport taýyq eti kirdi, bul ishki qajettiliktiń 39 paıyzyn quraıdy.
N.Saqýovtyń aıtýynsha ónimderdi eksporttaýǵa merzimdi túrde tyıym salýdy aınaladaǵy jaǵdaımen úılestirip otyryp júrgizý kerek. Mysaly, bizde bıyl sábiz jaqsy ónim berdi. Kórshi elde sábiz baǵasy qymbattap ketse, quzyrly oryndar syrtqa ketip qalmasyn dep eksportty shektep tastaıdy. Sońynda sábizdiń satylmaı qalǵan bóligi shirýge aınalǵan soń shekteýdi alyp tastaıdy. Sarapshynyń aıtýynsha, Úkimet bıyl kúnbaǵys tuqymynyń baǵasyn retteýdi oılastyryp jatyr. Sebebi ósimdik maıyn daıyndaıtyn segment shıkizat tapshylyǵy degendi kópten aıtyp júr. Biraq sarapshylar birjaqty shekteý kúnbaǵys ósirýge mamandanǵan fermerlerdiń qataryn azaıtyp jiberýi múmkin degen qaýiptiń shetin shyǵara bastady. Memleket qoldaý sharalary retinde oblys bıýdjeti esebinen sýbsıdııalaý tetigin usynyp otyr. Al oblys ákimdigi aqsha joq deıdi.
Sarapshylardyń paıymynda mundaı shekteýler tıyndaryn sanap, jobalaryn josparlap, agroónerkásiptik keshenniń belgili bir salasyna ınvestısııa salýǵa daıyn otyrǵan bızneske ǵana emes, azyq-túlik qaýipsizdigine de áser etedi. Azyq-túlik baǵasyn kóterýge tyıym salý arqyly baǵany turaqtandyrý saıasaty ózin-ózi aqtamady. Úkimet endigi jerde halyqtyń qaltasyn qaqpaıtyn jáne bızneske zııan keltirmeıtin aralyq joldy aıqyndap alý kerek.
N.Saqýov aıtyp ótkendeı, sońǵy eki jylda Qazaqstanda jemis-jıdek pen kókónistiń 15 túrine baǵa retteldi. Bul faktor aýyl sharýashylyǵy segmentiniń damýyna keri áser etip otyr. Qymbatshylyqqa sebep bolyp otyrǵan faktorlardyń ártaraptandyrylǵan úlgisin kórip te, sezip te júrmiz. 2022 jyldyń basynda logıstıkalyq tizbekte problemalar týyndaýy ınflıasııanyń ekpinin kúsheıtip, jyldamdatyp jiberdi. Al bizdiń halyqtyń qystan qysylmaı shyǵýyna jol ashatyn múmkindikterdi ýystan shyǵaryp alǵanymyz belgili boldy. Tek Almaty men Astanada ǵana emes, ortalyqtan shalǵaı aımaqtarda da logıstıkalyq qoımalardyń jetispeıtini taǵy da kejegeni keıin tartty. Ekonomıster aýyl sharýashylyǵy sektorynyń tehnologııamen qamtamasyz etilýi máz emes dep otyr. Sebebi – baǵa qymbat. Lızıng júıesimen tehnıka alýǵa ekiniń biriniń shamasy kelmeıdi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe óz kúshimizben azyq-túlikpen qamtamasyz etý múmkindigimiz – 70-75 paıyz.
Sarapshy Jánibek Aıǵazınniń aıtýynsha, agroónerkásiptik keshenniń básekege qabilettiligi syn kótermeıdi, aldaǵy onjyldyqtarda sýarmaly sý máselesi týyndaýy múmkin. Bizdiń aınalymdaǵy jer kólemin Reseı men Ýkraınanyń qara topyraqty aımaǵymen salystyra almaısyń.
Ekonomıst Qazaqstanda ósimdik sharýashylyǵyn damytýǵa jaǵdaı aıtarlyqtaı qıyn ekenin moıyndady. Bul tabıǵı-klımattyq jaǵdaılarǵa tikeleı táýeldi ekonomıkadaǵy eń sezimtal sektor. Sondyqtan otandyq taýar óndirýshilerge qaıtarymy tómen bolǵanymen, jeńildetilgen mólsherlememen túrli nesıeler beriledi: Aýyl sharýashylyǵy ónimderi ózindik qunynyń shamamen 80 paıyzy memlekettiń demeý qarjysynyń úlesinde. Demek taza tabys – 20-25 paıyz ǵana.
Dúnıejúzilik saýda uıymyna qabyldanǵanymyzǵa bıyl 8 jyl. Aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýdyń aralyq kezeńi aıaqtalǵan joq. DSU sharttary boıynsha biz áli baıaǵydaı, barynsha jumsaq, jaıly sharttarmen jumys istep jatyrmyz. J.Aıǵazınniń aıtýynsha biz mundaı kezeńde aýyl sharýashylyǵy segmentin óz kúshimen ómir súrýge múmkindik berip, básekege qabilettilik deńgeıine jetkizýimiz kerek edi. Sarapshynyń aıtýynsha áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń baǵasyn memlekettik baqylaý asa tıimdi sheshim emes. Naryqtyq ekonomıkanyń prınsıpterin ustanatyn bolsaq, tek tyıym salýdyń sońy ákimderdiń bazar, dúken aralap, baǵany qadaǵalaýymen ǵana este qalady. Inflıasııa – álemdik úrdis, onymen Qazaqstan jalǵyz kúrese almaıdy.
J.Aıǵazınniń aıtýynsha Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni kóterý arqyly nesıe qunyn arttyrsa, onda ınflıasııa tómendep, teńgeniń quny kóteriledi. Sebebi ınflıasııa tutyný baǵasynyń ındeksimen (TBI) ólshenedi. Onyń pikirinshe, kókónisterdiń ınflıasııa deńgeıin kóterip jiberýge yqpaly az. 2021 jylǵy tutyný baǵasynyń ındeksimen salmaqtaý shemasy kelesideı boldy: azyq-túlik taýarlary – 39,06 paıyz, azyq-túlik emes taýarlar – 29,62 paıyz. Aqyly qyzmetter – 31,32 paıyz.
Qarjy sarapshysy Andreı Chebotarevtyń pikirinshe, ımperatıvti tyıymdardyń sońy tapshylyq pen qara bazarǵa – kóleńkeli ekonomıkaǵa jol ashady.
Sarapshy osy rette statıstıka kúnkóris sebetindegi azyq-túlik baǵasynyń qansha paıyzǵa óskenin, ınflıasııalyq deńgeı qandaı mejede bolǵanyn ǵana eseptep shyǵarady. Al sol sebetke kiretin azyq-túlik quramyna jumsalatyn qosymsha shyǵyndardyń naryqtyq quny týraly tolyqqandy zerttelmeıdi. Baǵa barometriniń kartınasyn bilý úshin bul faktor óte mańyzdy.
ALMATY
