Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Memlekettik jer qoınaýyn basqarý baǵdarlamasyna engizilgen nysandardyń jalpy aýdany 1 570 myń sharshy km quraıdy. Jer qoınaýyn paıdalanýshylar júrgizgen barlaý jumystarynyń nátıjesinde qorlardyń ulǵaıýy: altyn 45,7 myń tonna, mys 25 myń tonna, qorǵasyn 51,2 myń tonna, myrysh 215,8 myń tonna, munaı 14,9 mln tonna, gaz 6,8 mlrd tekshe metrdi qurady. 2022 jyly alǵash ret memlekettik balansqa 7 ken orny engizildi. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha geologııalyq barlaý jáne izdestirý salasyndaǵy qyzmetter kólemi budan bir jyl burynǵy 163,8 mlrd teńgege qarsy 238,1 mlrd teńgeni qurady. Bul – sońǵy jyldardaǵy aıtarlyqtaı joǵary kórsetkish jáne 2019-2021 jyldardaǵy quldyraýdan keıingi sektordaǵy alǵashqy eleýli ósim.
Elimiz paıdaly qazbalardyń kóptegen túrleriniń rastalǵan qorlary boıynsha álemniń jetekshi on eliniń qataryna kiredi. Alaıda ıgerilgen ken oryndarynyń sarqylýy aıasynda mıneraldy-shıkizat bazasyn toltyrý da báseńdeýde. Jaqynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan ekonomıkasynyń kóp jaǵdaıda paıdaly qazbalardy óndirýge táýeldi ekenine taǵy da nazar aýdardy. Prezıdent jer qoınaýyn paıdalaný salasynda júıeli problemalar baryn, geologııalyq barlaý jumystarynyń jetkiliksizdigi taý-ken óndirý ónerkásibiniń múmkindikterin tolyq iske asyrýǵa kedergi bolyp otyrǵanyn atap kórsetti.
Shynynda da ıgerilip jatqan kóptegen ken oryndaryndaǵy qazba baılyq tıisti tolyqtyrýsyz taıaý keleshekte taýsylatyny belgili. О́tken ǵasyrda qalyptasqan paıdaly qazbalar bazasynyń túgesilýi ekonomıkany synı jaǵdaıǵa ıtermeleıdi.
Kezinde Qazaqstan geologtary negizgi paıdaly qazbalar qoryn jyl saıyn óndirilgen jyldyq kólemge qatysty eki eselengen mólsherde ulǵaıtyp otyrǵan. Osy esepten respýblıkamyz 1990 jylǵa qaraı mıneraldy shıkizattyń 40-45 jylǵa jetetin barlanǵan qorymen qamtamasyz etildi. Al qazirgi ýaqytta eksporttyń edáýir úlesin quraıtyn tústi jáne asyl metaldar qory 10-15 jyl ishinde ıgerilip bitýi múmkin. Aldaǵy onjyldyqta Shyǵys Qazaqstanda Orel, Maleev, Tıshınskoe jáne Rıdder-Sokolnoe sııaqty iri metall ken oryndarynyń taýsylatyn túri bar. Oǵan qosa ónerkásiptik shıkizatqa artyp kele jatqan qajettilik jańa perspektıvaly ken oryndaryn izdeý bóliginde mıneraldy-shıkizat bazasyn keshendi damytýdy talap etedi. Paıdaly qazbalar qorynyń sarqylýy qala quraýshy kásiporyndardyń toqtap qalýymen, óńirdegi áleýmettik-ekonomıkalyq ahýaldyń jalpy nasharlaýymen de qaýipti. Sol sekildi munaı-gaz salasynyń ál-aýqaty úsh alyptyń ‒ Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵannyń arqasynda qurylatyny málim. Áıtkenmen olardyń áleýeti de sheksiz emes. 20-30 jyldan keıin bul munaı óndirýdiń tabıǵı quldyraýyna ákelýi múmkin. Sondyqtan geologııalyq barlaý jumystaryn qazirden bastap maqsatty túrde ulǵaıtý qajet.
