О́ndiris tiregi – ınvestısııa

«Elimizdiń óndiristik áleýetin barynsha arttyrý mańyzdy. Qazaqstan ekonomıkasy áli kúnge deıin paıdaly qazbalarǵa táýeldi bolyp otyr. Iаǵnı el ekonomı­kasynyń qurylymy – qarapaıym. Shyn máninde, bizge qarqyndy damý úshin kúrdeli, ártarapty ekonomıkalyq qurylym qajet. Árıne, shıkizat naryǵyndaǵy álemdik básekede bizdiń óz artyq­shylyǵymyz bar. Qazirgi jáne strategııalyq mindetterdi oryndaý úshin ony tıimdi paıdalaný qajet. Sondyqtan osy salany odan ári damyta berý kerek», dedi Prezıdent óz sózinde.

Iá, eldiń damýy ekonomıkaǵa baılanysty ekeni túsinikti. Son­dyqtan da barlyq kúsh-jiger osy salany kóterýge jumsalyp jatqany aıqyn. Ásirese ol res­pýb­lıkanyń óńirlerinde aı­ryqsha kórinis tapqan. Máselen, Shymkent qalasynda óndiristi damytý baǵytynda memlekettik joba men baǵdarlamalar aıasynda túrli jumystar men bas­tamalar qolǵa alynyp keledi. Sonyń nátıjesinde megapolıstiń óndiristik áleýeti jyldan-jylǵa ulǵaıý ústinde. Bul óz kezeginde qosymsha jumys oryndarynyń ashylýyna jáne halyqtyń kásip­kerlikke bet burýyna úlken septigin tıgizip jatyr.

2018 jyly Shymkent respýb­lıkalyq máni bar megapolıske aınaldy. Sol kezden bastap qala tarıhynda órleýdiń jańa kezeńi bastaldy. Búgingi tańda shahar elimizdegi turǵyn úı qurylysy qarqyn alǵan, ınfraqurylymy jaqsaryp kele jatqan, basqa da kórsetkishter boıynsha ósýdiń oń nátıjesin kórsetip otyrǵan qalaǵa aınalyp úlgerdi. Naqty mysalǵa kóshsek 2020 jyly Shymkent ınvestısııa tartý men onyń kólemi jaǵynan respýblıkadaǵy tómengi oryndardan joǵary kóterilip, búginde elimizdegi ınvestısııa salasy boıynsha eń aldyńǵy oryndardyń birinde tur. Eki jyldan beri óńirlerdiń aı saıynǵy reıtınginde joǵary sa­tydan túspegen. О́tken jyly qala ekonomıkasyna 1.2 mlrd AQSh dollary kóleminde ınvestısııa quıylǵan. Kásipkerlik jáne ındýstrıaldy-ınnovasııalyq da­mý basqarmasynyń basshysy Be­reke Dúısebekovtiń aıtýynsha, megapolıstiń ınvestısııalyq tar­tymdylyǵy transulttyq korporasııalarmen jobalardy birlesip júzege asyrýdyń nátıjesinde bolyp otyr. Máselen, shaharda Ger­manııanyń Heidelberg, Pol­shanyń Santo Polpharma jáne Oń­tústik Koreıanyń LOTTE se­kil­­di iri kompanııalary jumys istep jatyr. Endigi kezekte túrik aǵaıyn­­dar Coca Cola sýsynyn shy­­ǵaratyn al, polıaktar Selena qurylys materıal­dary zaýytyn salmaq nıette. О́ńirge ınves­tı­sııanyń aǵylyp kelýi jalpy ón­diristik áleýetke de oń áse­­rin tıgizgen. Aıtalyq ótken jyly qala kásiporyndary 2.1 mlrd teńgeniń ónimin óndirdi. Sony­men birge 110 myń bıznes ókilderi eńbek etedi. Eki myńǵa jýyq sheteldik kásipkerlermen birlesken kompanııalar bar. Osy jetistikterdi elegen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ótken jyl­dyń jeltoqsan aıynda qala ákimi Murat Áıtenovke «Bıznes júrgizýge eń qolaıly óńir» reı­tıng­tik sanaty boıynsha ar­naıy júlde tabystady.

