Jastar týraly jańa zań 6 mıllıon jastyń armanyn oryndaı ma?

Buǵan qosa, baspana alýǵa baǵyt­talǵan «Jas otbasy», «Elorda jas­tary», «Almaty jastary» sekildi múm­kin­dikterdiń ıgiligin kóre alady. Bul – jaqynda qabyldanǵan «Memlekettik jastar saıasaty týraly» Zańnyń aıasynda qoldanysqa engen oń ózgeristerdiń biri. Jalpy, jastarǵa qatysty qujat taǵy qandaı múmkindikterge jol ashady? Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ­­byltyr 26 jeltoqsanda «Qazaqstannyń keıbir zańnamalyq aktilerine memleket­tik jastar saıasaty jáne áleýmettik qamsyzdandyrý máseleleri boıy­nsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy. Qujatqa jańa ózgerister engizilip, shamamen­ eki aıdan asa ýaqyt qoǵamnyń talqysynda boldy.

«Bul zańnyń negizi alǵash egemendik alǵan 1991 jyly 28 maýsymda bastaý alǵan. Keıin 2004 ­jyly 2 maýsymda ózgerister men túzetýler engizilip, qaıta kúshine endi. ­Osylaı 18 jyl boıy ózgerissiz saqtaldy. Alaıda jańa zaman talabyna sáıkes jańa zań qajet ekeni baıqaldy. Sebebi jastardyń talaby, ómir súrý deńgeıi, kózqarasy ýaqyt aǵynymen ózgerdi. Soǵan sáıkes zańǵa da jańashyldyqtar kerek edi. Bul qujat tolyq qab­yldanbas buryn elimizdiń 17 aımaǵynda­ barlyq jas­tar resýrstyq jáne jastar saıasaty ortalyqtary jáne Prezıdent ja­nyndaǵy jastar keńe­si­nen óńir­de­gi oblys ákimderiniń janyn­daǵy komıssııanyń aıasynda keńinen tal­qy­landy. Iаǵnı óte kúrdeli, júıeli jumys jasaldy. Qujatty talqylaý bary­synda 100-ge jýyq usynys, ótinish-talap kelip tústi. Odan bólek, jastarmen suhbat qurýdy jón kórdik. Aqpa­rat­tyq tehnologııa ıgiligi­men áleýmettik messendjerler arqyly saýa­l­­­­­nama júrgizdik. Jastardyń jasyn 35-ke deıin kóterý jóninde saýal­­nama jasalǵan. Ideıany jastardyń bári qoldaı ketti. Qoǵamdyq tyńdaýlar da júrgizildi. Osy ádis-tásilderdiń ná­tıjesinde zańǵa qajetti ma­ńyzdy ózgerister men túzetýler, to­lyq­tyrýlar engizilip, búginde qu­jatta aıshyqtaldy», dedi Aqparat jáne qoǵam­dyq damý mınıstrligi Jas­tar saıasatyn úılestirý basqarma­sy­nyń basshysy Aqulan Tastemir.

Osylaısha, 1 naýryzdan bastap «Memlekettik jastar saıasaty» týraly zań tolyq kúshine endi. Mundaǵy maqsat – jastardyń damýyna jaǵdaı jasaý jáne olardyń memleket ómirine qatysýyna múmkindik usyný. Qujat­tyń basty ja­ńalyǵy buryn jastar tizimine 14-29 jas aralyǵyndaǵy azamattar kirse, jańa zańǵa sáıkes jas shegi 35 jasqa deıin ulǵaıtyldy. Bul týraly Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli áleýmettik jelidegi paraqshasynda jazba qaldyrdy. ­«Esterińizde bolsa, Memleket basshysy 2022 jyly 26 jeltoqsanda zańǵa qol qoıǵan edi. Erejege saı ­zań alǵash resmı jarııalanǵan kúnnen keıin alpys kún ótken soń qoldanysqa engiziledi. Sondyqtan jańa zańnyń ­barlyq normasy endi tolyq jumys isteıdi. Soǵan sáıkes budan bylaı Qazaqstandaǵy 35 jasqa­ deıingi azamattar­ jastar sanatyna qosylady. Bul degenińiz – elimizde jastardyń úlesi ­3,7 mln-nan 6 mln-ǵa kóbeıdi degen sóz.­ Endeshe, memle­kettik baǵdarlamalardyń ıgi­li­­gin kóretin jas­tar sany da arta­dy. ­Sondaı-aq jańa zańda endi jas­tar­­dyń damý ındeksi, ju­mys­qa ornalaspaǵan jastar (NEET ­sana­tyndaǵy jastar), jastarmen jumys jónindegi maman, jastardyń eńbek jasaqtary uǵymdary resmı túrde ­qoldanylady. Bul Memleket basshysynyń bastamasymen jasal­­ǵan reformalardyń bir kórinisi ekeni anyq», dep jazdy mınıstr.

