Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
– Elimizde jańadan qabyldanǵan jastar saıasaty týraly zań jóninde ne aıtar edińiz? Onda qandaı ózgerister bar?
– Bıyl naýryz aıynda elimizde jastar saıasaty jónindegi zań kúshine endi. Qujatqa jergilikti atqarýshy organdarǵa, jastarǵa jeńildikpen jalǵa beriletin turǵyn úı berý jónindegi baǵdarlamalardy ázirleýge jáne iske asyrýǵa quqyq beretin túzetýler engizildi. Sondaı-aq zańda jastardyń jasy 35-ke deıin ulǵaıtylǵanyn bilesizder. Iаǵnı jastardyń úlesi 3,7 mıllıonnan 6 mıllıonǵa deıin kóbeıdi. Bul azamattar endi jas otbasylarǵa arnalǵan jeńildikterge, jeńildetilgen nesıe alý jáne basqa memlekettiń qoldaýyna ıe bolady. Sonymen qatar jastardyń damý ındeksi, NEET sanatyndaǵy jastar uǵymdary resmı túrde qoldanylady. Erekshe atap óterligi jastardyń damý ındeksi – elimizdegi jastardyń sapalyq turǵydan bir deńgeıde damýyn qamtamasyz etedi. Demek aýyl men qaladaǵy jastardyń birdeı ıgilikke qol jetkizýine jol ashyldy.
Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi 2029 jylǵa qaraı memlekettik qoldaý sharalary týraly jastardyń habardar bolý múmkindigin – 90, al volonterlik, qaıyrymdylyq jáne ekologııalyq bastamalarǵa tartylý deńgeıin 32%-ǵa deıin arttyrýdy kózdep otyr. Sondaı-aq isker jastar býynyn qalyptastyrý maqsatynda jas kásipkerlerdi – 30, jumyspen qamtý ortalyqtary arqyly 61% jastardy jumysqa ornalastyrý josparlanǵan. Bylaısha aıtsaq, mejeli alty jylda osy sanattaǵy 2,3 mıllıon azamat jumyspen qamtylady. Onyń 1 mıllıonnan astamy aýyl turǵyndary bolmaq.
«Astana jastary» jastar resýrstyq ortalyǵy da memlekettik jastar saıasatyn tikeleı júzege asyrady. Uıym 14-35 aralyǵyndaǵy azamattardyń jumysqa turýyna, sıfrlyq saýatyn arttyrýǵa, ınnovasııalyq jáne kásipkerlik qyzmetin jandandyrýǵa járdemdesedi. Buǵan qosa jastardyń múddeleri men qajettilikteri negizinde túrli joba men baǵdarlama qolǵa alyndy.
– Jumyssyz jastardyń deni Astana qalasynda eken. Túıtkildiń túıinin tarqatý maqsatynda qandaı sharalar júzege asyrylyp jatyr?
– Jastar saıasaty máseleleri basqarmasy «Astana jastary» ortalyǵymen birlesip toqsan saıyn 3 myńǵa jýyq jasty qamtıtyn «Bos jumys oryndar jármeńkesin» ótkizedi. Buǵan qosa «Time to change», «Jastardyń kásibı jáne jeke daǵdylaryn damytý mektebi» jobasy sheńberinde trenıngter uıymdastyrylady. Munda 2015 jyldan bastap 9500 adam oqydy. Onyń 1185-i – jańadan bastaǵan kásipker, 4029-y – jumyssyz jas, 3871-i – stýdent, 415-i – halyqtyń áleýmettik osal toptary jáne múmkindigi shekteýli jan. Trenıngter sheshendik óner, kásipkerlik, SMM mamany, bıznesti josparlaý, jobalardy basqarý, tıimdi tanystyrý daǵdylary, ózin-ózi basqarý, jýrnalıstıka negizderi jumysqa ornalasý sekildi taqyryptardy qamtıdy. Bos oryndar jármeńkeleri men jobalar aıasynda 2022 jyly 200-ge jýyq adam jumysqa ornalastyryldy. Jalpy, «Time to change» aıasynda jylyna myńǵa jýyq azamat bilim alady.
Sondaı-aq 2021 jyly basqarma Astananyń 4 aýdanynda «Jastarǵa qyzmet kórsetý ortalyǵy» jobasyna bastamashylyq jasady. Onyń basty maqsaty – jastardy qoldaýǵa jáne jastardyń jumyssyzdyq, turǵyn úı, bilim berý, densaýlyq saqtaý, bos ýaqyt jáne basqa da ózekti máseleleri boıynsha konsýltasııalyq kómek kórsetýge baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalardy túsindirý.
Búginde ortalyqtan 10 myńǵa jýyq adam keńes aldy. Olardyń 80-90 paıyzy kásiptik baǵdar berý, jumysqa ornalastyrý jáne turǵyn úı máseleleri boıynsha ótinishter. Aıyna «Job_astana_jastary» paraqshasynda Astana qalasynyń jastary úshin keminde 100 bos jumys orny jarııalanady. Odan bólek NEET sanatyndaǵy azamattar arasynda jumysshy mamandyqtarynyń ımıdjin jaqsartý úshin «Úzdik» jáne «Astana Jas jiger» atty jobalar bar.