Keıingi 30 jylda geologııalyq salada metall, munaı qorlarynyń azaıýy, barlaý jumystaryn eskirgen tehnologııalar negizinde júrgizý, nashar qarjylandyrý, qajetti zamanaýı ınfraqurylymnyń bolmaýy sııaqty keshendi problemalar qordalandy. О́nerkásiptik sanattar qorlarynyń ósimi negizinen buryn ashylǵan ken oryndaryn qaıta baǵalaý men jete zertteý esebinen alynǵan. Geologııanyń daǵdarýy tıisinshe geologııalyq barlaý jumystary kóleminiń azaıýyna ákelýde. Elimiz táýelsizdik alǵaly beri bir ǵana ken ornynyń ashylýy osyny kórsetedi. Sala jaı-kúıiniń ońalýyn jáne damý perspektıvalaryn bıznes-úderisterdi sıfrlandyrýdyń tómen deńgeıi, kadr tapshylyǵy, jer qoınaýyn memlekettik geologııalyq zertteýge ǵylymı uıymdardyń jetkiliksiz deńgeıde qatysýy sııaqty problemalar tejeıdi. Qazirde arnaıy baǵyttaǵy mamandar jetispeýshiligi baıqalady. Tájirıbeli geologtardyń ortasha jasy zeınetkerlikke jaqyndasa, jas mamandardyń sandyq jáne sapalyq turǵyda jetilýi úshin ýaqyt kerek. Onyń ústine ǵylymı geologııalyq uıymdar jer qoınaýyn zertteý jáne geologııalyq barlaý boıynsha praktıkalyq jumystarǵa az qatysady. Tıisti kadrlyq quram, ǵylymı syıymdylyq qamtamasyz etilmeıinshe geologııa salasy órge baspaıdy.
Búgingi tańda Úkimet geologııalyq barlaýǵa ınvestısııalar tartý úshin jaǵdaı jasaý qajet dep sanaıdy. Alaıda sheteldik ınvestorlar bul baǵytqa iri qarjy salýǵa qulyqsyz. Jańa ken oryndaryn izdeý men barlaý – táýekeli kóp, qymbat ta qyrýar jumys. Tájirıbe kórsetkendeı, álemdegi barlaý uńǵymalarynyń tek 30 paıyzy ǵana oń nátıje beredi. Investorlar ádette qarjysyn memleket óz esebinen ken oryndaryn barlaýǵa jumystardyń erte kezeńderin ótkizgen nemese júrgizip jatqan, boljamdy resýrstary bar perspektıvaly ýchaskeleriniń bazasy qalyptasqan elderge jumsaǵandy durys kóredi. Qazirde kómirsýtegi shıkizaty boıynsha barlaýǵa ınvestısııalardyń eki esege tómendeýi baıqalady. Bul negizinen tómen kómirtekti saıasatqa jalpy álemdik kóshýmen baılanysty. Sonymen qatar elimiz geologııalyq barlaýǵa salynatyn memlekettik ınvestısııalardyń 1 sharshy km-ge tómen kórsetkishimen sıpattalady. Bizde ol – 11 dollar. Damyǵan elderdegi úderiske úńilip, salystyra qarasaq, bul kórsetkish AQSh-ta ‒ 87, Aýstralııada ‒ 167, Kanadada 203 dollardy quraıdy. 2020-2022 jyldary geologııalyq barlaýǵa memlekettik ınvestısııalar kólemi ‒ 30 mlrd teńge.
Paıdaly qazbalar qorynyń sarqylýymen qosa mıneraldyq resýrstarǵa ıelik etý úshin elder arasyndaǵy básekelestiktiń kúsheıýi geologııa salasy aldyndaǵy syn-tegeýrindi qoıýlata túsedi. Qorlardy tolyqtyrý deńgeıiniń tómendeýi aıasynda basym paıdaly qazbalar boıynsha óndirilgen qorlar kólemi olardyń barlaýdaǵy ósiminen asyp túsedi. Al temir, marganes, altyn, myrysh qory buryn belgili obektilerdi qaıta baǵalaý jáne qosymsha zertteý esebinen alynady. 2021 jylǵy qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha munaı qoryn toltyrý koeffısıenti Qashaǵan ken orny esebinen 1,5 quraıdy, al Qashaǵansyz qordy toltyrý koeffısıenti – 0,9, altyn boıynsha – 0,29, mys boıynsha – 0,08, polımetaldar boıynsha – 0,21.
Sondaı-aq soltústik jáne ońtústik óńirlerdiń kómirsýtekteriniń, sırek jáne sırek jer metaldarynyń áleýeti nashar zerttelgen, ǵylym memlekettik jer qoınaýyn geologııalyq zertteý qyzmetine jetkilikti túrde ıntegrasııalanbaǵan, geoaqparat pen kern zat tasymaldaýshylaryn saqtaý ınfraqurylymy damymaǵan. Biryńǵaı kadastrda, onyń ishinde ıgerilgen ken oryndaryn esepke alý maqsatynda qatty paıdaly qazbalardyń resýrstary men qorlary týraly eseptiliktiń halyqaralyq standarttaryna kóshý aıaqtalmaǵan. Gaz tutynýdyń ósýine baılanysty aldaǵy kezeńde ishki naryqta gaz tapshylyǵy kútilýde. Batys Qazaqstanda elimizdiń negizgi barlanǵan gaz qory anyqtalsa, soltústik jáne ońtústik óńirlerdegi kómirsýtegi shıkizatyna perspektıvaly shógindi basseınderdiń áleýeti nashar barlaý saldarynan ashylmaǵan.
