Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Astanada demografııa, ýrbanızasııa úderisi jedeldep, qala damyp, keńeıip jatqany bárimizge málim. Osy oraıda sońǵy jyldary elorda turǵyndary sýdyń sapasyna qatysty jıi shaǵymdanyp júr. Al qazirgi sýdyń tapshylyǵy sorǵy-súzgi stansasynyń jobalyq qýatyna baılanyp tur. Sondyqtan «Astana sý arnasy» kásiporny sý qysymyn retteý úshin mindetti shara qabyldaýǵa májbúr bolyp otyr. Sý qysymy sorǵy-súzgi stansasy iske qosylǵanǵa deıin osylaı belgili bir ýaqytta tómendeıdi eken. Eske salar bolsaq, 2021 jyly sý tapshylyǵynyń aldyn alý maqsatynda eki joba bastalǵan. Biri Vıacheslav sý qoımasynan Temirjolshylar turǵyn alabyna deıin tartylatyn jańa sý qubyry bolsa, ekinshisi Internasıonalnyı turǵyn alabynda salynatyn sorǵy-súzgi stansasy edi. Resmı málimetterge súıensek, joba qurylysy bıyl jazda aıaqtalady. Qalalyq sorǵy-súzgi stansasynyń basshysy Talǵat Bekmaǵanbetovtiń aıtýynsha, qazir qaladaǵy eki sorǵy-súzgi stansanyń qýaty táýligine 305 myń tekshe metr aýyz sý óndirýge jetedi.
– Biz qazir qalaǵa táýligine 330 myń tekshe metr sý jiberip otyrmyz. Baıqasańyzdar, biz mindetimizdi stansanyń jobalyq qýatynan asyryp oryndap otyrmyz. Turǵyndarǵa taza sý berý úshin túngi 12.00-den keıin sý qysymyn azaıtyp, árqaısysy 20 myń tekshe metrlik 4 rezervýarǵa jınaımyz. Sebebi túnde jınalatyn 80 myń tekshe metr sýdyń esesine tańerteń sýdyń qysymy joǵary bolady, – deıdi sorǵy-súzgi stansasynyń basshysy.
Máseleniń mánisi túsiniktirek bolý úshin Astana qalasynyń aýyzsý júıesi jaıynda tarqatyp jazǵanymyz jón bolar.
Negizi qala turǵyndary tutynatyn sý Vıacheslav sý qoımasynan dıametri 1000-1400 mılımetrlik 3 qubyr arqyly kelip, áýeli sý qabyldaǵyshqa quıady. Odan ári sý eki súzgi-sorǵy stansasyna keledi. Stansalardyń sýdy tazartý úderisi birdeı. Tek biri táýligine 200 myń tekshe metr sý qabyldasa, ekinshisine 105 myń tekshe metr sý keledi. Osydan keıin stansada aldymen sýdy zalalsyzdandyrý úshin natrıı gıpohlorıdin, keıin bulyńǵyrlyǵyn azaıtý úshin reagentter qosady. Kóp uzamaı 52 tonna kvars qumy arqyly súzgiden ótip, ábden tazarǵan soń, aýyzsý rezervýarlaryna quıylady. Ári qaraı rezervýardaǵy sý sorǵymen qalaǵa taraıdy. Iаǵnı sý úsh kezeńnen ótip, tazartylǵan soń ǵana tutynýǵa jaramdy bolady. Sýdy tazartýdyń osy tehnologııalyq úderisine shamamen 5-7 saǵat ýaqyt ketedi. Mundaǵy sorǵy-súzgi stansasynyń biri táýligine 105 myń tekshe metr, al ekinshisi 200 myń tekshe metr sýdy tazartatynyn aıttyq. Demek kóktem kelgeli «Astana sý arnasy» kásipornynyń sorǵy-súzgi stansasyndaǵy mamandar táýligine 330 myń tekshe metr sý berý arqyly óz quzyryndaǵy jumysty rasynda artyǵymen oryndap otyr degen sóz.
Joǵarydaǵy maǵlumattarǵa zer salsaq, taǵy bir máseleniń sheti qyltıyp turǵanǵa uqsaıdy. Aldymen sorǵy-súzgi stansasyna keletin sýdyń mólsherine nazar aýdarsaq, sý tapshylyǵynyń Vıacheslav sý qoımasynan tartylǵan úsh qubyrǵa da qatysy bar degen toqtamǵa kelemiz. О́ıtkeni sorǵy-súzgi stansasyna sý molynan kelse, ondaǵy mamandar rezervýarlardy toltyrý úshin belgili bir ýaqytta sýdyń qysymyn tómendetpese de bolar. Negizi Astanadaǵy aýyzsý máselesi buǵan deıin de talaı márte aıtylyp keldi. Osy jaıdyń barlyǵyn elep-eskerip, sý tapshylyǵyna erterek qamdanǵanda qazir jaǵdaı basqasha bolar ma edi, kim bilsin?
Qosh, sýdyń tapshylyǵy nege qysta emes, kóktemde týyndap otyr? Sebebi kóktemde sýdy oryndy-orynsyz paıdalanatyndar kóbeıedi. Kún jylyna qurylysqa, aýla sýarýǵa, taǵysyn taǵy sharýalarǵa sý ketetini aıtpasa da túsinikti. Keıingi jyldary tek eldiń ǵana emes, álem ǵalymdary, sonymen qatar memleket basshylary sýdy únemdep paıdalaný kerek dep tekten-tek shyryldaǵan joq. Kóktem meıli, al jazda sý tutynatyndar, tipti, kóbeıse kerek.
