1994-tiń kúzine taman sol kezdegi Jezqazǵan oblysynyń ákimi bolyp Qajymurat Naǵmanov esimdi myqty qazaq keldi. Ol kele salysymen jaǵdaıdy túzeýdi shuǵyl qolǵa aldy. Sonyń nátıjesinde aınalasy birer aıdyń ishinde jylý berildi, sý keldi, jaryq jandy. Sodan keıin Qanysh qalasynda bul máselelerden eshqandaı problema bolǵan emes. Biraq...
Keıingi eki-úsh jyldyń bederinde qala halqy otyz jyl burynǵydaı qystygúni qatyp qalmasa da, qaltyrap shyǵatyndary týraly jıi-jıi sóz ete bastady. Buǵan ne sebep? О́ıtkeni qala ósti.
2011 jyly 3 qarashada «Qaraǵandy oblysynyń Jezqazǵan, Sátbaev qalalary men Ulytaý aýdanyn áleýmettik-ekonomıkalyq damytýdyń 2012-2017 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn bekitý týraly» Úkimettiń №1283 qaýlysy qabyldandy. Bul qaýlyǵa Úkimettiń 2013 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy №1505 qaýlysy boıynsha birshama ózgeris engizildi. Qaýlyda ken qorynyń azaıýyna baılanysty qala irgesindegi Jezqazǵan, Vesovaıa, Krestovskıı, GRP kentteriniń turǵyndaryn Sátbaev qalasyna kóshirilip, kentter ornalasqan óńirdegi ken kózderin ıgerý kózdeldi. Turǵyn úılerdi salýǵa, kóshirýge qajetti shyǵyndar memleket qarjysy esebinen júrgiziletin boldy. Osy baǵdarlamanyń nátıjesinde, Sátbaev qalasynda jańadan «Nurly meken» jáne «Baıqonys» shaǵyn aýdandary boı kóterdi. Qala halqy kóbeıdi, ajary ashyla tústi. Bári jaqsy-aý... Degenmen bul qalaǵa qalypty jylý berýge salqynyn tıgize bastady.
Qazirgi kezde qalada ortalyqtandyrylǵan jylý jelisine qosylǵan 610 kópqabatty, 2 500-den asa jer úı, sondaı-aq 29 bilim berý, 10 densaýlyq saqtaý, 8 mádenıet pen sport nysany, 4 bıýdjettik mekeme jáne t.b. bar. «Sátbaev jylýmen jáne sýmen jabdyqtaý kásiporny» JShS-niń dıametri 50-den 1 020 mm-ge deıingi ınjenerlik jelileriniń jalpy uzyndyǵy 766,7 shaqyrymdy quraıdy. Naqty aıtqanda, jylý jelileri – 223,6 shaqyrym, sý qubyry jelileri – 334,5 shaqyrym, káriz jelileri 208,6 shaqyrymdy quraıdy.
Qalanyń jylý ortalyǵy «Kazakhmys Distribution» JShS-ne qaraıdy. Qaladaǵy №1 jylý ortalyǵynyń qýaty jańa jaǵdaıǵa jaramsyz bolatyny belgili edi. Sondyqtan da 2013 jyly aýyzeki tilde IýZK atanyp ketken №2 jylý ortalyǵynan №1 jylý ortalyǵyna sheıin jylý jelisin tartý týraly joba qarastyryldy. Bul joba memlekettik saraptamadan ótip, bekitildi. Biraq qarjylandyrý kózi anyqtalmaı, joba sol kúıinde qalyp qoıdy. Mine, oǵan da attaı on jyl óte shyǵypty. Osydan on jyl burynǵy joba búginge jaramdy ma? Osyndaı suraq týyndaıtyny da durys. Degenmen Sátbaev qalasynyń ákimi Shapaǵat Áýbákir qaladaǵy jylý máselesin sheshýdiń eń tıimdi joly sol jobany qaıta qarap, iske qosý dep biledi. Jýyrdaǵy qala halqyna esep bergen kezinde ákim osy ustanymyn taǵy da qaıtalady. Biraq bul jobanyń da ózindik kiltıpandary joq emes. Birinshiden, jylý jetkizetin qosymsha jeli tartý kerek. Al sol jeli júrip ótetin óńir orysshalaǵanda «zona obrýshenıe», ıaǵnı apatty aımaqty basyp ótedi. Beti aýlaq deısiń ǵoı, biraq qaýipti aımaq ekenin bile tura qyrýar qarjy jumsap, qosymsha jeli tartý jáne oǵan senýdiń ózi aqylǵa syıymsyzdaý.