Megapolıste ornalasqan eki sement zaýyty elimizdegi osy ónim túriniń tórtten bir bóligin ón­diredi. Mashına qurastyrý sala­sy boıynsha joǵary ker­neýli transformatorlar men mu­naı ónerkásibi jáne sýmen jab­­dyq­taýǵa qajetti sorǵylar shy­ǵara­tyn kásiporyndar bar. Ar­naıy eko­nomıkalyq aımaqta elimizdegi toqyma buıymdarynyń 21 paıyzy óndiriledi, sondaı-aq Táýelsizdik jyldarynan beri res­pýblıkada tuńǵysh ret kilem fabrı­kalary ashyldy. Shymshaharda shamamen jeti júzdeı irili-usaq­ty taýar óndirýshiler bar. О́ńir­diń ónerkásibiniń damýyna bir ja­ǵynan taýar tasymaldaýǵa qo­laıly aımaqta ornalasýy paı­dasyn tıgizip otyr. Qala halyq­aralyq Batys Eýropa–Batys Qytaı kólik dáliziniń dál ortasyn­da ornalasqan. Sondyqtan shy­ǵarylǵan ónimdi 5 kún ishinde Qy­taıdyń batys óńirlerine jáne Batys Eýropaǵa jetkizýge bolady. Al shymkenttik taýarlardy búginde Azııa, Afrıka, Amerıka qurlyqtaryndaǵy 54 memlekettiń saýda qatarlarynan taba alasyz.

Megapolıske keletin ınves­tısııa deńgeıiniń artýyn myna mysalmen de kórýge bolady. 2011 jyly ashylǵan 337 gektardy qu­raıtyn eń alǵashqy «Ońtústik» ındýstrıaldy aımaǵy 7-8 jylda tolsa, 90 gektar aýmaqtaǵy «Tassaı» ındýstrıaldy aımaǵy 5 jyl ótpeı kásiporyn ornalasatyn jeri qalmady. Byltyr ǵana qu­rylǵan «Juldyz» ındýstrıaldy aımaǵynda qazirdiń ózinde 50 kompanııa qurylys jumystaryn júrgizip jatyr. Osy jobalar ar­qyly 435 mln dollar ınves­tısııa tartylady. Sondyqtan qala ákimdigi atalǵan ındýstrıaldy aımaqtyń aýmaǵyn qosymsha taǵy 155 gektarǵa ulǵaıtýǵa she­shim qa­byldady. Ar­naıy ekono­mı­kalyq aımaqqa da jeńil óner­kásip kásiporyndary syımaı bara jatqan soń aýmaǵyn 175 gek­tarǵa keńeıtip jalpy aýdanyn 400 gektarǵa jetkizý baǵytynda jumystar júrgizilip jatyr. Qala mańyndaǵy Saýda-logıstıkalyq aımaǵy da eki esege ulǵaıatyn bolady. Sonyń nátıjesinde kelesi jyly ınvestorlarǵa zamanaýı qoımalar qurylysyn salýǵa 136 gektar qosymsha jer ýchaskeleri usynylady.

Shymkentte jalpy ındýs­trıal­dy aımaqtardyń aýdany 869 gektardy quraıdy. onyń 90 paıyzǵa jýyǵy ıgerilgen. 453 mln AQSh dollary kóleminde kóleminde ınvestısııa tartylyp, tolyǵymen óz maqsatyna jum­saldy. Sol arqyly 180 jańa kásip­oryn ashyldy. Sonymen birge quny 740 mln dollarǵa 250 jańa jobany iske asyrý josparda bar.

Statıstıkaǵa kóz júgirtsek, jyl saıyn Qazaqstanǵa 50 mlrd dollardyń daıyn ónimi ımport­talady. Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaq sheńberindegi basqa memleketterdi qosqanda, bul kór­setkish 290 mlrd dollarǵa teń. Al ǵylymı-tehnıkalyq sa­la­daǵy naryqqa qajetti ınvestısııa 25 mlrd dollardy quraıdy. Al shaharǵa jyl saıyn syrttan 1.2 mlrd dollardyń daıyn ónimi keledi. Sondyqtan olardy otandyq taýarlarmen almastyrý mindeti tur. Bul oraıda óner­kásipti órkendetýge óńirdegi ishki naryq, resýrstyq-shıkizattyq baza jáne logıstıkasy men sapaly mamandar daıyndaý arqyly adam kapıtalyn qalyptastyratyn joǵary oqý oryndary tolyq múmkindik beredi.

