Kondýktorsyz júıege kóshti

Álbette, reformany júzege asyrý úshin aldlymen ýaqyt kerek sosyn halyqqa onyń mańyz­dylyǵyn túsindirý qajet. Osy oraıda qalalyq ákimdik tek­serýshi-baqylaýshy 150 azamatty qyzmetke qosty. Olardyń mindeti avtobýstardy aralap, jo­laýshylardyń jolaqysyn tólegenin tekserý, baqylaý ja­saý jáne jolaqyny qalaı tóleýge bolatynyn adamdarǵa tú­sindirý. Alǵashqy kezde baqy­laý­shylar jaı ǵana halyqqa shyǵyp túsindirme jumystaryn júrgizdi, jolaqy tólemegen jaǵ­daıda qandaı ákimshilik sha­­ralar qoldanylatyny týra­ly eskertý jasady. Endigi jer­de alǵashqy eki-úsh kúndik sy­naq pen jańa reformaǵa úı­re­nisý merzimi aıaqtalǵan soń baqylaýshylar eskertýden shyn áreketke kóshti. Budan bylaı, jolaqy tólemegen jolashylar baqylaýshylar tarapynan anyqtalǵan jaǵdaıda Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksine sáı­kes 6900 teńge tóleıtin bolady. Aıyppuldy tekserýshiniń ózi emes, patrýldik polısııa salady. Baqylaýshylardyń qolyna avtobýsqa minip, biraq aqshasyn tólemegen jolaýshylar túsip qal­sa, sol jerde tekserýshiler pat­­rýl­­dik polısııany shaqyryp, ári qaraı aıyppul salý jumysy tártip saqshylarynyń quzyretine kóshedi.

Kondýktorsyz júıede jolaýshylar avtobýstyń aldyńǵy esiginen kirip, jolaqysyn tólep, sosyn dittegen aıaldamasyna jetkende artqy esikten túsýi shart. Árıne, halqynyń sany mıllıonnan asatyn respýblıkanyń úshinshi megapolısi úshin jańa erejege úırenisýge áli shamaly ýaqyttyń kerek ekeni túsinikti. Bastapqyda jolaýshy­lar syǵy­lysyp, qoǵamdyq kólikte keptelis týdyratyn. Buryn onyń bárin kondýktorlar rettep otyratyn. О́zderi avtobýstiń ishin aralap júrip jolaqy jınaıtyn. Degenmen ár qıyndyqtan soń jeńildik bolady demekshi qazir jolaýshylar birneshe kúnniń ózinde-aq ózderi aqsha tólep, avtobýstyń ishinde yńǵaılanyp, jańa talapqa daǵdylanyp, úı­renip qaldy.