Salada jyldar boıy jınaqtalǵan problemalardyń túıinin tarqatyp, ony ári qaraı damytý paıymdaryn qalyptastyrý, sondaı-aq paıdaly qazbalardy barlaýǵa ınvestısııalar tartýǵa jaǵdaı jasaıtyn tyń tásilderdi júzege asyrý maqsatynda ótken jylǵy jeltoqsanda Qazaqstannyń geologııalyq salasyn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy bekitildi. Onda jer qoınaýyn zertteýdiń tıimdiligin arttyrý jáne mıneraldyq-shıkizat bazasyn tolyqtyrý, aqparattandyrý men sıfrlandyrý, ǵylymı-zertteý jáne kadrlyq qamtamasyz etý, ınfraqurylymdy damytý baǵytyndaǵy sharalar toptastyrylǵan.
Búginde Úkimet jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa berilgen kelisimsharttar men lısenzııalardy qaıta qaraýǵa kiristi. Osyndaı taldaýlar barysynda 2022 jyly ýákiletti organdar qatty paıdaly qazbalar boıynsha 115 kelisimshart pen 198 lısenzııany, sondaı-aq kómirsýtek shıkizaty boıynsha 12 kelisimshartty buzdy. Nátıjesinde memlekettik qorǵa altyn, kómir, temir, mys, boksıt, polımetall jáne basqa da ken oryndary qaıtaryldy, olar keıinnen strategııalyq ınvestorlarǵa berý úshin aýksıonǵa shyǵarylady. О́tken jyly ótkizilgen aýksıondardyń qorytyndysy boıynsha bıýdjetke 26 mlrd teńge somasyna qol qoıý bonýsy tólendi jáne kómirsýtek shıkizaty boıynsha geologııalyq barlaýǵa 50 mlrd teńgeden astam ınvestısııa málimdeldi.
Sonymen qatar ýákiletti organdar qarjylyq mindettemelerdi buzǵan jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa aıyppul sanksııalaryn qoldaný boıynsha jumys júrgizip jatyr. О́tken jyly memleket kirisine qatty paıdaly qazbalar boıynsha 331 mln teńge mólsherinde turaqsyzdyq aıyby óndirildi, sondaı-aq kómirsýtek shıkizaty salasyndaǵy 9 kelisimshart boıynsha 1,8 mlrd teńgege bereshek óteldi. Kaznedra aqparattyq platformasy ázirlenip, geologııalyq materıaldarǵa ashyq qoljetimdilikti qamtamasyz etý úshin Ulttyq derekter bankin geologııalyq aqparatpen tolyqtyrý júrgizilýde. Sonymen qatar 2021 jyldan bastap qatty paıdaly qazbalardyń ken oryndaryn izdeý jáne barlaý boıynsha usynystary bar eldiń geologııalyq qurylymy týraly aýqymdy aqparatty qamtıtyn qatty paıdaly qazbalar atlasy ázirlendi.
Mamandardyń pikirinshe, bizde áli kúnge deıin keńestik geologtar tappaǵan iri paıdaly qazbalardyń ken oryndary bar jáne olardy izdeý – qazir ózekti. Byltyr elimizde jer qoınaýyn memlekettik geologııalyq zertteý jumystary 104 ýchaskede júrgizildi. 2020 jyldan bastap sırek jer ónerkásibin damytýdyń jol kartasy aıasynda altyn, mys, sırek jáne sırek jer metaldaryn, onyń ishinde 12 ýchaskede barlaý jalǵasty. Rezervtik ken oryndarynyń shekarasyn anyqtaý jumystary aıaqtaldy, nátıjesinde 661 myń sharshy shaqyrym jer qoınaýyn paıdalanýǵa bolatyn aýmaqtar ashyldy.