Búgingi tańda megapolıste óńdeýshi kásiporyndarǵa suranys áli de basym. Bul ınvestısııalyq jobalardy memlekettik damý ıns­­tıtýttarynyń kómegimen jú­zege asyrýǵa bolady. Máselen, kera­mıkalyq taqtaısha, sanfaıans, shatyr jabyndylary, lak­ty-boıaýlar, plastmassa qubyrlary, sendvıch panelder, jaryqtandyrýshy quraldar, jylý radıatorlary, kabelder jáne basqa da turmystyq buıymdar óndirisi qajet. Osy jobalardy qolǵa alǵan ınvestorlarǵa memleket tarapynan jan-jaqty qoldaý kórsetiledi. Aıtalyq ákeletin qu­ral men tehnıkaǵa kedendik salyq alynbaıdy, qosymsha qun sa­lyǵynan bosatylady, son­daı-aq óndiris oshaǵyn salýǵa jer ýchas­kesi berilip, qajetti ınfraqu­rylymmen qamtamasyz etiledi.

Investorlarǵa metallýrgııa salasynda da múmkindik kóp. О́ıtkeni Qazaqstanda álemdik hrom keni qorynyń 30 paıyzy, marganestiń 25 paıyzy, temirdiń 10 paıyzy shoǵyrlanǵan. Sonymen birge elimizde jyl saıyn 40 mln tonna alǵashqy alıýmınıı óndiriledi. Sol sebepti aldaǵy ýaqytta soz­ba sym, alıýmınıı tabaqtaryn, qalbyrdyń alıýmınıı taspalaryn, radıatorlar, tereze men qurylys konstrýksııalaryna jáne túrli ydystarǵa arnalǵan alıýmınıı profılderin shyǵaratyn jobalardy iske qosý josparlanyp otyr. О́zimizdiń qorǵasyn men mystan daıyn ónimder shyǵarý jospary da joq emes. Osy rette Shymkenttiń metallýrgııa salasy boıynsha jalpy óndiris kólemi jylyna 80 mln dollardy quraıdy. Al mashına qurastyrý ónerkásibinde 90 mln dollardyń ónimi shyǵarylady. Sondyqtan qala ákimdigi ınves­torlarǵa ındýstrıaldy aımaq­tarda mashına qurastyrý salasy boıynsha jobalardy birlesip qolǵa alýǵa shaqyryp otyr. Osyn­daı óndiris alańynda júk kó­likteriniń bólshekterin, vagondar, refrıjeratorlar, ener­getıkalyq qondyrǵylar, avtomat­tandyrylǵan metal óńdeýshi jeliler, metallýrgııa untaǵy men 3D baspasy negizinde metal buıymdardy shyǵarmaqshy. Búginde megapolıstiń mashına qurastyrý ónerkásibin aıaqqa turǵyzý úshin 3.5 mlrd dollar ınvestısııa qajet.

Hımııa ónerkásibinde de bira­z iri jobalar iske asyrylatyn bolady. Máselen keleshek­te organıkalyq mıneraldy hı­mııa­lyq zattar jáne turmystyq hımııa buıymdaryn shyǵaratyn zaýyttar turǵyzylady. Osylaısha, res­pýb­lıkanyń úshinshi qalasynda syrtqy jáne ishki naryqta úlken suranysqa ıe daıyn hımııa ónim­deri óndirilmek.

Turǵyn úı qurylysy da qala ekonomıkasynyń mańyzdy ból­shegi sanalady. Osy kúnde shaharda kópqabatty úıler salý tıisti ınjenerlik ınfraqurylym júıesiniń qurylysy qarqyndy júrgizilip jatyr. Máselen, byltyr 1 mln sharshy metr turǵyn paıdalanýǵa berilse, 2024 jyldan bastap jylyna 3 mln sharshy metr úı turǵyzý kózdelip otyr. Qala keńeıip keledi, jańa shaǵyn aýdandar birinen keıin biri paıda bolýda. Sondyqtan qurylys ındýstrııasyn ınvestorlar úshin taptyrmas múmkindik deýge bolady. Qurylys nysanyn salýda nemese qurylys materıalyn óndirýde kásipker ózine jaqsy paıda taba alady.