Osy atalǵan reformanyń barlyǵy úshinshi megapolısti elimizdiń respýblıkalyq mańyzy bar qala mártebesine laıyqty etý maqsatynda jasalyp otyrǵany jasyryn emes. Shymkentti jan-jaqty damytý, ınfraqurylymyn jaqsartý, elimizdiń mádenı-týrıs­tik ortalyǵyna aınaldyrý, halyq turatyn jaıly da ásem shahar etý Prezıdenttiń de basty talaby. Sondyqtan megapolısti kórkeıtýge búginde Úkimetten bastap jergilikti atqarýshy organdarǵa deıin tolyq iske kirisken. Jolaýshy tasymalyn halyqaralyq standarttarǵa saı etý, sonyń aıasynda qoǵamdyq kólik salasyn túbegeıli reformalaý sol arqyly álemniń órkenıetti qalalary sekildi Shymkentti de naǵyz mádenıeti tolysqan shahardyń qataryna qosý jergilikti ákimdik tarapynan qolǵa alynyp jatqan ıgi bastamalardyń bir parasy. 2018 jyly respýblıkanyń úshinshi megapolısi mártebesin alǵaly beri Shymqalanyń kelbeti oń baǵytqa qaraı kúrt ózgerdi. Ásirese jolaýshy tasymaly sektorynda aýqymdy betburystar jasaldy. Atap aıtqanda, avtobýs­tar parki túgel jańardy. Buryn qalada tozyǵy jetken oryn sany az qysqa avtobýstar men mar­shrýtty taksı Gazel avtokólikteri jolaýshy tasymaldaıtyn. Avto­býstardyń eskiliginen jáne tasymaldaýshy kompanııalardyń kóptiginen halyqqa durys qyzmet kórsetilmeıtin. Keshki ýaqytta kóp avtobýstar kestesinen qalyp júrmeı qoıatyn. Sodan adamdardan kóp shaǵym túsetin. Jolaýshy tasymaldaý salasyn modernızasııalaý bastamasynan keıin jaǵdaı túbegeıli jaqsardy. Qalalyq ákimdik sonyń aıasynda jolaýshy tasymaldaýshy áleýetti kompanııalarǵa jańadan zamanaýı avtobýstar satyp alýǵa sóıtip, avtobýstar parkin júz paıyz jańartýǵa qarjylaı qoldaý kórsetti. Osylaısha, servıs pen sapaǵa mán berýdiń nátıjesinde qalada jaıly, yńǵaıly ishi keń jáne burynǵydaı qara túti­nimen ekologııany lastamaıtyn avtobýstar paıda boldy. So­ny­men birge megapolıske jańa­dan qosylǵan shetki aýyl-aı­maq ta tolyq jańa avtobýstyq ba­ǵyttarmen qamtamasyz etildi jáne eń bastysy, qoǵamdyq kó­likter bekitilgen keste boıynsha júrip jatyr. Iаǵnı keshki mezgilde aıaldamada avtobýs kútip qalyp qoıyp jatqan jolaýshylar búginde joq. Ol kúnder endi artta qaldy. Salany zaman aǵymynan qaldyrmaý maqsatynda sıfrlyq júıeniń múmkindikterin keńinen paıdalanyp otyr. Iаkı arnaıy qosymsha ázirlenip, sol arqyly qazir jolaýshylar qoldaryndaǵy smartfondarymen ózine qajetti avtobýstardyń qaı jolmen kele jatqanyn onlaın rejiminde op-ońaı bile alady. Budan ózge, jolaqyny qolma-qol tóleý degen uǵym búginde atymen jo­ıyldy. Onyń bárine sebepker bolǵan sıfrlyq júıeniń artyqshylyǵy. Sonyń nátıjesinde, jolaýshylar tólem kartochkasy arqyly tólep, qolma-qol aqsha degendi múldem umytty. Árıne, aragidik aqshamen tólem jasaıtyndar da tabylyp jatady. Biraq soǵan qaramastan, osy kúni halyqtyń basym bóligi aqshanyń ornyna kartochka bolmasa basqa da onlaın tólem júıelerin qoldanady. Osy rette sheshilmegen eń sońǵy másele kondýktorlar edi. Jolaýshylar tarapynan olardyń qyzmet sapasyna da kóńili tolmaıtyny kóp boldy. Ásirese adam­darǵa kondýktorlardyń qyz­met kórsetýdegi ádeptiligi men máde­nıetsizdigi asa qatty una­maıtyn. Basqa da túrli jaǵdaıattar kondýk­torlardyń jumys tásiline degen halyqtyń renishin týdyryp jatatyn. Endi jańa reformanyń sońǵy nátıjesiniń esebinen bul másele de óziniń ońdy sheshimin tapqan syńaıly.

Qalada 77 baǵyt boıynsha kún saıyn 880 avtobýs jolaýshylar tasymaldaıdy. Bul iri megapolısterge arnalǵan zamanaýı qoǵamdyq kólikter 5 tasymaldaýshy kompanııaǵa qaraıdy. Jolaýshylarǵa qolaıly bolý úshin avtobýstarda kartochkadan tólem qabyldaıtyn valıdatorlar salonnyń aldyńǵy jáne orta jaǵyna ornatylǵan. Sonymen birge júrgizýshiniń qolynda da osyndaı bir valıdator bolady. Budan bólek, qoǵamdyq kólikke mingen azamattar jolaqyny SMS kod, QR kod arqyly bolmasa júrgizýshige qolma-qol aqshamen tóleýine bolady. Mundaı jaǵ­daıda jolaýshylar avtobýs júrgizýshisinen bıletti talap etýge tıis. Eger tekserý kezinde jolaýshy qolynda bılet bolmaıtyn bolsa, onda joǵaryda atalǵan Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksine sáıkes aıyppul jazasyna iligedi. Sondaı-aq Kaspi qosymshasy arqyly tóleýden qınalatyndar arnaıy Tolem qosymshasyn júktep sonymen tólem jasaýyna bolady. Osy rette turǵyndarǵa qolǵa alynyp jatqan bastamanyń maqsaty men mánin túsindirý maqsatynda qalaǵa shyǵyp, avtobýstardy aralap jolaýshylarmen tildesken Shymkent qalasy ákiminiń orynbasary Maqsut Isahov tasymaldaýshy kompanııalardyń basshylaryna qoǵamdyq kólikterde adamdarǵa tólem júrgizýge bar­lyq jaǵdaıdy jasaýǵa tapsyrma berdi. Sonyń ishindegi talaptardyń biri avtobýstardyń barlyǵynda QR kodtyń japsyrmalary bolýǵa tıis. Eń bastysy, jolaýshylar avtobýsqa kirgen zamatta tólep qoıý kerek. О́ıtkeni tekserýshiler qoǵamdyq kólik júrip bara jatyp ta qyzmetterin atqara beredi. Sondaı-aq mán beretin mańyzdy tus – eger alda-jalda valıdator istemeı qalatyn bolsa onda jolaýshylardyń aqsha tólemeýge, ıaǵnı tegin júrýge quqylary bar.

