– Iýrıı Aleksandrovıch, qazir elimizde qoldanystaǵy «Maı ónimderiniń qaýipsizdigi týraly» standartty jeńildetý jáne maı ónimderinde ónerkásiptik, gıdrogenezdelgen maılardy kóbeıtýge ruqsat berý jónindegi usynysqa qalaı qaraısyz?
– Bul usynysty jaman dep qana emes, antımemlekettik dep aıtar edim. Mundaı qadam Qazaqstanda júrek-qan tamyrlary men onkologııalyq aýrýlardy, qant dıabeti, semizdik sııaqty keselderdiń ósýine alyp keledi. Gıdrogenezdelgen maılar degenimiz – transızomerler nemese densaýlyqqa asa qaýipti ónerkásiptik transmaılar ekeni álemdik medısınada baıaǵyda dáleldengen. Elimizde júrek keselderi jóninen kórsetkishterimiz onsyz da nashar. Júrek-qan tamyrlary aýrýlarynan bolatyn ólim-jitim de joǵary. Qant dıabeti de kóbeıip, «jasaryp» barady, artyq dene salmaǵymen baılanysty keselder kóbeıip jatyr. Munyń barlyǵy da transmaılary bar taǵamdarmen tikeleı baılanysty. Memleket eń aldymen ulttyń densaýlyǵyna qamqorlyq jasap, adamdardy zııandy taǵamdardan qorǵaýy kerek. О́zgelerdiń ónerkásiptik nemese saýdadaǵy múddesine erýge bolmaıdy. Transmaılar – kommersııalyq turǵydan kelgende maı ónimderiniń ózindik qunyn birneshe ese tómendetýge múmkindik beretin tıimdi kondıterlik qospa ekeni daýsyz.
– Transmaıdyń qaýpin, qandaı ónimderde bolatynyn, nelikten olardy tutynýdy qysqartý kerek ekenin tarqatyp aıtyp berseńiz?
– Transmaılar nemese keıde qarapaıym túrde gıdrogenezdelgen maılar dep atalatyn maı qyshqyldarynyń transızomerleri – suıyq ósimdik maıyn qatty maıǵa aınaldyrý arqyly ónerkásiptik tásilmen alynatyn qanyqpaǵan maı qyshqyldary. Bul úderis gıdrogenızdeý dep atalady. Tehnologııa maıdy barynsha turaqtandyryp, totyǵyp, ashyp ketýge beıimdiligin tómendetedi. Osy tehnologııa arqyly, tipti, ystyq kúnderde de qatty bolyp qala beretin jáne uzaq ýaqyt boıy saqtalatyn tanymal kondıterlik maılardy óndirýge bolady. Bul azyq-túlik taýarlarynyń logıstıkasy men aspadyq ındýstrııaǵa arnalǵan ártúrli komponenttiń jahandanýy turǵysynan alǵanda ózderine paıdaly, mundaı maılar aılar boıy konteınerlerde, qoımalar men dúken sórelerinde buzylmaı tura beredi. Ári baǵasy da óte arzan bolǵandyqtan, odan jasalǵan ónimderdiń de baǵasyn tómendetýge múmkindik beredi.