Jalpy eseptep qarasaq, 14 jastaǵy bala mektep oqýshysy ­sanatyna kiredi. Ol­­ sha­mamen ­17-18 jasynda orta mek­tep­ti bitiredi. ­Keıin joǵary oqý ornyna túsip, 4 jyl joǵary bakalavr, 2 jyl magıstratýra oqıdy. Sonda 25 jasqa deıin stýdenttik kezeńnen ótedi. Al oqýyn sátti aıaqtaǵandar jumysqa ornalasady. Kóp­ jaǵdaıda dıplom alǵan jastar «Mamandyq boıynsha ju­mys istegim kelmeıdi» nemese «Ma­man­dyq boıynsha jumys istep kórdim, biraq men tańdaǵandaı emes ekenin túsin­dim» deg­en sekildi túrli sebeppen NEET sanatyndaǵy jastar qataryn kóbeıtedi. Kásip ashqysy kelse de, qandaı da bir jeńildikti kerek etedi. Sonymen qatar ­35 jasqa deıingi azamattar úshin baspana máselesi de ózekti problemaǵa aınalady­. Osy rette jańa zańnyń múmkindikteri kómekke kele me?

«Buryn zań aıasynda ázirlengen múm^­kindikter 29 jasqa deıingi azamat­tar­ǵa qoljetimdi bolsa, endi 35 jas­ta­ǵylar paıdalana alady. Ju­mys­pen­ qamtýǵa baılanysty «Jastar praktıkasy», «Dıplommen – aýylǵa!», «Serpin»,­ «Jastar – el tiregi», «Jasyl el» syndy memlekettik baǵdarlamalar endi 35 jasqa deıingi azamattar úshin de ­qoljetimdi bolmaq.

Eń negizgi máseleniń biri – jas­tardy baspanamen qamtý. Mysa­ly, byltyr belgili bir baǵdar­lamalarǵa 29 jastaǵylar qatysyp, nátıjege qol jetkize almaı qalǵandar sany kóbeıgen. Bul qatarda «Elorda jas­tary», «Astana jastary» sııaqty jaldamaly páterlerge qatysty bólek jobalar da bar. Jasy ótip ketken nemese jasyna sáıkes qatysa almaǵan jastarǵa bul aýyr soqqy bolǵandaı edi. Endi olarǵa keremet múmkindik týyp tur. Kásippen aınalysamyn deý­shilerge de 5 mln teńgege deıin nesıe alyp, isin dóńgeletse bolady. Buǵan qosa jastarǵa beriletin «Daryn» memlekettik syılyǵy bar. Oǵan ekiniń biri qol jetkize almaıdy. Jylda tek 20 adam ǵana jeńimpaz bolýy múmkin. Soǵan qol jetkize almaǵan, konkýrs erejesindegi burynǵy shekteýlerge baılanysty jasy boıynsha ótpeı qalǵandar úshin keremet jańalyq. Osylaısha, 35 jasqa deıingi azamattarǵa memlekettik deńgeıdegi marapatty alýǵa jol ashyldy. Taǵy bir aıta ketetini, Prezıdent tapsyr­ma­syna sáıkes taǵaıyndalatyn «Tá­ýel­­siz­dik urpaqtary» degen memlekettik grantpen 3 mln teńge qaıtarymsyz túrde 30 grant 5 túrli baǵytpen be­ri­le­di. Endigi kezekte 35 jasqa de­ıingi azamattardyń jobalaryn qa­byldaýǵa ábden daıynbyz. Byltyr qanatqaqty joba retinde «Jas project» jobasy tórt óńirde iske asyryldy. Bıyl res­pýblıka kóleminde iske asyrýdy josparlap otyrmyz. Bilim, ǵylym, izdenýshilikpen aınalysatyn jastarǵa jyl saıyn beriletin 1 myńnan astam túrli grant bar. Bylaı qaraǵanda, 19 mln ha­lyqtyń ishindegi 6 mln azamatqa qol­daý kórsetiletindeı jaǵdaı jasaldy dep aıta alamyz»,  deıdi A.Tastemir.

