Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Aıta keterligi, E.Blınken Ortalyq Azııa elderi men AQSh syrtqy saıası vedomstvolary basshylarymen birge S5+1 formatyndaǵy syrtqy ister mınıstrleri kezdesýine qatysty. Osydan birneshe jyl buryn Barak Obamanyń prezıdenttigi tusynda Aq úı S5+1 dıalog alańyn qurýdy usynǵan-tuǵyn. Iаǵnı Ortalyq Azııadaǵy bes memleket pen AQSh aımaqaralyq áriptestikti nyǵaıtyp, ekonomıkany damytyp, qaýipsizdikti saqtaýǵa kúsh salmaqqa kelisti. Sodan beri osy alty eldiń Syrtqy ister mınıstrleri turaqty túrde kezdesip turady. Bıylǵy kelissózder Saryarqanyń tórinde ótti.
Astanada ótken irgeli jıynda Ortalyq Azııa men AQSh arasyndaǵy seriktestikti odan ári damytý, ekonomıka, energetıka, ekologııa jáne óńirlik qaýipsizdik máseleleri keńinen talqylandy. Kezdesýden keıin E.Blınken jýrnalısterge suhbat berip, AQSh tarapy Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ıgi ári batyl reformalaryn árqashan qoldaıtynyn jetkizdi.
«Biz, árıne, Qazaqstan qabyldaıtyn is-sharalar men atqaratyn jumystardy baqylap, saralap otyramyz. Máselen, eldegi adam quqyǵyn qorǵaý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres, onyń tamyryn joıý sekildi. Sondaı-aq prezıdenttik merzimge qatysty júrgizilip jatqan reformalardyń orny erekshe. Bul ózgerister óz kezeginde Qazaqstandy ınvestısııa quıýǵa qolaıly el retinde kórsetedi. Biz 1991 jyldan beri Qazaqstan ekonomıkasyna 50 mlrd dollardan astam ınvestısııa quıdyq. Bolashaqta da AQSh tikeleı ınvestısııa kólemin arttyrýǵa nıet bildirip otyr», dedi AQSh Memlekettik hatshysy.
AQSh-tyń Ortalyq Azııa elderimen kelissózder júrgizýge nıet bildirýiniń birneshe sebebi bar. Birinshiden, aımaq geografııalyq jáne geosaıası turǵydan úlken mańyzǵa ıe. Bes memleket muhıtqa tikeleı shyǵa almasa da, Batys pen Shyǵysty, Ońtústik pen Soltústikti baılanystyryp tur. Ekinshiden, Aýǵanstannan aýzy kúıgen AQSh úshin Ortalyq Azııanyń tynyshtyǵy, basyna kún týǵanda sózin sóıleýi qajet. Úshinshiden, Ýkraınadaǵy soǵysqa baılanysty aımaqtaǵy memleketterdiń beıtarap saıasat ustanǵanyna Aq úı de múddeli.
Tórtinshiden, Qazaqstan amerıkalyq tarap úshin basty ekonomıkalyq seriktesi atanbasa da, taýar aınalymy aıtarlyqtaı deńgeıde. Elimizde AQSh-tyń kóptegen kompanııasy jumys isteıdi. Máselen, Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy ózara saýda aınalymy 2022 jyly 3 mlrd dollardan asqan. Bul kórsetkish aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 37,2 paıyzǵa artyq. Eksport kólemi 1,15 mlrd dollarǵa, al AQSh-tan Qazaqstanǵa ımport kólemi 1,89 mlrd dollarǵa jetken.
Sondaı-aq AQSh – Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy eń iri ınvestorlardyń biri. 1993 jyldan beri AQSh-tyń Qazaqstanǵa tikeleı ınvestısııalarynyń jalpy aǵyny 62 mlrd dollardan asty, al 2022 jyldyń alǵashqy úsh toqsanynda Amerıka ınvestısııasynyń kólemi 2021 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 58,8 paıyzǵa, ıaǵnı 5 mlrd dollarǵa deıin ósti. Elimizde muhıt asyp kelgen kapıtaldyń qatysýymen 590-ǵa jýyq kásiporyn jumys isteıdi.
Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Sanat Kóshkimbaevtyń aıtýynsha, AQSh Memlekettik hatshysynyń elimizge at basyn burýynyń mańyzdy birneshe sebebi bar. Sarapshynyń pikirinshe, S5+1 formaty jemisti jumys istep keledi. Qazirgi tańda mınıstrler 14 márte kezdesip úlgergen.