Sıntetıkalyq, ónerkásiptik óndirilgen transmaılardan basqa, tabıǵı transmaılar da bar, bular kóbinese janýarlardan alynady. Mysaly, 80% maıdan turatyn sarymaıdyń quramynda transmaılardyń biri – trans-vaksena qyshqylynyń shamamen 4%-y bar. Sút ónimderinde azdaǵan transmaı – konıýgasııalanǵan lınol qyshqyly bar. Aıta ketý kerek, taza, tabıǵı transmaılar sıntetıkalyq maılardan qurylymy boıynsha erekshelenedi, sondyqtan olar aǵzada belsendi jáne zııandy emes. Olardyń sol sút nemese sarymaıda bolýy eshqandaı qaýip tóndirmeıdi. Al gıdrogenızasııanyń kómegimen alynatyn transmaılar aǵzadaǵy almasý úderisterine, júrek-qan tamyrlary júıesiniń, búırek pen zár shyǵarý joldarynyń jumysyna, qalqansha beziniń jumysyna aıtarlyqtaı áser etedi. О́nerkásiptik joǵary rasıondy transmaılar júrek aýrýynyń qaýpin 21%-ǵa, al ólim-jitimdi 28%-ǵa arttyratyny dáleldengen. Transmaılardy tutynǵan kezde qandaǵy «jaman» holesterın, ıaǵnı tómen tyǵyzdyqtaǵy lıpoproteıdter kóbeıip, kerisinshe joǵary tyǵyzdyqtaǵy lıpoproteıdter («jaqsy», paıdaly holesterın) azaıady. Transmaılar ekinshi tıpti dıabetke dýshar bolý yqtımaldyǵyn 40%-ǵa arttyratyny týraly derekter bar. Transmaılardyń balalarǵa da zııany orasan, óıtkeni olarmen qanyqqan júıke jasýshalary, jynys bezderi, tamyrlar bala aǵzasynyń qalypty damýyna kesirin tıgizedi.
Sondyqtan álemdik medısınalyq qaýymdastyq qazirdiń ózinde balalar tamaǵyndaǵy transmaılardy kúrt azaıtý, mektep, balabaqsha mázirlerinde, sondaı-aq mektep býfetteri men onyń mańaıyndaǵy dúkenderde transızomerleri bar barlyq ónimge tolyq tyıym salý máselesin kóterip otyr. Sondaı-aq balalar taǵamyna ruqsat etilmegen kondıterlik ónimderge de tyıym salý kerek, óıtkeni zertteýler olardyń barlyǵynda derlik transmaılardyń mólsheri joǵary ekenin anyqtaǵan.
– Basqa memleketter maı ónimderindegi transızomerler quramyn qalaı rettep otyr? Halyqaralyq ǵalymdar men mamandar bul jaıly ne deıdi?
– Deni saý urpaq ósirýdi qalaıtyn, damý jolyna túsken memleketterdiń bári de transızomerleri bar ónimderdi tutynýdy azaıtý úshin naqty qadamdarǵa baryp jatyr. Máselen, Norvegııada quramynda qanyqqan, transmaılary, bos qanttary men tuzdary kóp zııandy tamaq ónimderiniń jarnamasynyń balalarǵa áserin azaıtý jónindegi jańartylǵan memlekettik strategııa ázirlep, talqylaýǵa shyǵaryldy. 2010 jyldyń mamyr aıynda DDU balalar aýdıtorııasyna qant pen transızomerleri az taǵamdardy jarnamalaý boıynsha usynystar jınaǵyn maquldady. Bul usynystar balalarǵa zııandy ónimderdiń áserin azaıtý úshin ulttyq jáne halyqaralyq turǵyda birlesken áreketterdi talap etedi.
DDU baǵalaýy boıynsha jylyna keminde 500 myńdaı mezgilsiz ajal qushtyratyn júrektiń ıshemııalyq aýrýynyń negizgi sebepteriniń biri – transmaılardy tutyný. DDU 2023 jyly transmaılardy jappaı tutynýdan bas tartyp, al 2025 jylǵa qaraı azyq-túliktegi transmaılardy meılinshe azaıtýdy maqsat etip qoıǵan. Alaıda bul tapsyrmanyń qanshalyqty oryndalatyny kúmán týdyrady. Bul elderdiń ulttyq ustanymdaryna, reglamentterine baılanysty.
Meniń bilýimshe, EAEO tehreglamentterinde 2024 jylǵa deıin ónimderdegi transmaılardyń 2%-dyq shegi qabyldandy. Al kóp memlekette olarǵa burynnan beri tolyq tyıym salynǵan. Mysaly, AQSh-tyń Nıý-Iork shtatynda 2007 jyldan beri transmaılardy tutynbaıdy. «Cardiology» jýrnaly jazyp otyrǵandaı, shekteýler engizilmegen basqa shtattarmen salystyrǵanda osy shtattaǵy júrek aýrýynyń statıstıkasy, qanyqqan maı qyshqyldary bar taǵamdardy rasıonnan tolyǵymen alyp tastaýdyń nátıjesinde 20%-dan da kóp tómendegenin kórsetken. Osy statıstıkaǵa súıene otyryp, FDA (Azyq-túlik pen dári-dármek sapasyn baqylaý jónindegi basqarma) AQSh-ta transmaılardy satýdy odan ári shektedi.
