Qylmystyq zańnamany jetildirý: Maqsat pen mindet mejesi

Qujatqa engizilgen túzetýler Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýlaryndaǵy tapsyrmalardy iske asyrýǵa, Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik jáne Qyl­mys­tyq-atqarý kodeksteriniń te­tik­terin jetildirýge arnalǵan. Jal­py, zań jobasynda azaptaǵany úshin jaýapkershilikti kúsheıtýge, qa­ty­gez, adamgershilikke jatpaıtyn nemese qadir-qasıetin qorlaıtyn qarym-qatynas úshin qylmystyq jaýap­ker­shilikti engizýge, otbasylyq-tur­mys­tyq zorlyq-zombylyq salasyna, syrqatqa shaldyqqandardyń, alǵash ret sottalǵandardyń quqyqtaryn qam­ta­masyz etý jáne taǵy basqa máse­le­ler­ge qatysty normalar bar.

Buǵan qosa zań jobasynda tótenshe jáne tolyq qaýipsiz mekeme­lerde jazany óteý sharttary qaıta qaraldy. Osyǵan sáıkes endi sottalǵan áıel­der­diń kolonııada balalarymen birge bolýǵa quqyqtary bar. Elimizde osyndaı «Búldirshin úıimen» bir kolonııa ǵana jabdyqtalǵan. Ol Almaty oblysynyń Jaýǵashty kentinde orna­las­qan. Onda áıelder bos ýaqytynda per­zentteriniń qasynda bolyp, baǵyp-qaǵady.

– Alaıda úsh jasqa tolǵannan keıin balalar jaqyn týystaryna nemese balalar úılerine beriledi. Áleýmettik baılanystardy saqtaý maqsatynda sottalǵan áıelderge, eger analardyń bosatylýyna deıin bir jyldan az ýa­qyt qalsa, 4 jasqa deıingi balalardy qaldyrýǵa múmkindik beretin norma kózdeledi. Biraq bir sharty bar. Olar sol ýaqytqa deıin jazadan bosa­tý merzimi bir jyldan az bolýy kerek, – dedi Ishki ister mınıstri Marat Ahmetjanov.

Osydan birer kún buryn ótkizilgen Senat­tyń jalpy otyrysynda Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev qyl­mys­tyq-atqarý mekemeleri men polı­sııa­nyń qyzmettik ǵımarattaryna mindet­ti túrde beınebaqylaý ornatý týraly ere­jeni zańnamalyq deńgeıde bekitýdi usynǵan edi.

– Qylmystyq kodekske azaptaǵany úshin jazany kúsheıtetin erejelerdi engizdik, bul óte durys. Quqyq qor­ǵaý organdarynyń áreketterine, keı­bir qyzmetkerlerdiń zorlyq-zom­by­ly­ǵyna qatysty kóptegen sha­ǵym túse­ti­nin aıta ketý kerek. Senat­qa da ondaı shaǵymdar kelip jatyr. Biraq tájirıbe kór­setip otyrǵandaı, mundaı isterdiń basym kópshiligi sotqa jetpeıdi. О́ıt­keni zorlyq-zombylyq, azaptaý jáne basqa da faktilerdi dáleldeý, anyqtaý óte qıyn. Osyǵan baılanysty biz ja­qynda ǵana Bas prokýratýramen bir­lesip quqyq qorǵaý organdarynyń bar­lyq qyzmettik ǵımarattaryna beı­ne­baqylaý ornatýdy talap etetin ereje qabyldaǵanyńyzdy bilemiz, – dedi M.Áshimbaev.

Onyń aıtýynsha, bul tásil belgili bir adamdarǵa zańsyz áreketterdiń qol­danylǵanyn dáleldeýge kómekte­sedi. Ári buǵan deıin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev quqyq qorǵaý or­gan­darynda beınebaqylaýda kórin­beı­tin jerler bolmaýǵa tıis ekenin aıtqan edi.

Sondaı-aq Prezıdent qylmystyq zańnamany BUU-nyń Azaptaýǵa qarsy konvensııasyna sáıkestendirýdi tap­syrǵan bolatyn. «Buǵan sáıkes qujat­ta áli de jetildirý kerek tustary bar», deıdi Parlamentarızm ınstıtýty zań­na­ma bóliminiń bastyǵy Bolat Beıisov.

