Dástúrli úrdiske aınalyp kele jatqan bul kezdesýde damyp-jetilýinde erekshelik baıqalǵan balalardyń 200-den asa ata-anasy jáne olarmen jumys isteıtin mamandar qatysty. «Bolashaq» qorynyń uıymdastyrýymen ótken «Autism Talks» alańynda ata-analar aýtızm dıagnozy qoıylǵan balalaryn qoǵamǵa beıimdeý, oqytý jáne shyǵarmashylyq talantyn damytý baǵytyndaǵy tájirıbelerin bólisti. Sharada aýtızmi bar balalardyń ata-analaryna arnalǵan qaýymdastyq qurý qajettigi aıtyldy.
– 2008 jyldan bastap jyl saıyn 2 sáýirde búkil álemde ártúrli aqparattyq naýqandar men aksııalar ótedi. Onda aýtızm máselesi talqylanady. Jurtshylyqty aqparattandyrý bastamasy barlyq deńgeıde qoldaýǵa ıe. Álem elderiniń basshylarymen qatar el Prezıdenti de bul kúndi nazardan tys qaldyrǵan emes. Sonymen birge «Autism Talks» alańyna «Amanat» partııasy «Kedergisiz keleshek – Býdýshee bez barerov» partııalyq jobasy aıasynda jyl saıyn qoldaý kórsetip keledi. Aýtızm týraly aqparattandyrý sheńberinde «Bolashaq» qory 2023 jylǵy sáýirde birqatar is-shara ótkizýdi josparlap otyr, – deıdi is-sharany uıymdastyrýshylar.
Resmı derekterge súıensek, qazir elimizde 9 myńnan asa aýtızm bar bala tirkelgen, al beıresmı derekterde ondaı balalardyń sany 30 myńnan asady. «Autism Speaks» halyqaralyq uıymynyń derekteri boıynsha 2020 jyly álemdegi árbir 54-balaǵa aýtızm dıagnozy qoıylǵan. Aýtızm belgileri erte balalyq shaqta baıqalady jáne ol jynysqa, násilge nemese áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty emes.
Kezdesýde «Erekshe baqyt» qoǵamdyq qorynyń teń quryltaıshysy, zań ǵylymdarynyń magıstri Svetlana Ordabaı, balalar psıhıatry Tatıana Degtıar, «Bolashaq» qorynyń úılestirýshisi Aınur Nurova jáne «Autism. Qoljetimdi orta» qaıyrymdylyq qorynyń, «Qamqor áke» aýtızmi bar balalardyń ákeler qaýymdastyǵynyń basshylary sóz sóıledi.
«Bolashaq» qorynyń basshysy Dınara Ǵaplannyń aıtýynsha, «Ár bala mektepke barýǵa laıyqty» jobasy sheńberinde aýtızmmen aýyratyn 700-den asa balaǵa qoldaý kórsetilgen.
– Joba aıasynda qor búkil Qazaqstan boıynsha 70 mamandandyrylǵan ońaltý mekemesi men kabınetin ashyp, jabdyqtady. Onyń ishinde Qazaqstannyń 22 qalasynda 46 ınklıýzııany qoldaý kabınetin ashtyq. Joba erekshe bilim berýdi qajet etetin 2 myńnan asa balany qamtydy. Aýtızm jáne damýynda basqa da erekshelikteri bar 700-den asa bala mektep tabaldyryǵyn attap, qurdastarymen bir partaǵa otyrdy. Ol balalardy buryn mektepterge jáne arnaıy synyptarǵa da almaǵan. Endi olar qor jumysynyń nátıjesinde barlyǵymen teń dárejede mektepke baryp, bilim alyp júr. Bizdiń qordyń bastamasymen erekshe qajettilikteri bar balalarǵa arnalǵan arnaıy oqý baǵdarlamalary da ázirlendi, ıaǵnı ár búldirshinniń ereksheligine qaraı bilim beriledi, – dedi D.Ǵaplan.