– «Astana sý arnasyna» sorǵy-súzgi stansalaryn salyp berse, ónimdiligi artady. Biraq qurylys jumystary bizdiń qolymyzda turǵan joq. Qazirgi ahýal boıynsha tolyq qýatynda jumys istep turǵan stansalardyń áleýeti jyldan-jylǵa keńeıip jatqan qalany úzdiksiz sýmen qamtýǵa dármensiz bolyp otyr. Biz byltyr jazda táýligine 330 myń tekshe metr sý berip otyrdyq. Qazir osy kólemdi erterek, ıaǵnı kóktemde jibere bastadyq. Sáıkesinshe, jaz shyǵa sýǵa suranys qazirgiden de artatyn sekildi, deıdi sorǵy-súzgi stansasynyń jetekshi ınjener-tehnology Janna Dosjanova.
Árıne, osy jaıdy eskersek, qalany aýyzsýmen qamtý maqsatynda qolǵa alynǵan jobalar mezgilinen keshikpeı aıaqtalsa eken deısiń. Jaz shyǵa paıdalanýǵa beriledi degen sorǵy-súzgi stansasynyń áleýeti táýligine 105 myń tekshe metr sýdy tazartýǵa jetedi eken. Qazirgi stansalar qala keńeıgennen shahardyń ishinde qalsa, keıingisi qashyq bolatynyn eskerip, kemi 200 myń tekshe metrlik sorǵy-súzgi stansasyn salǵan áldeqaıda tıimdirek bolar ma edi? Sebebi qurylys qarqyny qysy-jazy báseńdemeıtin elordada birer jyldan keıin taǵy da bir sorǵy-súzgi stansasy qajet bolýy múmkin ǵoı.
Astana qalasynda qazir eki sorǵy-súzgi stansasy bar dedik. Onyń biri qalanyń ataýy Selınograd bolǵan tusta paıdalanýǵa berilgen. Ekinshi stansa 2011 jyly iske qosylǵan. Erterektegi jaǵdaı túsinikti, ol kezde halyq sany az boldy, bir stansa jetetin. Biraq 2011 jyly bir emes, birneshe sorǵy-súzgi stansasyn salýǵa sheshim qabyldaý tıimdirek bolar ma edi degen oı týady. Al qazir Astana qalasyndaǵy keıbir úılerdiń turǵyndary sýdyń qysymy azaıǵany bylaı tursyn, keıde aýyzsýdyń ýaqytsha toqtaıtynyn aıtady.
– Biz «Han Shatyrdyń» mańyndaǵy «BI Group» qurylys holdıngi salǵan 11 qabatty «Tokıo» turǵyn úı kesheninde turamyz. Úıdiń paıdalanýǵa berilgenine 4 jylǵa jýyqtady. Sý máselesi bizdi byltyr kóktemnen alańdata bastady. Ár jeksenbide keshke qaraı sý toqtatatyn. Ol kestege úırenip, sharýamyzdy sol ýaqytqa yńǵaılaıtynbyz. Keıingi aılarda sý ádettegiden kóbirek toqtaıtyn boldy. Mysaly, ótken aptada jeksenbiden sársenbige deıin shamamen 18.00-den 1.00-ge deıin sý bolǵan joq. Bir qyzyǵy, bizdiń úıdiń 4, 5, 6 kireberisterinde sý úzilmeıdi. Bilýimizshe olar basqa qubyrǵa qosylǵan. Jýyrda sýdyń qysymy tómendeıtin ýaqyt belgilengen kestege nazar saldyq. Alaıda sý sol kestege saı berilmeıdi. Buryn jeksenbide sý ýaqtyly toqtaǵanda úıdegi ydystardy qaz-qatar tizip, sý toltyryp alatynbyz. Qazir sýdyń qashan toqtaıtynyn bilmegen soń, keıde sý alyp úlgermeı qalatyn kezder bolady, – deıdi qala turǵyny Serýen Oqasova.
Bul máseleniń de bir emes, birneshe sebep-saldary bar. Sý qysymy tómendegende keıbir úılerdiń sorǵysyna baılanysty da sý jetpeı qalýy múmkin. О́ıtkeni buryn sý qysymy joǵary bolǵanda turǵyn úılerdegi sorǵyǵa asa salmaq túspeıtin. Taǵy bir sebebi, aýyzsý stansaǵa qashyq jatqan jáne keıingi salynǵan turǵyn úılerge jetpeýi yqtımal.
Sorǵy-súzgi stansasy Vıacheslav sý qoımasynan 52 shaqyrym qashyqtyqta jatyr. Bir jaǵynan sý aýyzsý rezervýarlaryna kelip jatsa, ekinshi jaǵynan qalaǵa jiberilip, osy úderis toqtamaıdy. Aıtpaǵymyz, 1968 jyly salynǵan Vıacheslav sý qoımasynyń sýy ýaqyt óte sapaǵa áser etedi. Demek Astana qalasynyń mańynan basqa da sý kózderin qarastyrý – búgingi kúnniń basty taqyryby. Bul – bólek áńgime. Onyń ústine bıyl qardyń az túskeni Vıacheslav sý qaımasyn toltyrýǵa áser etse kerek. Osyny eskersek, keıbir shyǵyndardy sharýashylyq maqsatta paıdalanatyn sýmen jabýǵa basymdyq berilse deısiń. Áıtpese, joǵary qysymdy ustap turǵan sorǵy-súzgi stansalary da ýaqyt óte toza bastaıdy. Árıne, bul máselelerdi retteý – keler kúnniń enshisinde. Ázirge jýyq arada Vıacheslav sý qoımasynan tartylyp jatqan tórtinshi qubyr paıdalanýǵa berilse, jazda iske qosylady dep kútip otyrǵan sorǵy-súzgi stansasyna sý jetkizýge septigin tıgizedi. Sonda qala halqyna táýligine beriletin 350 myń tekshe metr sýdyń orny tolady.