Investısııa ózdiginen kelmeı­tini belgili. Kásipkerdiń jobanyń tıimdiligine kózi naqty jetpese, qaltasynan aqsha shyǵarmaıtyny anyq. Osy oraıda qalalyq ákimdik óńirge ınvestısııa tartý maq­satynda kóp is tyndyryp otyr. Sonyń ishinde «shymkent investment – 2023» óńiraralyq ınves­tısııalyq forýmyn ataýǵa bolady. Onyń basty ereksheligi tek shaharmen shektelmeı, elimiz­diń ońtústik aımaǵyndaǵy Jam­byl, Qyzylorda, Túrkistan oblystarynan da delegattar arnaıy kelip qatysty.

«Úsh oblys pen megapolıs kásipkerlerin bir ortaǵa jınap, oǵan qosa atqarýshy organ ókilderin shaqyryp, aýqymdy ınvestısııalyq jobalardy tal­qyladyq. Munda Shymkenttiń ǵana emes, tutas ońtústik aımaqtyń múmkindikterin sheteldik, otandyq ınvestorlarǵa keńinen tanys­tyrý kózdeldi. Memleket jáne jergilikti ákimdikter tarapynan kór­setiletin qoldaýlar da osy forým aıasynda aıtyldy. Fo­rýmǵa Úndistan, Qytaı, Túrkııa, Reseı elinen ınvestorlar qatysyp, qyzyǵýshylyǵyn bildirdi. Nátı­jesinde, jalpy quny 364 mıllıard teńgeni quraı­tyn 14 joba boıynsha memo­randýmǵa qol qoıyldy. Eń iri jo­ba­lardyń ishinde úndistandyq «Medanta» kompanııasynyń qar­jy­landyrýymen salynatyn 300 tósek oryndyq klınıka men «Shymkent city» aýmaǵynda boı kóteretin Hilton qonaqúıi bar», dedi kásipkerlik jáne ındýs­trıaldy-ınnovasııalyq damý bas­­qarmasynyń basshysy Bereke Dúısebekov.

Bir aıta keterligi forýmǵa ońtústik óńiriniń iri óńdeýshi kásiporyn basshylary ádeıi shaqy­ryldy. Sonymen birge saýda áriptestik baılanysy myq­ty jáne ózara taýar almasý kórset­kishi jyldan-jylǵa ósip kele jatqan О́zbekstan, Túr­kııa, Reseı, Qytaı sekildi memle­ketterden kelgen qonaqtarǵa megapolıstiń bar múmkindigi kórsetildi. Tipti aýqymdy sharaǵa Germanııanyń Medal Verwaltungs GmbH kompanııasynan da adamdar qatysty. Son­daı-aq sońǵy jyldary shahar­­dyń isker azamattary Úndis­tannyń bıznes ókilderimen ózara saýda-sattyqty, jalpy bıznes­tik baılanystardy jandan­dyra bastady. Budan bólek forým­nyń jumysyna Qazaqstan Respýb­lıkasynyń О́zbekstan men Qyr­ǵyz­standaǵy Tótenshe jáne О́ki­letti Elshileri, Qazaqstandaǵy О́zbekstan elshiliginiń ókilderi atsalysty.

Qyzmet kórsetý salasy óndiris­tik ekonomıka men halyqtyń ál-aýqa­tynyń artýyna negizgi qozǵaý­shy kúsh bolyp tabylady. Sonyń ishinde saýdany, kólik tasymalyn, tamaqtaný men týrızmdi ınvestısııalyq tartymdylyǵy jaǵynan bólek qarastyrýǵa bolady. Endigi jerde qala ákimdigi osy atalǵan salalarǵa neǵurlym kóbirek kapıtal quıatyn áleýetti ınvestorlardy izdestirip, sol boıyn­sha iske asyrylatyn aldaǵy jos­par-jobalardy da belgilep qoıdy.