– Eldiń ekonomıkasyna úles qosý úshin memleket tarapynan jastarǵa qandaı da bir mindetter qoıylýy kerek pe? Olar ınfantıldi bolyp bara jatqan joq pa?
– Jastardy memlekettik qoldaý kólemi shamamen 2 esege ulǵaıdy. Olardy áleýmettik qoldaý máselesi birinshi orynda. Jalpy, memleket tarapynan 14-35 jas aralyǵyndaǵy azamattarǵa mindetteý joq. Qazirgi býyn – ózderiniń oıyn ashyq aıta alatyn, kreatıvti, óziniń ne qalaıtynyn biletin, bolashaǵyn josparlaı alatyn azamattar. Árıne, taıaqtyń eki ushy bar. Memlekettiń ilkimdi jobalaryn ıgiligine qoldanyp, eldiń ekonomıkasyna óz úlesterin qosyp jatqan azamattar da, jumyssyzdardyń sanyn arttyryp júrgender de bar. Osy rette, joǵaryda atap ótken, jastardyń damý ındeksi jastardyń ál-aýqatyn baǵdarlaýǵa kómektesedi.
– Kreatıvti keńistiktegi jastardyń úlesi qandaı?
– Búginde jastar ozyq ıdeıalarymen qarýlanyp, elimizdiń órkendeýine barynsha úles qosyp keledi. Ásirese bul kreatıvti ekonomıkada baıqalady. Qazir olardan óz talantyn barynsha ashýǵa, ony halyqqa kórsetýge degen qulshynysyn kórip júrmiz. Árqaısysy óńirlerinde uıymdar, ortalyqtar ashyp, ózi sekildi kreatıvti býynnyń basyn qosyp, qatarlastarynyń sanasyn jańǵyrtýǵa zeıin qoıǵan. Bul baǵyttaǵy is-sharalar óte kóp. Olardyń biri elimizdegi kreatıvti ındýstrııa konsepsııasyn damytýdyń jańa formaty – «Creative tabys tarıhy» jobasy. Baǵdarlap qarasaq, qanshama jasymyz óner, sport, jańa tehnologııalar salalarynda biraz jetistikke jetip, elimizdi álemdik deńgeıde tanytyp júr. Osyny eskergen uıymdastyrýshylar shyǵarmashylyq pen tyń ıdeıany tabys kózine aınaldyrýdy kózdedi. Iаǵnı elimizden shyqqan árbir talanttyń ekonomıkaǵa, sonyń ishinde týrızm sektorynyń damýyna tikeleı áser etýine yqpaldasady.
– Jastardy alańdatatyn taǵy bir másele – baspana. Public Policy Research mekemesi jasaǵan zertteýlerge sáıkes, elimizde 30-ǵa tolmaǵan azamattardyń 54,3 paıyzy páter jaldap tursa, 18,6 paıyzy jataqhanada turady. Baspana naryǵyndaǵy baǵdarlamalar jastardyń baǵyn qanshalyqty ashýda?
– Elordada jastarǵa arnalǵan 2 turǵyn úı baǵdarlamasy jumys isteıdi: «Elorda zhastary» jeńildetilgen nesıe berý jáne «Jumysshy jastarǵa satyp alý quqyǵynsyz jalǵa páter berý» baǵdarlamasy.
Astana mamandaryna jeńildikpen nesıe berýge baǵyttalǵan «Elorda zhastary» baǵdarlamasy 2021 jyly bastaldy. Byltyrdyń ózinde 200 nesıe berilgen, onyń ishinde 5 qatysýshy jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar sanatynan. Jobaǵa 35 jasqa deıingi jastar qatysa alady. Nesıe somasy 18 mln teńgege deıin. Paıyzdyq mólsherleme – jyldyq 5%. Bastapqy jarna – 10%. Nesıe merzimi 25 jylǵa deıin. Al «Jumys isteıtin jastarǵa satyp alý quqyǵynsyz jalǵa páter berý» baǵdarlamasy 2019 jyly iske qosyldy. 2019 jyly – 1050, 2020 jyly – 350, 2021 jyly 1050 páter kilti tabystaldy. Baspana 5 jylǵa beriledi. Jobanyń maqsaty – osy aralyqta jastardyń óz qarajattaryn jınaqtap, jeke úılerin satyp alýǵa járdemdesý. Negizgi mindet – jumysshy azamattardy qoldaý. Munda bes qaǵıdat negizge alynady: ótinim berýshiniń jasy 35-ten aspaǵan, jumys isteıtin, menshiginde turǵyn úıi joq, jınaq jasaý úshin depozıttik shoty bar, sońǵy 6 aıda keminde 40 AEK tabysy bolýy shart.
– Jastar – erteńgi el bıliginiń tutqasyn ustaıtyn azamattar. Osyny eskersek, jas býyn qandaı qasıetterdi boıyna sińirip jetilýi kerek?
