“KEÝDEŃDE ShYBYN JANYŃ BOLSA EGER, JOǴALTPA JER BETINEN QAZAQ ATYN!”

HVII ǵasyrdyń sońǵy shıregi men XVIII ǵasyrdyń birinshi jar­tysynda qazaq halqy taǵdyrynyń qyl ústinde turǵan aýyr kezeńinde áskerbasy, qazaq handyǵynyń bizge jetken tuńǵysh memlekettik zańdar jınaǵy “Jeti jarǵynyń” avtor­larynyń biri, qıyn ýaqytta kórshi memlekettermen dıploma­tııalyq qatynas júrgizgen memle-ket qaı­ratkeri, tarıhta “aqtaban shuby­ryndy” jyldar dep atalyp, ul­ty­myzdyń aýyr da azaly kezeńin jyr­laıtyn “Elim-aı” jyrynyń av­tory bolǵan, qazaq ultynyń, han­dyǵynyń, qazaq tiliniń qa­lyp­tasý tarıhy jaıly jazyp ket­ken ǵu­lama Qojabergen jyraý ekeni soń­ǵy kezde aıtylyp ta, jazylyp ta júr (“Qojabergen jyraý”. Qu­rastyrýshylar: S.Ju-mabaev, Q.Bı­ǵo­jın. Almaty, “Jas Ýlan ı K” baspa úıi. 2007 j. “Áz Táýkege qyz­met qyp, jazdym “Jeti jar­ǵyny” Beket Turǵaraev. “Egemen Qazaq­stan”, 17.10.2009 j.) Baıtaq jatqan jerimizdi, byty­­raı qonǵan elimizdi ǵasyrlar boıy qorǵap kelgen el bastaǵan kó­sem­de­rimiz, sóz bastaǵan sheshen­de­rimiz, “egeýli naıza qolǵa alǵan” batyr­la­rymyz az bolǵan joq. Táýelsiz­dik týy jelbiregennen beri osy birtýar alyptarymyzdy halqymen qaıta qaýyshtyrǵan ıgilikti shara­lardyń atqarylyp jatqany ras. HVIII ǵasyrdaǵy qazaq ádebıe­tiniń eń kórnekti ókili Buqar jyraýdyń Qojabergen jyraýdy ustaz tutqanyn, О́sıet aıt dep surasań Buqar degen aǵańnan Úlgi alyńdar, balalar, Qojabergen babańnan, – dep jyryna qosqanyn da eske alý kerek. 2000 jyldyń 19-20 jeltoq­sa­nynda Qyzyljar qalasynda ótken QR Ulttyq Ǵylym akademııa­synyń keńeıtilgen otyrysy men “Qoja­bergen jyraýdyń qazaq tarıhyn­daǵy orny men róli” degen taqy­rypqa arnalǵan ǵylymı-teorııalyq konferen­sııasy jyraýdy jurtshy­lyqqa tanytýdaǵy alǵashqy qadam bolǵan. Osy konferensııada aka­demık Manash Qozybaev Qoja­bergen jyraýdyń ómiri men shyǵar­mashylyǵy týraly “Daýylpaz baba – Qojabergen” atty baıandama jasaǵan. Bul baıandama Qojabergen jyraýdyń qazaq tarıhyndaǵy alatyn ornyn anyqtaǵan tuńǵysh ǵylymı eńbek bolatyn. О́kinishke oraı, akademıktiń bul eńbegi ke­zinde jurtshylyqqa taramaı qaldy. Sondyqtan ǵylymı aınalymǵa túspeı keledi. Osyny eskerip Qo­jabergen jaıly oıymyzdy ataqty tarıhshy Manash Qozybaevtyń sózimen jalǵastyraıyq, derek qy­laıyq. “Endeshe Qojabergen jy­raý – batyr, qolbasshy, el taǵ­dyryn oılaǵan reformator, strateg, – memleket qaıratkeri. Qojabergen babamyz osymen qatar ataqty aq­yn, jyraý edi. Ol tek qana bir “Elim-aıda” ǵana bir ǵasyrdyń syryn, muńyn ashty. Ol – tek jyraý ǵana emes, zamannyń uly shejireshisi”, – dep baǵalasa Qoja­bergen babany, onyń “Elim-aı” dastany týraly: “Elim-aı” – ul­ty­myzda “Ilıada” men “Odısseıa” syndy epıkalyq ómirsheń tr­a­­gedııa”, – dedi. Osy eńbeginde Manash Qozybaev Qojabergen jyraýdyń qazaq tarıhyndaǵy alatyn orny týraly bylaı dep jazdy: “Qojabergen esimi Áz-Táýke han, Abylaı han, Ábilhaıyr han, Buqar jyraý, Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı sııaqty ultymyzdyń ulylarynyń qatarynda Otan tarıhynda hattalady”. Ataqty tarıhshymyzdyń bul eńbekti jazǵanyna on jyldaı bo­lyp qalǵan