Qaladaǵy jylý máselesi tek qala basshylyǵyn ǵana tolǵandyryp júrgen joq. Qalalyq Aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy О́.Ahmetov «Qazaqmys» korporasııasynyń sol tustaǵy basqarma tóraǵasy E.Ogaıǵa 2022 jylǵy 31 naýryzda arnaıy hat joldady. Munda ol korporasııanyń shıkizat bazasyn nyǵaıtý maqsatynda kóshirilgen poselkelerdiń esebinen Sátbaev qalasynda eki birdeı shaǵyn aýdan qosylǵanyn, biraq sonyń kesirinen 56,84Gkal/saǵ jylý tapshylyǵy paıda bolǵanyna alańdaýshylyq bildirgen. Naq osy másele Ulytaý oblysy ákiminiń 2022 jylǵy jeltoqsan aıyndaǵy Sátbaev qalasy halqymen kezdesýinde de kóterildi. Sátbaev qalalyq Qoǵamdyq keńesi de atalǵan máseleden eshqashan syrt qalyp kórgen emes. Qoǵamdyq keńes tóraǵasy M.Mádıeva 2023 jylǵy 24 qańtarda «Kazakhmys Distribution» JShS bas dırektory N.Saǵyndyqtyń atyna kezekti ret hat joldaǵan. N.Saǵyndyqtyń 2023 jylǵy 30 qańtardaǵy jaýaphatynda Sátbaev qalasyndaǵy jylý máselesin sheshý úshin úsh túrli joba qarastyrylyp jatqany jetkizilgen. Bular, birinshiden, №2 jylý ortalyǵynan №1 jylý ortalyǵyna jeli tartý. Ekinshiden, №2 jylý ortalyǵyna jańadan 5-qazandyq ornatý. Úshinshiden, qýattylyǵy 100Mvt bolatyn bý-gaz qondyrǵysyn ornatý.
Ulytaý oblysynyń energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasynyń basshysy Almas Jandarbekov ekinshi jobany júzege asyrýdy oblystyń «Qazaqmys» korporasııasynan talap etip jatqanyn aıtady. Al korporasııanyń basqarma tóraǵasy N.Nurıev osy joldar avtorynyń suraǵyna 5-qazandyqty ornatý múmkin emestigin ashyq aıtty. Sol sııaqty qýattylyǵy 100Mvt bolatyn bý-gaz qondyrǵysyn ornatý da áli ıi qanbaǵan shıki joba kórinedi. О́ıtkeni A.Jandarbekov myrza bul jobany Sátbaev qalasynda júzege asyrý múmkin emes dep sanasa, N.Nurıev «Múmkin Jezqazǵanda, álde Sátbaevta ornatamyz ba, biz áli naqty sheshimge kelgen joqpyz», deıdi. Taǵy bir túsiniksizdeý tusy, el Úkimetiniń 2022 jylǵy 4 qarashada qabyldaǵan «Ulytaý oblysynyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damýy týraly Keshendi josparynyń 48-pýnktinde oryndalý merzimi 2024 jyl dep kórsetilgen «Sátbaev qalasynda qosymsha 5-qazandyqty ornatyp, №1 jylý stansasyn jańǵyrtý», al 50-pýnktinde jaýapty oryndaýshylary Ulytaý oblysynyń ákimdigi jáne kelisim boıynsha «Qazaqmys» korporasııasy JShS ekeni naqty kórsetilgen jáne jobany oryndaýǵa kirisý úshin 2023 jyly 10 300 mln teńge qarajat bólý qarastyrylǵan «Jalpy qýattylyǵy 100 MVt bý-gazdy qondyrǵy salý» kózdelgen. Keshendi josparǵa engizilgenmen bul jobalardyń oryndalýy áli de naqtylanbaǵan sekildi. Túsiniksizdeý dep otyrǵanymyz da sondyqtan. Munyń jaýabyn oblystan árirek jaqtan estimesek...
Bir nárse anyq, Qanysh Sátbaev esimin ıelengen qalanyń jylý máselesi shuǵyl sheshýdi qajet etedi. Qazir belgili bolǵanyndaı, qalanyń bir bóligin gazdandyrý maqsatynda magıstraldyq jeli tartý úshin qarajat qarastyrylyp, tender jarııalanǵany jaqsy-aq. Biraq bul – máseleni jýyq arada sheshe qoıatyn joba emes. Muny moıyndaǵan abzal.