Keıinirek AQSh-tyń azyq-túlik ónimderinde transızomerlerdi kúrt azaıtý strategııalary Danııa, Aýstrııa, Vengrııa, Islandııa, Kanada, Norvegııa, Shveısarııa menTaılandta júrgizildi. 2021 jyly olarǵa Sıngapýr qosyldy. Sol jyly Eýrokomıssııa EO elderinde olardyń sanyn 2%-ǵa deıin (100 g maıǵa 2 g) shekteı otyryp, transızomerlerdiń ónerkásiptik óndirisi men tamaq ónimderinde paıdalanýdy azaıtý týraly sheshim qabyldady.
Joǵaryda aıtqanymdaı, Qazaqstanda júrek-qan tamyrlary ólimi basqa aýrýlarmen salystyrǵanda kósh bastap tur. Taǵy bir aıta ketetini, jas, eńbekke qabiletti jastaǵy adamdardyń densaýlyǵyna qaýip tónip tur. DDU taldaýy Eýropa elderinde júrek aýrýynan bolatyn ólim-jitim kórsetkishi eki ese tómen ekenin kórsetti.
– Sizdiń oıyńyzsha elimiz maı ónimderindegi transızomerlerge qatysty qalaı áreket etýi kerek – jekelegen kompanııalar usynǵandaı ruqsat berý kerek pe, álde múldem tyıym salý kerek pe?
– Dárigerlerdiń buǵan qatysty oılary ekiudaı emes. Transmaılardy tutynýdy barynsha azaıtý qajet. Qazaqstan jáne EAEO normatıvtik zańnamasyn qatań basshylyqqa alý qajet. Sondaı-aq osy normatıvterdi tamaq ónimderindegi transızomerler men maı qyshqyldarynyń quramy boıynsha Eýropalyq odaqtyń talaptary men standarttarymen úılestirý qajet. Oǵan qosa bul normatıvterdi transmaılarynyń ruqsat etilgen normalaryn joǵarylatý, arttyrý baǵytynda ózgertýge jol berilmeıdi. Kerisinshe barlyq el ony barynsha azaıtýǵa nemese tolyǵymen alyp tastaýǵa umtylyp jatyr. Aıtyp otyrǵanymdaı, kóptegen damyǵan elde transmaılarǵa tolyq tyıym salynǵan, bul taýarlardyń zattańbasynda kórsetilgen. Álem birte-birte kommersııalyq turǵydan tıimdi bolǵanymen, densaýlyqqa qaýipti ónimnen tolyqtaı bas tartýǵa bet buryp jatyr. Biz de qazaqstandyqtardyń densaýlyǵyna zııan keltirýge jol bermeýimiz kerek.
– Otandyq naryqta elimizde qoldanystaǵy EAEO standarty men tehreglamentin oryndaıtyn jergilikti óndirýshiler bar ma?
– Qazaq tamaqtaný akademııasy tamaq ónimderindegi transmaılardyń deńgeıin únemi qadaǵalap otyrady. Birqatar jetekshi otandyq óndirýshilerdiń maı ónimderinde transızomerlerdiń deńgeıi 2%-dan aspaıtynyn atap ótemiz. Jergilikti jáne sheteldik óndirýshilerdiń ónimderiniń tehreglamentke sáıkes kelýin baqylaý – jergilikti SES organdarynyń mindeti. Osy arada bizdiń baǵalaýymyz boıynsha otandyq ónimderde bul talaptar ımporttalǵanǵa qaraǵanda qatańyraq saqtalatynyn aıta ketý kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