– Jastardyń boıyna qazir patrıottyq tárbıeni, ulttyq qundylyqtardy dáripteý mańyzdy. Jastar rýhanı baılyq, taza oı, tereń bilim, adamgershilik, adaldyqty boıyna sińirip, qaıratty jáne jyly júrekti bolsa, bolashaǵymyz jarqyn bolaryna senimdimin.
Jalpy, «Astana jastarynyń» negizgi baǵyttarynyń biri – jastar arasynda volonterlik qyzmetti damytý jáne áleýmettik belsendilik mádenıetin qalyptastyrý. 2014 jyldan bastap «Volonterler mektebi» jobasy júzege asyrylyp keledi. Oqytý áleýmettik volonterlik, TJ volonterleri, halyqaralyq is-sharalar úsh baǵytta ótedi. Osy joba kómegimen qatysýshylar bos ýaqytyn tıimdi ótkizýge, jańa dostar tabýǵa, ýnıversıtetke túsý úshin sertıfıkat alýǵa jáne CV-di ilgeriletýge múmkindikteri bar.
Byltyr naýryz aıynan qazan aıyna deıin «Eriktiler mektebi» jobasy aıasynda 12 volonterler toby, ıaǵnı 309 adam oqytyldy. Bul joba sheńberinde volonterler áleýmettik osal toptarǵa: jalǵyzbasty qarttarǵa, kópbalaly otbasylarǵa jáne ózge jandarǵa arnaıy 113 azyq-túlik jıyntyǵyn taratty.
2020 jyldan beri jastardyń oı órisin damytý jáne shabyttandyrýda «Jastar talks» jobasy turaqty jumys istep tur. Alańǵa belgili bir salada jetistikke jetken tulǵa shaqyrylyp, jastarmen suraq-jaýap formatynda ashyq, beıresmı túrde kezdesý ótedi.
Búginde Astana qalasy ákimdiginiń «Astana jastary» aýla klýbtaryn damytý bóliminiń jetekshiligimen qala aýmaǵynda 25 aýla klýby jumys isteıdi. Bul jastar men jasóspirimder arasyndaǵy qylmysty azaıtýǵa, balalardyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa jáne olardyń ómirlik belsendiligin arttyrýǵa, patrıotızmniń damýyna yqpal etedi. Osy rette aıta keterligi, Astana qalasynyń qoǵamdyq damý basqarmasyna bekitilgen IID ıývenaldy polısııasynyń esebinde turǵan kámeletke tolmaǵandar aýla klýbtaryna barady. Bıyl 25 klýbta 7 jastan 35 jasqa deıingi balalar men jastar arasynan 3100-ge jýyq tárbıelenýshi tirkelgen. Úıirmeler men seksııalar sany – 124. Onyń ishinde sport seksııalary – 68, shyǵarmashylyq baǵyttaǵy úıirmeler sany – 56.
Buǵan qosa «Jas sarbaz» áskerı-patrıottyq qozǵalysy Astana qalasynyń orta jáne kásiptik bilim berý mekemeleriniń oqýshylary arasynda birneshe is-shara uıymdastyrdy. Mundaǵy basty maqsat – óskeleń urpaqtyń boıyna el azamatyna tán patrıottyq sezim men adamgershilik qasıetterin qalyptastyrý.
Sondaı-aq «Urpaqtar daýysy» jobasy aıasynda jastar arasynda sport pen salamatty ómir saltyn, kóshe sportyn damytý jáne ulttyq sportty tanymal etý maqsatynda týrnırler men sheberlik synyptary uıymdastyrylady. «Keruen Fest» atty kıiz úı jınaý, qolóner sheberhanalary, buıymdar jármeńkesi, aıtys, akvagrım, tanymdyq kezdesýler, ulttyq oıyndar sııaqty baǵdarlamalardan turatyn aýqymdy joba da bar.
– Sizdiń oıyńyzsha, osydan 20-25 jyl burynǵy jas pen búgingi urpaqtyń arasynda qandaı aıyrmashylyq bar?
– Zamanaýı jastar jańa tehnologııalardy jetik meńgerýden bólek, sol tehnologııalardy oılap tabýda jetistikke jetýdi kózdeýi kerek. Baıqaǵanym, 14-35 jas aralyǵyndaǵy býyn únemi qozǵalysta júrgendi jany súıedi. Bir salada qyzmet etip qana qoımaı, ózderiniń qarym-qabiletin shyńdap, kez kelgen baǵytty ońaı ıgerýde. Naryq zamany bolǵan soń, meılinshe kóp tabys tabýǵa umtylady. Burynǵy jastar men qazirgi jastardyń basty aıyrmashylyǵy aqparattyq tehnologııanyń damýymen kórindi. Iаǵnı olar bilimge qumar, birneshe tildi meńgerýge qulshynysy bar, saıahatty unatatyn, eń bastysy eliniń ósip-órkendeýine paıdamdy tıgizsem degen azamattar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
