Bala psıhologııasy – uǵym emes, ǵylym

Ata-ana men bala arasyndaǵy berik qarym-qatynastyń irgesi sógilse, bala keıingi esker­týdi birden syn dep qabyldaýǵa daıyn turady. Sondaı-aq ata-ananyń ornyn eshbir tehnologııa basa almaıtynyn aıtqym keledi. Balanyń eń qyzyqty, baqytty kezi ınternetke úńilgendegi saǵattary emes, ata-anasymen ótkizgen sátteri bolýy kerek. Internet balanyń keıbir qasıetin shyńdaǵanymen tárbıe bere almaıdy

Sýısıd rýhanı álsiz adamdardy jaǵalaıdy

Bajaılap qarasaq, burynǵy men qazirgi balanyń kózqarasynda, dúnıetanymynda aıyrmashylyq bar. Ásirese azat elde tarshylyq kórmeı ósken ulandardyń áldeneden jasqanbaıtynyn, erkin oılap, shıraq qımyldaıtynyn baıqaı­myz. Biraq bul alańdaýǵa negiz joq degendi bildirmeıdi.

Kúızeliske túsip, jany qysylǵan jandar­dyń psıhologke júginýi – Eýropa halqy úshin qalypty jaǵdaı. Al biz psıhologke qaıyrylǵandarǵa úrke qaraıtyn ádetten endi arylyp kelemiz. Sala mamandaryna suranys artqanyn áleýmettik jelidegi jylt etken jarnamalardan jáne jeke paraqshadaǵy oqyrman sanyna qarap bile bersek bolady. Bul qoǵamnyń psıhologterge kózqarasy durys qalyptasyp jatqanyn ańǵartady. Soǵan qaramastan, ashý ústinde arazdasyp, ajyrasqan otbasylardyń jyldan-jylǵa kóbeıgeni janǵa batady. Mundaı jaǵdaıda ata-ananyń qateligi bala úshin «tragedııa» ekenin elep jatqan kim bar?

Sol sekildi otbasynda nemese ósken ortasynda eresekterden qysym kórse de eshkimge tis jarmaı júrgen balalardyń bary ras. Otbasyndaǵy áleýmettik jaǵdaıǵa baılanysty joqshylyq kórip jetilgen jasóspirimderdiń baryn joqqa shyǵara almaımyz. Osyndaı qaıshy­lyqtardan jasóspirimder ózin jat sezinip, qoǵamnan jerinýi múmkin.

Resmı aqparattarǵa júginsek, álemde mıllıonǵa jýyq adam sýısıd jasaýǵa oqtala­dy eken. Keıingi jyldary elimizde de ózine-ózi qatal úkim shyǵaratyn eresektermen qosa jastar, jas­ós­pirimderdiń kóbeıgenin ańǵa­ramyz. Dúnıejúzi densaýlyq saqtaý uıymynyń deregi boıynsha, elimiz – sýısıd deregi kóp tirkeletin memleketterdiń qata­rynda. Ishki ister mınıstrliginiń málimetine súıensek, 2021 jyly 250-ge jýyq jetkinshek ózine-ózi qol jumsaýǵa oqtalǵan. Sonyń ishinde quzyrly organdar 164 balany raıynan qaıtarsa, 84-i qyrshynnan qıylǵan. Statıstıka boıynsha 2015-2021 jyldary elde sýısıd artqan degen taǵy bir derek bar.

Psıhologter sýısıdti adam­nyń ózine-ózi qatal kesim shy­ǵarǵan qatygezdigi sanaıdy. Oǵan rýhanı áleýeti álsiz, ómirdi tanyp-bil­me­gen balalar barady dep aıtýǵa da bolar. Psı­holog Aıgúl Abdrahmanova ózine-ózi qol jum­saýdan taıynbaıtyndardy jappaı álsiz dep aıta almaımyz deıdi. Keıde balalardyń qatygezdigine basqa da faktorlar áser etedi eken.