Áleýmettanýshy Ramazan Salyq­ja­nov zańda belgilengen jas shama­sy­nyń ulǵaıtylýynyń da bir negizi bar dep otyr. Sarapshy óıtkeni eko­nomıkalyq qyspaqqa túsken, áleý­­mettik saıası tur­ǵy­dan áli de bolsa memlekettiń qol­daýyna zárý bul demografııalyq topqa qoldaý, jaǵdaı jasaý oryndy deıdi.

«Jastar úshin jyl saıyn jańa baǵdarlamalar, jańa jobalar, kóp­te­gen jańa is-shara paıda bolyp jatatyny – kóz kórip, qulaq estip jatqan jańalyq. Jalpy, dúnıejúzilik trendke baılanysty jastardyń jasy ul­ǵaı­tylýy kórinis taýyp jatyr. Mysaly, halyqaralyq densaýlyq saqtaý uıymy jastardyń jasynyń shegin 40 jasqa deıin jetkizgen bolatyn. Bul negizi adamdardyń ómir súrý jasynyń uzaqtyǵyna baılanysty. Bizge de osy úrdistiń kelýi oryndy. Nege deseńiz, Qazaqstan halqynyń ómir súrý jasy ulǵaıyp keledi», dedi ol.

Alaıda áleýmettanýshy munyń da bir kemshin tusy baryn jasyrmady. Sebebi elimizdiń qozǵaýshy kúshi jas­tar desek, olardy qorǵashtap, qoldap, barlyq jaǵdaıdy jasap júrip, osy sanattaǵy azamattardyń ınfantıldi bolýyna yqpal etemiz be degen qaýip bar ekenin alǵa tartty.

«Bul jastar qoǵamdaǵy ózderiniń kúsh-qýatyn, qaıratyn, talaptaryn aıaqasty qylmaı ma degen qorqynysh bar. Jastardy jumysqa ornalastyrý boıynsha taǵy bir aıta ketetini, biraz is-shara turaqty emes, bir maýsymdyq, naýqandyq salalar. Máselen, qurylys jasaqtary, qalany abattandyrý, bezendirý degen sekildi. Bul jerde zamanaýı mamandyqtardy oqytyp-úıretip, jastardy turaqty jumyspen qamtamasyz etý máselesin birizdendirý kerek. Ásirese 9-synyptan keıin nemese 11-synyptan keıin bilim almaıtyn bala bos júrmeı mindetti túrde bir kásip ıgerýge tıis. 11-synyptaǵy balalar joǵary bilim alamyz, bolashaqta kúrdeli bir tehnologııalyq, kásip ıgeremiz degen nıette bolýy qajet. Al 9-synyptan keıingi mektep bitirýshiler qoldanbaly, qarapaıym bir maman ıesi bolyp, ózin asyrap, elge de qyzmet etip, ekonomıkaǵa da úlesin qosa alady. Bizge qanshama kólik júrgizýshileri, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasyndaǵy tehnık, mehanık, santehnıkter jetispeıdi, solardyń bárine joǵary bilim almaıtyn, bos júrgen balalardy tartyp, bul da kásip ekenin, adal tabys ekenin úıretip, nasıhattaýy­­­myz kerek», dedi ol.

Jastar týraly jańa tujyrym­da­ma­da ıgi bastamalar az emes. Sonyń biri – jastar saıasatyna serpin berer Qoǵamdyq keńester quramyna mindetti túrde kvota engizý, barlyq óńirde jas­tar resýrstyq ortalyǵyn ashý isteri. Zań­nyń basty kózdegeni jastardyń jasyn 35-ke deıin ulǵaıtý arqyly bul sanattaǵy býynǵa saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq qoldaý kórsetý bolatyn. Sondaı-aq NEET sanatyndaǵy jastar zańmen bekitildi. Iаǵnı normatıvtik aktilerdi pysyqtaý múmkindigine ıe bol­dyq. Taǵy bir aıta keterligi, damy­ǵan elderdegideı «Jastardyń damý ındeksi» zańmen shegelendi. Jastar ara­syndaǵy sýısıd, qylmys, baspana­men, jumyspen qamtý, bilim máseleleri jáne taǵy da basqa 30-dan astam pýnkt barlyq deń­geı­degi ákimdikterdiń damý kartasyna engizildi. Jańa zańdaǵy osy ózgerister 6 mıl­lıon jastyń arman-maqsatynyń naqty iske asýyna negiz bola alary anyq.