«Platforma saýda-ekonomıkalyq, ınvestısııalyq áriptestikti, qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa arnalǵan. Sondaı-aq kólik, energetıka, ekologııa salalaryna da basymdyq beriledi. AQSh – álemniń birinshi derjavasy. Qazaqstannyń strategııalyq áriptesi dep ataýǵa bolady. Sondyqtan yntymaqtastyǵymyz tıimdi damyǵanyna bárimiz múddelimiz. Budan bólek, qazirgi tańda halyqaralyq geosaıası jaǵdaı kúrdeli. Sanksııalar, qarymta sanksııalar salyndy. Reseı kórshi ornalasqandyqtan, oǵan salynǵan sanksııa tikeleı bolmasa da, janama túrde áser etedi. Sol sebepti AQSh árdaıym sanksııadan Qazaqstannyń zardap shekpeýine múddeli ekenin bildiredi jáne soǵan talpynady», deıdi S.Kóshkimbaev.
Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy Ersultan Janseıitov te mundaı pikirmen kelisedi. Onyń sózine súıensek, AQSh Memlekettik hatshysy Entonı Blınkenniń Qazaqstanǵa kelgenin saıası belgi retinde qarastyrǵan jón.
«Bul sapar Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynas burynǵydaı strategııalyq deńgeıde ekenin, Astana men Vashıngton arasynda eshqandaı túsinispeýshilik joqtyǵyn kórsetedi. Qazirgi tańda geosaıası ahýalǵa qaramastan Qazaqstan kópvektorly ustanymyn áli de syndarly jalǵastyryp otyr. Ekinshiden, Blınken myrzanyń elimizge kelýi basqa strategııalyq seriktesterimizge kórsetilgen belgi emes. Qazaqstan olardan teris aınalyp, Vashıngtonnyń yqpalyna jyǵylady degendi bildirmeıdi. Reseımen, Qytaımen jáne basqa da seriktesterimizben buryn qalaı qarym-qatynas jasasaq, ári qaraı da solaı bolyp qala bermek», deıdi E.Janseıitov.
Mundaı pikirge negiz bar. Buǵan deıin áleýmettik jelide osy taqyletti pikirler aıtyldy. Kórshi elderdegi keı sarapshy Blınkenniń saparynan keıin Qazaqstan AQSh-tyń yqpalyna beriledi dep sáýegeılik tanytty. E.Janseıitov munyń bári shyndyqqa janaspaıtynyn alǵa tartady. О́ıtkeni E.Blınkenniń Qazaqstanǵa kelýi aldyn ala kelisilgen. AQSh Memlekettik hatshysynyń S5+1 kezdesýine qatysatyny kúni buryn belgili bolǵan.
S.Kóshkimbaev ta túrli alypqashpa áńgimege qaramastan kórshi elderdiń Qazaqstanǵa qatysty saıası kózqarasy ózgermeýge tıis dep esepteıdi. О́ıtkeni platforma alańyn ótkizetin jer byltyr tańdalǵan. Iаǵnı E.Blınkenniń Astanaǵa at terletip keletinin saıasattan habary bardyń bári bildi.
«Qazaqstanǵa kórshi elder tarapynan eshqandaı qysym bolmaıdy. О́ıtkeni bizdiń ustanymymyz anyq. Onyń ústine, Ýkraına jaǵdaıyna qatysty da kózqarasymyzdy ashyq bildirgenbiz. Muny Memleket basshysy da atap aıtqan. Qazaqstan tarapy Ýkraınanyń aýmaqtyq tutastyǵy men egemendigin qoldaıdy. Iаǵnı ustanymymyz aıqyn. Sondaı-aq Qytaı da bizge uqsas kózqaras ustanǵan. Kreml bıligi munyń bárin biledi, Qazaqstandy túsinedi. Sondyqtan eshqandaı «tosynsyı» bolmaıdy dep oılaımyn. Onyń ústine, Qazaqstan geosaıası básekelestik júrgiziletin alań retinde sanalmaıdy. Elimizdiń kópvektorly saıasatyn álemniń búkil derjavasy jaqsy biledi», deıdi S.Kóshkimbaev.
Al jýrnalıst Ashat Qasenǵalıdiń aıtýynsha, AQSh tarapy da Qazaqstannyń jaǵdaıyn jaqsy túsinedi. E.Blınkenniń sapary barysynda muny taǵy bir márte atap ótken.