– Sýısıdke rýhanı álsiz adamdar ǵana barady dep short kesip sheshim shyǵara almaımyz. Bala kezinen ózine senimdi bolyp, narsıstik minez qalyptasqan jasóspirimder de essiz áreketke barýy yqtımal. Mysaly, qala­ǵan nársesin ońaı oljalap ós­ken bala ózinen myqtylardy keziktirgende «synyp» ketýi mú­mkin. Sebebi bala psıholo­gııasy – uǵym emes, ǵylym. Negizi, jasóspirimderdiń shalys basýyna eresekter jol bermeýi kerek. Jas shybyqty qaıda ıseń, sol jaq­qa qarap ıkemdeletinin kópshilik biledi. Sóıte tura esten shyǵarady. Balanyń kómes­ki áreketke barýyna áleýmettik-ekono­mı­kalyq turaqsyzdyq, ata-analardyń zııandy zattarǵa áýes bolýy, qatygezdik, psıho­logııalyq jáne fızıkalyq faktor, seksýaldy zorlyq-zombylyq, erteńgi kúnge senimsizdik, etıkalyq, adamgershilik qundylyqtardyń bolmaýy, ómirdiń mánin joǵal­týy túrtki bolady. Balalar ne úshin sýısıdke barady? Qas­kóılikke ıtermeleıtin – olar­dyń sharasyzdyǵy. Joǵa­ryda aıtyp ótken máse­le­ler­diń barlyǵy – balaǵa keri áser etetin faktorlardyń eń negiz­gisi. Kúni búginge deıin eresek azamattarǵa, jastar jáne balalarǵa psıhologııalyq keńes berdim. О́zine-ózi qol jumsaýǵa bir emes, birneshe ret áreket jasaǵandardy keziktirdim. Qıy­ny, amaly taýsylǵan bala otbasynan emes, bizden medet kútedi. Jasyryn keledi. Dese de keıbir balalardy otbasymen keńespeı-aq jigerlendirdik dep aıta alamyn. Bul – biz úshin baǵa jetpes jetistik. Tipti birneshe balamen emen-jarqyn aralasyp, áli kúnge deıin habar almasyp turamyz. Túıgenim, urpaq amandyǵyna alańdasaq, aldymen ózimizdi túzeýimiz qajet, – deıdi psıholog.

Psıhologııada balanyń boıyn­­­daǵy «men­dik» qasıetti da­mytý mańyzdy eken. О́ıt­­keni bala ózine senimdi bolsa, kez kel­­gen tyǵyryqtan týra jol tabýǵa beıim­de­lip jetiledi. Ere­sekter de «jassyń» dep bala­nyń betin qaıtarmaı, kerisinshe, arqasy­nan qaǵyp demeýi qa­jet. Psıhologter balanyń áleý­met­tik, psıhologııalyq jáne bıologııalyq erekshelikterin qarastyrady. Soǵan qarap má­seleniń mán-jaıyn anyqtaı­dy. Olar esh ýaqytta balaǵa «saǵan ne boldy, nege mundaısyń?» degen sıpattaǵy suraq qoımaıdy. Eńsesin túsirmeýge tyrysady. Áýeli áńgimeniń ornyn, mán-maǵynasyn ajyra­typ, sodan keıin ǵana balanyń ómirge qushtarlyǵyn arttyrýǵa kúsh salady. Osy mezette ata-ana balamen dos sekildi jaqyn aralasyp, syrlasýy kerek. Aqyl surap, pi­kir­lesý de artyq etpeıdi. Sonda ǵana bala álsizdiginen arylady.

Ádette, otbasynda eresekter jeńil-jelpi qaraıtyn jaıttar balaǵa áser etýi múmkin. Mysaly, úıdiń úlkeni men kenjesine erekshe yqylaspen qarap, ortanshy balany eleýsiz qaldyrýǵa bolmaıdy. Úıdiń kenjesi jasaǵan buzaqylyqty ortanshy balaǵa ysyra salý da keıde áser etýshi faktor sanalady. Kópshilikke tanys jaǵdaı, árıne. Osyndaı bolar-bolmas dep oılaǵan keleńsizdikten keıbir balalar ózin qoǵamǵa qajetsiz sezinýi yqtımal. Saldarynan balanyń mektepte úlgerimi nasharlap, tipti dostarymen til tabysýdan qashqaqtaýy múmkin. Ata-ana jas órenniń «mendik» qasıetin tómendeter bolsa, keıin perzenti úlken ómirge qadam basqanda qınalady. Bala ózin tómen sanasa, qorshaǵan orta da ony sol qalpynda qabyldaıdy. Demek, psıhologterdiń balany jigerlendirip, únemi qoldaý kórsetý kerek deýi tegin emes.