Memlekettik jer qoınaýyn basqarý baǵdarlamasyna engizilgen nysandardyń jalpy aýdany 1570 myń sharshy km quraıdy. Jer qoınaýyn paıdalanýshylar júrgizgen barlaý jumystarynyń nátıjesinde qorlardyń ulǵaıýy: altyn ‒ 45,7 myń tonna, mys ‒ 25 myń tonna, qorǵasyn ‒ 51,2 myń tonna, myrysh ‒ 215,8 myń tonna, munaı ‒ 14,9 mln tonna, gaz ‒ 6,8 mlrd tekshe metrdi qurady. 2022 jyly alǵash ret memlekettik balansqa 7 ken orny engizildi. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha geologııalyq barlaý jáne izdestirý salasyndaǵy qyzmetter kólemi budan bir jyl burynǵy 163,8 mlrd teńgege qarsy 238,1 mlrd teńgeni qurady. Bul – sońǵy jyldardaǵy aıtarlyqtaı joǵary kórsetkish jáne 2019-2021 jyldardaǵy quldyraýdan keıingi sektordaǵy alǵashqy eleýli ósim.
Sońǵy jyldary «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy geologııalyq qyzmeti respýblıkadaǵy shógindi munaı-gaz alaptaryn zerdeleýdi qaıta qarap, tarıhı materıaldardy taldaý, geologııalyq-geofızıkalyq derekterdi óńdeý jáne alaptyq modeldeýdi qurý boıynsha kólemdi jumys júrgizdi. Nátıjesinde QMG-niń geologııalyq barlaýdy damytý tujyrymdamasy qaıta qaraldy. Negizgi tujyrymdardyń biri – perspektıvaly joba alǵysharttary bar, biraq obektilerdi kontýrlaý jáne barlaý burǵylaýyn ornatý úshin qazirgi zamanǵy geologııalyq-geofızıkalyq derekteri jetkiliksiz buryn ıgerilmegen ýchaskelerdi bólip alý jáne zerdeleý qajettiligi. Osyndaı zertteý maqsatynda «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný» týraly kodekste Jer qoınaýyn geologııalyq zertteý (JGZ) tetigi kózdelgen. QMG táýelsizdik jyldarynda alǵash ret osyndaı kólemdegi jer qoınaýyn zertteýge bastamashy bolyp otyr.
Kompanııa habarlaǵandaı, respýblıkanyń negizgi munaı-gaz basseınderinde bes jańa perspektıvalyq aımaqtyq bloktar anyqtaldy. Bular ‒ Aqtóbe oblysyndaǵy Muǵaljar, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Berezovskıı jáne Mańǵystaý oblysyndaǵy Jarqyn, Bolashaq, Soltústik О́zen. Árbir ýchaskeniń munaı jáne gaz tabýdyń jeke perspektıvaly tujyrymdamasy bar. Degenmen zertteýdiń qazirgi kezeńinde jer qoınaýyn paıdalanýǵa kelisimshart alý áli erte, sebebi birqatar geologııalyq belgisizdikti naqty seısmobarlaý júrgizý arqyly anyqtaý qajet. Bul jer qoınaýyn geologııalyq zertteý jobasy QMG ınvestısııalyq jobalar tizbesine endi, onyń kúrdeli shyǵyndary 29,5 mlrd teńge somasynda esepteldi. Bul jumystyń operatory bolyp «KMG Barlau» JShS anyqtaldy. Barlyq 5 ýchaske boıynsha jer qoınaýyn geologııalyq zertteýge lısenzııa alynyp, seısmobarlaý jumystaryna daıyndyq júrýde.
Sol sekildi ERG quramyndaǵy «Qazhrom» TUK» AQ fılıaly – Dóń taý-ken baıytý kombınatynda kompanııanyń shaǵyn ken oryndaryn damytý baǵdarlamasy sheńberinde jańa ken oryndary ashylyp, ıgerilip jatyr. Budan bólek, jýyrda Geologtar kúnine oraı otandyq geologııalyq barlaý salasyndaǵy mańyzdy nysan – ERG GeoHub ashyldy. Kern materıaldaryn (kern materıaly nemese kern ‒ ári qaraı zertteý úshin burǵylaý kezinde alynatyn zattyń úlgisi) tilip, sıpattap, saqtaýǵa arnalǵan jańa geologııalyq keshenniń jalpy quny – 320 mln teńge. ERG GeoHub shamamen 100 myń jelilik metr kerndi ustaı alady. Negizgi qoımanyń jalpy aýdany 1600 sharshy metrge jetedi. Geologııalyq aqparatqa elektrondyq qoljetimdilik pen geologııalyq materıaldardy saqtaý jáne óńdeý boıynsha ınfraqurylymnyń bolýy geologııalyq salany damytý tujyrymdamasynyń nysanaly ındıkatory. 2025 jylǵa qaraı eki kórsetkish te 100%-ǵa jetýi kerek. Iri óndirýshi kompanııalardyń osy jolmen júrip, tyń baǵytty damytýy sala úshin oń kórsetkish.