«Erekshe baqyt» qoǵamdyq qorynyń teń quryltaıshysy, zań ǵylymdarynyń magıstri Svetlana Ordabaı erekshe qajettilikteri bar balalardyń ata-analary zańdy quqyqtaryn bilýdiń mańyzdylyǵyn eskertti.
– Erekshe balalardyń ata-analary aýtızmge qatysty qoǵamdyq túsinikti birge ózgertýge kúsh jumyldyrmasaq jáne memleketke óz ótinishimizdi zań aıasynda jetkize bilmesek, eshqandaı nátıje bolmaıdy. Zań talaptaryndaǵy eń mańyzdy nárse – naqty neni ózgertkińiz keletinin bilip, soǵan saı naqty maqsat pen talap qoıý qajet, – deıdi ol.
Balasyna aýtızm dıagnoz qoıylǵandardyń biri – Qazybaevtar otbasy. Bul otbasy balasyn qoǵamdyq ortaǵa beıimdeý úshin arnaıy baǵdarlama ázirlegen. Onyń nátıjesin kórgen erli-zaıyptylar ózgelerge de kómektesý maqsatynda ortalyq ashqan.
– Bizdiń ortalyqta 15 maman jumys isteıdi. Búginge deıin 2 myńnan asa balaǵa dıagnoz qoıylǵan. Ortalyqta 35 bala ońaltýdan ótip jatyr. Qazir aýtızmmen aýyratyn balalarǵa qoǵam yńǵaıly bolyp keledi. Osydan 15 jyl buryn meniń balama osy dıagnoz qoıylǵanda qoǵam múldem daıyn emes edi. Barlyǵy meniń balamnyń mektepte oqyǵanyna qarsy boldy. «Dalaǵa shyǵarma, mektepke berme, úıde otyrsyn» dep shektep ustatýǵa tyrysty. Biraq biz jubaıym ekeýmiz balamen basqasha jumys isteımiz dep sheshtik. Osy óz jolymyzben júrip, jetistikke jete bildik. Oǵan qýanyshtymyz. Osydan keıin kópshilik bizden kómek surap keldi. Suranys kóp bolǵan soń, amalsyz ortalyq ashýǵa týra keldi, – dedi Sara Qazybaeva.
Al taǵy bir ata-ana Laýra Ileshbaıqyzy bul jıyn jabyǵyp júrgen jandarǵa erkeshe jiger bergenin aıtady.
– Men bul talqyǵa ata-ana ári spıker retinde qatystym. Baıqaǵanym, aýtızmge qatysty qazaq tilinde aqparat az. Sondyqtan biz basymdyqty qazaq tiline berdik. Jáne bul joly aýtızmge qatysty myqty kitaptar qazaq tiline aýdarylǵany qatty qýantty. Bul talqy tek Astana qalasyn qamtyp qoıǵan joq, elimizdiń ár óńirinen kelip qatysqandar bar. Talaı qıly taǵdyrlar aıtyldy, arasynda jylap ta aldyq. Rasynda, jıyn áser berdi, jiger syılady. Mundaı dıagnozy endi anyqtalǵan ata-ana úshin mol maǵlumat aıtyldy, bárimiz de kóp nárse túıip qaıttyq. Bul jolǵy jıynnyń taǵy bir ereksheligi – ákeler de kóp boldy, – deıdi ol.
Is-sharada aýtızm dertimen aýyratyn balalarmen jumys isteıtin ata-analarǵa bilikti mamandar kásibı keńes berdi.
Al erekshe balalardy memleket árdaıym eskerýsiz qaldyrǵan joq. Máselen, 2019 jyly Memleket basshysy Úkimetke qamqorlyǵynda múmkindigi tómen balalary bar otbasylarǵa erekshe kóńil bólýge tapsyrma bergen-di. «Biz erekshe qajettilikteri bar adamdar úshin birdeı múmkindik jasaýǵa mindettimiz», degen edi Prezıdent. Sondaı-aq Memleket basshysy Úkimetke osy maqsatta úsh jyl ishinde keminde 58 mlrd teńge bólýdi tapsyrǵan.