Internettiń ıirimi

Ozyq tehnologııalardyń bala psıhologııasyna paıdasy­men qosa, keri áseri bar ekenin osyǵan deıin de talaı qaýzadyq. Shamadan tys aqparat balany enjarlyqqa dýshar etedi. Ǵalamtorǵa kóp úńiletin balalar adamdarmen aralasýdan qalady. Tóńiregindegilerdi elemeıdi. Iаǵnı «jany ashý» jáne «jek kórý» syndy sezimderden júregi selt etpeýi múmkin. Bul birte-birte balanyń bolmysyna, tulǵalyq qasıetine áser etedi. Osylaısha, onsyz da aqparatty lezde qabyldaıtyn jas shynaıy ómirdi vırtýaldy ómirmen almastyryp alady. Tipti qazir «kompıýterge baılaný» aýrý bolyp esepteledi. Dertke áste ózine-ózi senimsiz, turmystyq máselelerdi kótere almaıtyn balalar dýshar bolady eken. Bul – ata-analardyń balasyna kóńil bólmeýiniń saldarynan oryn alatyn jaǵdaı. Kópke tańsyq derttiń belgilerin bala boıynan qandaı aspektige súıenip baıqaımyz degen saýal týady. Aıtalyq, mundaıda balanyń úl­gerimi nasharlaıdy, úıge kesh oralady, qıt etse janjal shyǵarýǵa daıyn turady, burynǵy dostarymen qarym-qatynasyn úzip, ózi sekildi kompıýterge úıir balalardy janyna jaqyn tarta bastaıdy. Bergen ýádesinde turmaı, este saqtaý qabileti nasharlap, uıqysy buzylady, mazasy qashady. Iаǵnı adam boıyndaǵy barlyq psıhıkalyq úderis álsireı bastaıdy. Taǵy bir másele, keıde eresekterdiń ózin shyńyraýǵa túsiretin ashyq aqparatty býyny qataımaǵan bala jilik­tep, durys-burysyn saralaı alady dep aıtý qıyn. Ashyq aqparattan kúızeliske tú­sip, ǵalamtordan eresekterdiń ózi jerinip jat­qanda bul bala psıhıkasyna áser etpeıdi me?

Eń soraqysy, jasóspirimder ǵalamtordyń túbine úńilip, keıbir jabyq toptarǵa kirip ketýi de múmkin ǵoı. Qaıbir jyl­dary «Sınıı kıt» oıynyn oınaımyn dep, ot basqan balalar kúrt kóbeıgen edi. Sondaı toptardyń sarqynshaǵy áli bar ma, joq pa – ol da belgisiz. Árıne, balany jaǵymsyz aq­pa­rattardan qorǵaýdyń san túrli tásili bar. Birer kúnniń be­derinde resmı saıttar 18 jas­qa deıingi balalardyń TikTok qosymshasyn kúnine tek 60 mınýt paıdalanatyny týraly habar taratty. Qosymshany bala bir saǵat paıdalanǵan soń arnaıy qupııasóz engizýge tıis eken. Al 13 jasqa deıingi balalarǵa ata-anasy qupııasózdi engizgennen soń qosymshany tek 30 mınýt paıdalanýǵa ruqsat beriledi. Qysqasy, TikTok bul ózgeristi jýyrda engizýdi jospar­lap otyrǵany jazylǵan. Sol sekidi qazir kóptegen platformada balalardyń qosylýyna shekteý qoıatyn erejeler bar. Bul árbir ata-ana tehnologııa kelgende baladan áldeqaıda saýattyraq bolýǵa tıis degendi bildiredi.

