Sý qoımalary ortaıyp barady

Máselen, Rýdnyı qalasynyń turǵyn­dary úıdegi shúmekten aǵyp turǵan sýdyń dámi buzylyp tot tatyp ketkenin, tipti aq seısep bir jýǵannan-aq sarǵaıyp shyǵa keletinin aıtady.

– Krandaǵy sý sarǵaıyp kózge kórinip turady. Ony kir jýýǵa paıdalanýǵa bol­masa, ishý múmkin emes. Aýyz sýdy kóshe­degi fıltr­lerden satyp alamyz, – deıdi Rýd­­nyı qalasynyń turǵyny Abzal Mur­salov.

Bul másele oblys basshylyǵyn da alań­datyp otyr. Taıaýda ótken jıyndardyń bi­rinde oblys ákimi Qumar Aqsaqalov tıis­ti salalardyń basshylaryna shaǵyn qala­daǵy aýyz sý máselesin qalaı sheshýge bolady degen saýal tastaǵan. Ákimniń aıtýynsha, Rýdnyı men Qasharǵa nár berip otyrǵan Qaratomar sý qoımasynyń deńgeıi sońǵy úsh jyl ishindegi aptap qur­ǵaqshylyqtyń saldarynan tómendep ket­ken. Qystyń juqa qary kóktemde jylǵaǵa aınalǵanymen, sýdyń kóbi qoımaǵa jetpeı kebersigen jerge sińip ketip jatyr.

Búginde Qaratomar sýynyń 42-aq pa­ıyzy qalǵan. Al Joǵarǵy Tobyl sý qoı­masyna byltyr bar-joǵy 1 mln tekshe metr sý quıylypty. Sóıte tura, ótken jyly bul sý qoımasynan Qaratomarǵa 117 mln tekshe metr sý jiberýge týra kelgen.

Rýdnyı ákiminiń mindetin atqarýshy Vık­tor Ionenko turǵyndar tarapynan aýyz sýdyń sapasyna qatysty shaǵymdar kóp túsip jatqanyn tilge tıek ete kelip, bul tyǵyryqtan jerasty sýlaryn kádege asyrý arqyly shyǵýǵa bolatynyn aıtady.

– Qor jetpeı jatqandyqtan, sýdyń sapasy da buzylyp jatyr. Amalsyzdan reagent qospalardy kóbeıtýge májbúr bolyp otyrmyz. Biraq máseleni tehnı­kalyq jolmen sheshýge bolady. Bar­laý jumystarynyń nátıjesinde Qaratomardyń jaǵasynan jerasty sýy­nyń mol qory tabyldy. Bul Rýdnyıǵa qajet jalpy sý mólsheriniń 30-40 paıyzymen qamtamasyz ete alady. Sondyqtan tereń uńǵyma qudyqtar qazý kerek. Bul oraıda, Qashar kentin de umytpaǵanymyz du­rys. Eger kóktemde erigen qar sýy az­dyq etip jatsa, Qasharǵa jaqyn jerlerde de jerasty sýlary bar, dedi Vıktor Io­nenko.

1965 jyly Tobyl men Áıet ózenderiniń túıisken tusynan salynǵan Qaratomar sý qoımasyna 586 mln tekshe metr sý sııady. Biraq qazir mundaǵy sý mólsheri 249 mln tekshe metrge jetpeıdi. Iаǵnı bul qoımanyń teń jartysynan astamy bos tur degen sóz.

Qaratomarǵa baryp, mundaǵy alyp temir bógettiń basynda jumys isteı­tin ınjener-gıdrotehnık Gúlmıra Smaǵu­lovamen jolyqtyq. Maman baqylaıtyn mundaǵy gıdrotehnıkalyq qurylǵynyń kóterip ashyp, túsirip jabatyn jeti qaqpasy bar eken. Poıyz ótip ketetindeı úlken qaqpalar. Onyń altaýy jabyq tur. Ortańǵy bireýi ǵana jartylaı ashyq. Odan sekýnd saıyn 3 tekshe metr sý aǵyp jatyr.

– Jazda turǵyndar baý-baqshasyn sýarý­ úshin sýdyń ekpini 6-8 tekshe metr­ge deıin eselenedi. Qaratomardyń sýy shamamen eki metrge deıin tómendep ketti. Mysaly, 2017 jyly dál osy ýaqytta qoı­madaǵy sý deńgeıi 157,7 metr, kólemi 392,85 mln tekshe metr bolsa, qazir sý deń­geıi 155,51 metrge deıin túsip, sý qory 248,8 tekshe metrge deıin azaıdy. Qaratomar sarqylyp qalmaý úshin byltyr bizge Joǵarǵy Tobyl sý qoımasy biraz sý jiberdi, odan basqa múlde sý kelgen joq. Onyń ústine, ótken jaz ystyq bolyp, sýdyń birazy býlanyp ketti. Qoı­madaǵy sýdyń az-kóptigi bizge emes, tabı­ǵat qubylysyna baılanysty bolady, – deıdi maman.