Mindetti túrde apat oryn alǵan kezde ǵana attandamaý kerek, ár máseleniń aldyn alýǵa úırengen jón. Osy taqyrypta pikir almasyp kórgende qolynda bıligi bar, iske áser ete alatyn tulǵalardyń qaısysy bolsa da qandaı joba bolsyn, búgin-erteń iske asa qoımaıdy degendi eske salýmen boldy. Bulaı ózin-ózi de, ózgelerdi de aldarqatýǵa bolmaıdy. Jaıbasarlyqqa jandary úıir jandar ǵana osyndaı sózdi ózderine tireý kóretin bolsa kerek. Áıtpese... Jezqazǵan degenińiz keshegi soǵys ýaqytynda bas-aıaǵy 38 kúnniń ishinde bir zaýytty paıdalanýǵa bergen óńir emes pe? Al biz aınaldyrǵan bir qosymsha qazandyq ornatýdy, orysshalap aıtqanda, «fızıcheskıı nevozmojno» deımiz.
Sátbaev qalasynda jylý tapshylyǵy qaıdan qalaı týyndady? Jerdiń astyndaǵy kendi alý úshin ústindegi eldi kóshirgende olar qaıda ketti? Kendi alýdy oılaǵanda eldi tońdyrmaýdy oılaýǵa bolmaı ma? Mine, oblystyń, «Qazaqmystyń» basshylyǵy osy suraqtardyń jaýabyn izdep kórse ǵoı...
Árıne, ótken qys elimizdiń ár-ár jerindegi jylý berý ortalyqtarynyń qalt-qult etip jumys istep turǵanyn kórsetti. Qanysh qalasynyń halqy da «shyqpa, janym, shyqpalap» otyrdy. Kún raıy da qarasqan shyǵar, betińdi shym etkizgen, qulaǵyńdy tistep alatyn aıaz bolǵan joq. Sol arqyly qala qystan áýpirimdep shyqty.
Birdi aıtyp birge ketkendeı bolsaq ta, aıtaıyq. О́ıtkeni jaqsy tájirıbeni taratyp, kúndelikti jumysta paıdalanǵannyń esh artyǵy bolmaıdy. Sátbaev qalasyn 1999-2008 jyldary Qanat Balmaǵambetov degen azamat basqardy. Marqum jumysqa shyn berilgen ákim edi. Sáýirdiń 15-i kúni jylý berý maýsymy aıaqtalsa, ol kisi 16 sáýirden bastap aldaǵy jylý berý maýsymyna daıyndyq barysy týraly shtab quryp, apta saıyn ne isteldi, ne istelmedi, ne isteý kerek degen úsh suraqtyń tóńireginde jıyn ótkizetin. Sonyń arqasynda qala jylý berý maýsymyna esh alańsyz kirisetin edi. Osy tájirıbeni árbir qala, kentterde qoldansa artyǵy bolmas.
Árıne, bıyl jylý ortalyqtarynyń qysqy maýsymǵa daıyndyǵy qatań baqylaýǵa alynýǵa tıis. Byltyr syr bergen óńirler ǵana emes, barsha qazandyq, jylý ortalyqtary keshendi súzgiden ótetin bolsa kerek. Sátbaev qalasyndaǵy jylý ortalyǵynyń jaı-kúıine de memleket tarapynan nazar aýdarmasa bolmaıdy-aý...
– Biz qys túse bárimiz moldaǵa aınalatyn boldyq. Alladan qysty jyly ete gór, qazandyqta jarylys jasaýǵa jol bere kórme dep kúnimen, túnimen jalbarynyp shyǵatyn kúıge tústik. Qaladaǵy jylý máselesin sheshpeseńizder, bizdiń ekinshi Ekibastuzǵa aınalýymyz bir-aq sátte. Azamattar, oılanyńyzdar! – degen edi alqaly jıynda qalanyń qurmetti azamaty, ken ardageri Abýlaıs Molaqov.
Ol aıtsa kóptiń sózin aıtty. О́ıtkeni Sátbaev qalasy halqynyń arasynda qalamyz «Ekinshi Ekibastuzǵa» aınalmaı ma degen kúdik árkimniń kóńilinde júr. Sol kúdik aqıqatqa aınalyp ketpesin!
Abdolla DASTANOV,
jýrnalıst
Ulytaý oblysy,
Sátbaev qalasy