Psıholog Gúlsara Muqa­shevanyń aıtýynsha, aq-qarany áste ajyrata almaıtyn, tanym-túsinigi endi qalyptasyp jatqan balaǵa orynsyz eskertýler keri áser etedi.

– Ata-ana men bala arasyndaǵy berik qarym-qatynastyń irgesi sógilse, bala keıingi esker­týdi birden syn dep qabyldaýǵa daıyn turady. Sondaı-aq ata-ananyń ornyn eshbir tehnologııa basa almaıtynyn aıtqym keledi. Balanyń eń qyzyqty, baqytty kezi ınternetke úńilgen­degi saǵattary emes, ata-anasymen ótkizgen sátteri bolýy kerek. Internet balanyń keıbir qasıetin shyńdaǵanymen tárbıe bere almaıdy. Taǵy bir jaıtqa toqtalsam, ádette ata-analar ul-qyzyn qatal tárbıeleýdi jón sanaıdy. Keıde otbasynda balany kúshpen tezge salý tár­bıeleýdiń bir túrine aınalyp ketken be dersiń. Balaǵa kúsh kórsetý – qysqa merzimdegi tıimdi sheshim ǵana. Biraq onyń saldary ata-ana úshin de, qoǵam úshin de aýyr soqqy bolýy múmkin. Mundaıda bala ózine senimsiz, qorqaq ári jasqanshaq bolyp jetilýi yqtımal. Bolmasa ashýshań, dańǵoı, kekshil bolyp jetilýi ǵajap emes. Ata-ananyń balaǵa qol kóterip, ashýlanýy sharasyzdyqtan der edim. Biraq bul – múlde qate sheshim. Ata-ananyń paryzy balany dúnıege ákelý ǵana emes, sonymen qatar jaqsy tálim-tárbıe berý, – deıdi maman.

Balanyń quqyǵyn zań qor­ǵaıdy. Keıingi jyldary bala quqyǵyna qatysty zań talaptaryn jańsaq túsingenniń saldarynan qoǵamda pikirtalas týyndady. Tıisinshe, qazir balalar da óz quqyǵyn bilip ósip jatyr. Biraq otbasy psıhologi Erjan Myrzabaev ata-ana men bala arasyndaǵy shekara qorǵalýǵa tıis dep sanaıdy.

– Eger bala erkimen ketse, ata-ana balany emes, bala ata-anany tárbıeleıtin jaǵdaıǵa jetýimiz yqtımal. Al bul qaýipti jaǵdaı ekeni túsinikti. Ár dáýir balasynyń arman-maqsaty ózinshe bólek der edim. Mysaly, bala kúnimizde qazirgi keıbir bar nárseler túsimizge kirip shyqpaıtyn. Uıaly telefon, ınternet degendi oılaǵanymyz joq. Qarap otyrsaq, biz armandaı da almaıtynbyz. Qazir balalarǵa ushatyn kólikti, álemniń ár qıyryna lezde jetýdi, tipti ǵaryshqa ushýdy armandaý qalypty. Jas óskinderdiń armanshyl bolǵany, árıne, durys. Bala tárbıesine oıyssam, áýeli ata-ana perzentin tómen sanamaı, kerisinshe jigerlendirip, ár kez meıirimin tógip turýǵa tıis der edim. Sosyn ata-ana apta ishinde balamen sóılespese, sol aralyqta buǵanasy bekimegen balanyń oı-órisi jaǵymdy-jaǵymsyz habarlardan ózgerýi múmkin. Muny árbir ata-ana bilýi kerek, – deıdi psıholog.

Qoryta aıtqanda, bala psıhologııasyna keri áser etetin faktorlar óte kóp. Onyń árqaı­sysymen kúresý tipti múmkin emesteı kórinedi. Alaıda ata-ana balasymen dosyndaı syrlasyp, keıbir máselelerde balamen sanasar bolsa, munyń ózi úlken olja dep aıtýǵa bolady. Mundaıda bala óz oıyn tartynbaı aıtyp, qıyn-qystaý sátterde ata-anasymen keńesýge daǵdylanyp jetiledi.