– Qylmystyq kodekstiń 146-baby qosymsha 2 tarmaqpen tolyqtyrylǵan. Onda quqyq qorǵaý jáne arnaıy organ­dardyń qyzmetkerleri men mu­ǵa­limder men dárigerler azaptaý sýbek­ti­le­ri­ne teńestirilgen. Bul tergeý men azaptaýdyń zańsyz ádisteriniń jolyn kesýge baǵyttalǵan Azaptaýǵa qarsy konvensııaǵa qaıshy keledi. Prezıdent qyl­mystyq zańnamany BUU-nyń Azap­­taýǵa qarsy konvensııasyna sáı­kes­­­­tendirýdi tapsyrdy. Degenmen kon­­ven­sııanyń qoldanys aıasy negizsiz keńeı­tilgen. Iаǵnı bilim berý jáne den­­saýlyq saqtaý salasyndaǵy áleý­met­tik máselelerdi zań shyǵarýshy organ qylmystyq zańnamany qataıtý ar­qyly sheshýge tyrysýda, – degen pikirin ortaǵa saldy B.Beıisov.

Zań jobasyn jasaqtaýǵa atsalys­qan maman­nyń biri – professor Aıdarhan Sqaqov. Spıkerdiń piki­rin­­she, qujatta aýyrlyǵy ortasha jáne aýyr qyl­mystardy jasaǵany úshin qylmystyq quqyq teorııasyn­da belgilengen jaýapkershilik deń­geı­le­rin áli de talqylaý kerek.

– Zańnyń mańyzdylyǵy – onyń qylmystyq sot isin júrgizý salasynda azaptaýdy jáne basqa da zańsyz qaty­gez­dik ádisterin paıdalanǵan adam­dar­dy jaýapkershilikke tartýdyń quqyq­tyq tetiginiń egjeı-tegjeı baıandalýynda. Kúdiktiniń qylmys jasaýǵa qa­tysy bar ekenin faktilermen dálel­deı almaǵan biliksiz tergeýshiler men kúshtik qurylymdardyń jedel qyz­met­ker­leri azaptaýdy qoldanady. Zań dál osy zańsyz áreketterdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Buǵan deıin Qazaqstannyń Qylmystyq kodeksine azaptaýdy qol­dan­ǵany úshin jazany kózdeıtin norma engizilgen edi, tipti qylmystyq sot isin júrgizýde sottalǵandar da bar. Alaı­da zańnamadaǵy qaıshylyqtar men olqylyqtardyń saldarynan bul nor­many qoldaný qıynǵa soqty. Endi sot atalǵan is-áreketti neǵurlym naq­ty­raq saralaıdy. Sonymen qatar zań jobasynda kemshilikter bar. Ashyq aıtsaq, qylmystyq quqyq teo­rııasynda bekitilgen aýyrlyǵy orta­sha jáne aýyr qylmystardy ja­sa­ǵany úshin jaýapkershilik deń­geıi buzylǵan. Máselen, ortasha aýyr­lyqtaǵy qyl­mys­tar úshin jaza 3 jyldan 7 jylǵa deıin, al aýyr qyl­mys jasaǵany úshin 5 jyldan 7 jylǵa deıin. Iаǵnı olar birdeı jaza­la­na­dy, bul durys emes. Negizinde aýyr­lyǵy ortasha qylmys jasaǵany úshin 3 jyldan 5 jylǵa deıin, al aýyr qylmystar úshin 5 jyldan 7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıy­rý túrindegi jaza qajet. Sondyqtan bul suraqtardy áli de qaraý kerek. Osy saladaǵy zańnamany odan ári jetil­dirýdiń joldary da bar. Qalaı bol­ǵan­da da bul zańnyń azaptaýlardyń aldyn alýdaǵy mańyzdylyǵyn baǵalaý qıyn, – dedi A.Sqaqov.

Zań jobasyndaǵy jekelegen túze­tý­lerdiń biri sottalǵandardyń den­saý­lyǵyn saqtaý quqyǵyn iske asyrýǵa jáne aýyr syrqattar bolǵan kezde adam­gershilikpen qaraýǵa qatysty. Endi sot jaza taǵaıyndaý kezinde sot­tal­ǵan adamda aýyr syrqat bolǵan jaǵ­daıda bas bostandyǵynan aıyrý tú­rinde keıinge qaldyrýdy qoldana ala­dy. Osylaısha sottalǵandar azamat­tyq medısınalyq mekemelerde jedel em alý múmkindigine ıe bolady.

Túzetýler negizinen alty ba­ǵyt­ty qam­tıdy, sol arqyly qyl­mys­tyq sot tóreligi salasynda adam qu­qyqtaryn iske asyrý tetik­te­rin keńeıtý josparla­nyp otyr. Ne­gizinde qylmystyq zań­na­many jetil­dirý jónindegi zań jobasy adam qu­qyqtary jáne zań ústem­di­gi bo­ıynsha qabyldanýy qajet sharalardy aıqyndap berdi. Endi qujatqa Prezıdent qol qoısa, adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý tetikteri jańar­­tylady.