О́ńirde Tobyldyń boıyna ornalasqan úlkendi-kishili 6 sý qoımasy bar. Sonyń ekeýi – Qaratomar men Joǵarǵy Tobyl – kópjyldyq, eń iri sý qoımasy bolyp sanalady. Qalǵan Jelqýar, Qyzyl­jar, Sergeev, Amangeldi sııaqty sha­ǵyn sý qoımalary tranzıt boıynsha ju­mys isteıdi. «QazSýshar» RMK oblys­tyq fılıalynyń dırektory Dáýren Ábdihamıtovtyń aıtýynsha, Qaratomarǵa sońǵy ret 2005 jyly ǵana sý mol jı­nalǵan. Sý qoımasy sodan bergi 18 jyl boıy kemerine kóterilip kórmepti.

Máselen, 2006 jyl men 2009 jyly kóktemde Qaratomarǵa 4-4,9 mln tekshe metr sý kelse, 2019 jyly jáne 2021 jyly múlde sý túspegen.

– Qazir Qaratomar men Joǵarǵy Tobyldaǵy sý qorynyń 45-aq paıyzy qal­dy. О́ıtkeni birneshe jyldan beri Reseı jaqtan da, ózimizden de mardymdy sý kelmedi. Sý tasqyny bolǵan joq. Bıyl Qaratomarǵa ortasha eseppen 176 mln tekshe metr sý jınalý kerek dep kútip edik. О́kinishke qaraı, «Qazgıdromet» ári ketse 90-100 mln tekshe metr ǵana sý keledi dep otyr, – dedi mekeme basshysy.

О́ńirdegi eń iri sý qoımasy sanalatyn Joǵarǵy Tobylǵa 816 mln tekshe metr sý sııady. Qazir Qaratomar osy sý qoı­masynyń arqasynda keýip qalmaı turǵan syńaıly. О́ıtkeni Joǵarǵy Tobyldan Qaratomarǵa jylyna 60-70 mln, keıde 100 mln tekshe metrge deıin sý jiberiledi.

Qostanaı oblysyna kiretin ózenderdiń deni bastaýyn Reseıden alady. Osyǵan qarap, sý qoımalarynyń tartylyp bara jatqanyna kórshi el kináli deýshiler de tabylyp qalady. Al sý mamandary mundaı qaýesettiń múlde qısynǵa kelmeıtinin aıtady.

– Bul tabıǵı jaǵdaı. Reseı buryp alyp otyrǵan joq. Olarmen de tyǵyz baı­lanystamyz. Ol jaqtyń mamandary bıyl da bizden sý kútpeńder, sý azdaý bolady deıdi. Naýryzdyń 15-inde eki tarap kez­desip, osy máseleni talqylaıtyn bolamyz. Ol jaqtyń sý qoımalaryn bizdikimen salystyrýǵa kelmeıdi, óte shaǵyn. Máse­len, Jitiqaranyń ar shetindegi Breden sý qoımasynyń syıymdylyǵy 40-aq mln tekshe metr. Al bizdiń Joǵarǵy Tobylǵa 816 mln tekshe metr sý sııady. Áıetten keletin Ka­terın degen sý qoımasy bar, oǵan 7-aq mln sý sııady, deıdi «QazSýshar» RMK oblys­­tyq fılıalynyń dırektory Dáýren Ábd­ihamıtov.

Mamandardyń aıtýynsha, sý qoıma­laryna qatysty «óli kólem» degen uǵym bar eken. Árbir sý qoımasynyń osyn­daı óli kólemi bolady. Máselen, Qara­tomardyń óli kólemi sý mólsheri 32 mln tekshe metrge deıin túskende bastalady. Joǵarǵy Tobyldiki – 28 mln tekshe metr. Bul kólemge jetkende, múlde sý alynbaı qalady. Qazirshe mundaı qaýip joq. Alaıda qoımadaǵy sý qory jańarmaǵan soń, aýyz sýdyń sapasy joǵalyp, dámi bu­zylyp jatyr. О́ıtkeni qalany sýmen qam­tamasyz etetin mekeme hlor tárizdi sý tazalaıtyn ındıgrıdentterin kóbirek qosady.

Oblystaǵy eldi mekenderdi túgeldeı sýmen qamtamasyz etetin Tobyl ózeniniń boıyndaǵy sý qoımalarynyń kaskady 1959-1971 jyldar aralyǵynda salynǵan. Bul qoımalarǵa sýdyń az nemese mol jınalýy jaýyn-shashynǵa, kóktemde erigen qar sýy men kúzgi topyraq quramyndaǵy ylǵal mólsherine táýeldi.

Qostanaı oblysy