«Birneshe kún buryn Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirgenine bir jyl boldy. Al tórtkúl dúnıeni bılep turǵan AQSh Ortalyq Azııaǵa bas dıplomatyn jiberdi. Ortalyq Azııanyń mańyzy qazir artyp tur. Blınken Qazaqstannyń Ýkraınaǵa qatysty pozısııasyn qoldaıdy. Árıne, Reseıge qarsy daýys bere almaıtynymyzdy túsinedi. Shekara ortaq, halyq az, ortaq ekonomıkalyq keńistik pen UQShU-da da birgemiz. Aıta berse kóp. Onyń barlyǵyn Blınken túsinedi. Al bizge Blınkenniń túsingeni, qoldaǵany kerek. Qazaqstan BUU jarǵysyna sáıkes Ýkraınanyń aýmaqtyq tutastyǵyn qoldaıdy. E.Blınken Ortalyq Azııa elderiniń ishinde jalǵyz Qazaqstannyń basshylyǵy Zelenskıımen tikeleı baılanys ustap otyrǵanyn da joǵary baǵalaıtynyn aıtqan. Bul da mańyzdy», deıdi A.Qasenǵalı.
AQSh Memhatshysynyń sapary barysynda ınvestısııa salý máselesi talqylandy. Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy Ersultan Janseıitov osy sapardan keıin AQSh-tan Qazaqstanǵa jańa tehnologııa men ınvestısııa ákelýge múmkindik týatynyn aıtady.
«Munaı sektoryndaǵy eń úlken kompanııalar AQSh-qa tıesili. «Shevron», «ExxonMobil» – Qazaqstanǵa eń kóp salyq tóleıtin kompanııalar. Osy turǵydan Blınken myrzanyń saparyna baılanysty jaqyn ýaqytta taǵy ınvestısııa kelýi múmkin. Sondaı-aq jańa, zamanaýı tehnologııalar ákelýge jol ashylady. Qazaqstan tarapynan naqty usynystar daıyndaýymyz kerek. Qaı salada, qaı jerde Vashıngtonmen áriptestik ornata alamyz? Mysaly, jasyl tehnologııalar AQSh-ta tanymaldyqqa ıe. Ári jasyl ekonomıkaǵa negizdelgen. Bizde solardy elimizge transfert-tehnologııa retinde jetkizýimizge múmkindik bar. Amerıkanyń ınvestısııasyn kólik-logıstıkalyq jobalarǵa tartqan jón. Mysaly, Transkaspıı marshrýtyna qoldanýǵa bolady. Qazirgi geosaıası jaǵdaıda Qazaqstannyń tranzıt joldaryn ártaraptandyrǵany bizge ǵana emes, AQSh-qa da tıimdi. Ekinshiden, Ońtústik baǵytta Úndistanmen qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa jol ashylmaq. E.Blınken Astana men Tashkentti aralaǵan soń, Delıge baryp G20 sammıtine qatysady. Negizi qazirgi tańda AQSh pen Úndistan arasyndaǵy baılanys nyǵaıyp keledi. Delı bıligi Vashıngton úshin Azııadaǵy eń úlken seriktes sanalady. Sol turǵydan alǵanda Qazaqstan da Úndistanmen baılanysty ilgeriletse, syrtqy saıasatymyzdy odan ári ártaraptandyramyz. Mysaly, Transaýǵan dálizin Úndistanmen birlese otyryp júzege asyrýǵa jaǵdaı jasalady. О́ıtkeni bul jobany О́zbekstan júrgizip jatyr. Mazarı-sharıf – Kabýl – Peshavar temir jol jobasy daıyn. Biraq eń úlken másele – qarjylandyrý, ıaǵnı ınvestısııa tartý. AQSh tikeleı Aýǵanstanmen jumys isteı almaıdy. Al Úndistan sekildi memlekettik ınvestor retinde atsalysýyna jol ashylady. Osy turǵydan alǵanda da E.Blınkenniń kelýi jańa múmkindik beredi», deıdi E.Janseıitov.
Qoryta aıtqanda, AQSh Memlekettik hatshysynyń Qazaqstanǵa kelýi saıası turǵydan da, ekonomıkalyq turǵydan da erekshe mańyzǵa ıe. Álbette, elimiz bir taraptyń yqpalyna jyǵylmaıtyny túsinikti. Toǵyzynshy terrıtorııa úshin kópvektorly saıasat basymdyqqa ıe bolyp qala beredi. Sol sebepti taraptarmen aımaqaralyq yntymaqtastyq pen strategııalyq seriktestikti nyǵaıtý árdaıym birinshi orynda.