eken. Alaıda, sodan beri Úkimet nazarynan tys qalyp, baba­myzdyń esimin respýblıkalyq dá­re­jede ulyqtaý isi qolǵa alyn­baı keledi. Ras, jerlesteri qol qýsyryp otyrǵan joq, oblystyq deńgeıde esimin el esinde qaldyrý sharalary júrip jatyr deýge bolady. Qabiri basyna kesene turǵyzyldy, mek­tepke, kindik qany tamǵan jerdegi aýdan ortalyǵynyń kóshesine esimi berildi. Jyraýdyń tańdamaly shyǵarmalarynyń jınaǵy shyǵa­ryldy. Qazaqstan Respýblıka­synyń eńbek sińirgen zańgeri, – qurmetti sýdıasy, ultjandy azamat Beket Turǵaraevtyń bastamashy­ly­ǵymen “Jeti jarǵy jáne Qo­ja­bergen jyraý” qoǵamdyq qaıyrym­dylyq qory quryldy. Qor aldaǵy ýaqytta oblys orta­lyǵynda jy­raýdyń eskertkishin ornatý, shyǵarmalaryn baspadan shyǵarý isin qarastyrýda. Jyraýdyń qazaq tarıhyndaǵy ornyn óziniń “Úsh bı” atty óleńinen baıqaýǵa bolady. Úsh júzde bolsa da olar basty kisi, Qazybek, Tóle, Áıteke menen kishi. Solarǵa jol kórsetken ustaz edim, Sardar dep qurmetteıtin úlken-kishi. Jeńis joq soǵystarda shabandarǵa, Jaǵdaı joq taǵat qylyp amaldarǵa. Jeńiske jetý úshin qaırat qylyp, At qoıdym, ǵasker bastap qamaldarǵa. Málim ǵoı, elge ǵasker basqarǵanym, Boldym dep ordabasy mastanbadym. Myltyǵy kóp bolsa da kápir jaýdyń, Qalmaqtyń ǵaskerinen jasqanbadym. Basqaryp úsh júz qolyn jıyrma bes jyl Ornymdy Bógenbaıǵa berdim bıyl. Esh sardar jarlyǵymdy múlt qylǵan joq Kezinde uzaq soǵys kúnder qıyn. Jyraýdyń osy tórt shýmaq óle­­­­ńinen onyń ózi týraly kóp máli­met alýǵa bolady. Jyraýdyń úsh bıden jasy úlken, olarǵa ustaz bol­ǵ­anyn, 25 jyl ordabasy bo­lyp, óziniń ornyna shákirti Bógen­baıdy saı­latqanyn baıqaýǵa bolady. Jyraýdyń bul óleń shýmaq­taryn Buqar jyraý óziniń “Ǵadyl er” atty tolǵaýynda anyqtaı, tolyqtyra túsedi. Úzindi keltireıik: Kóshebe Kereı aǵasy, Tolybaı synshy balasy, Qol bastaǵan Qojekeń Úsh júzdiń boldy-aý danasy. Qojabergen ǵadyl er, Qadirin bilgen qalyń el. Bógenbaıdaı batyrǵa Bıligin bergen ardager. Qojekeme Bógenbaı Shákirt bolǵan jan edi. Saılatqan ony ustazym Qaradan shyqqan han edi. * * * Bógenbaıdyń shákirti Qarakereı Qabanbaı. Qojekeńnen bata aldy, Qatarynan qala almaı, – dep jyrlaǵan eken Buqar jyraý. Qos jyraýdyń joǵarydaǵy óleń shýmaqtary tómendegideı oıǵa jeteleıdi. Qazaqtyń ataqty úsh bıi: Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı, qazaq batyrlary: Bógenbaı men Qabanbaı rýhtaryna baǵyshtap eskertkish ornatyp jatqanda olar­dyń ustazy Qojabergen jyraýdy umyt qaldyrýymyz jón bolmas. Aldymyzda táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyǵy keledi. Suranyp turǵan ýaqyt. Elimizdiń ortalyǵy Astananyń kórnekti jerinde Jyryma qulaǵyń sal, azamatym, Unasa meniń aıtqan nasıhatym. Keýdeńde shybyn janyń bolsa eger, Joǵaltpa jer betinen qazaq atyn, – dep turǵan Qojabergen jyraý­­dyń eskertkishi salynsa, tarıhı ádildik bolar edi, qazaq ultynyń rýhy bıikteı túser edi. Eger mem­leket tarapynan múm­kindik bol­ma­sa, Soltústik Qa­zaqstan oblysynyń jurtshylyǵy osy isti qolǵa alýǵa daıyn eken­digin aıtýymyz kerek. Petropavl qalasynyń turǵyndary atynan: Jumabaev, Q.Muqanov, T.Súgirbaev, O.Qalı, Z.Oljabaev.