«Qalalyq ákimdiktiń avtobýs­tardaǵy kondýktorlardy alyp tastaýdyń negizgi sebepteriniń biri ol qoǵamdyq kólikterde júrýdiń tártibi men mádenıetin joǵarylatý. Alǵashqy kúnderi áleýmettik jelini qoldanýshylar tarapynan bul sheshimge qatysty kóp túsinbeýshiliktiń bolǵany ras. Qazir kondýktorsyz júıeniń tıimdi ekenine halyqtyń da bizdiń de kózimiz jete bastady. Aıtalyq naýryzdyń biri kúngi jolaýshy tasymalynan túsken jalpy tabys­ty ótken aptanyń dál sol kúnimen salystyrsaq tranzaksııa kólemi 17 paıyzǵa artqan. Iаǵnı kondýktorlar bar kezden joq ýaqytta jolaýshylar jolaqyny kóbirek tólegen. Naýryzdyń ekisi kúni tranzaksııa 21 paıyzǵa artqan. Al 4 naýryzda 58 paıyzǵa bir-aq ósken. Tabys kólemi birden eki esege ulǵaıǵan. Sonda buryn bir kúnde 5 mıllıonnan asa aqsha kondýktorlardyń qaltasyna ketip otyrǵan. Mine, sonyń saldarynan halyqtyń aqshasy dittegen jerine jetpeı jatty. Bıýdjet arqyly tasymaldaýshy kompanııalarǵa qyrýar sýbsıdııa tólenedi, oǵan qosa halyq tóleıdi sol aqshanyń kóbisi sýǵa sińip ketip otyrdy. Qoǵamdyq kólikke otyryp tólemeı ketken adamdy men qylmyskerge teńeımin. О́ıtkeni tasymaldaýshy kompanııa basshylary búkil múlikterin kepildikke qoıyp, mıllıondaǵan teńgeniń nesıesine jańa avtobýstar satyp alǵan kezinde. Sondyqtan avtobýsqa minip sońynda aqshasyn tólemeı ketý bireýdiń dúkeninen nandy tegin áketip qalýmen birdeı. Bul avtobýstar tasymaldaýshy kompanııalardyń jeke múlki. Iá, basynda ákimdik bank arqyly qoǵamdyq kólikterdi satyp alýǵa qoldaý kórsetti. Al qazir eki jyldan beri avtobýstardyń barlyǵy da 5 tasymaldaýshy kompanııanyń jeke menshiginde. Olar osy qyzmet arqyly kásipterin dóńgeletip ári bıýdjetke tabys ákelip otyr. Sol sebepti adamnyń birinshi kezekte ishki uıaty, ıman tarazysy myqty bolýy kerek», dedi qala ákiminiń orynbasary.

Búgingi tańda tek avtobýstar ǵana emes, aıaldamalar da megapolıste jańǵyrtylyp jatyr. Shahardyń kóp jerine kúnnen qorǵaıtyn, jaýyn-shashynda pana bolatyn zamanaýı aıaldamalar qoıyla bastady. Sondaı-aq qala aýmaǵynyń keńeıýine baılanysty qaıta ázirlengen jańa bas josparǵa sáıkes keleshekte megapolıs turǵyndary relsti tramvaılarmen qatynaıtyn bolady.