Memleket basshysynyń tarıhı kózqarasyn: «О́tkenderdiń qadirin bilý, olardyń arman-múddelerin jalǵastyrý – adamgershilik paryz ǵana emes, qoǵamdyq damýdyń, ilgeri basýdyń negizgi alǵysharttarynyń biri», «Qazaq tarıhynda qazaq uıalatyn eshteńe joq», degen oı tujyrymdarynan baıqaý qıyn emes. Táýelsizdik memleketke, azamattarǵa ǵana emes tarıhqa da qajet ekenin tereńinen tolǵanǵan Elbasy ony eki baǵytpen júzege asyrdy.
Birinshi baǵyt – tarıh bilimi men ǵylymynyń ilgerileı damýyna qajetti alǵysharttar men qajettilikterdi óteýi. Bul oraıda Prezıdentimizdiń tikeleı aralasýymen tarıhı bilim berý júıesi reformalandy, jańa býyn oqýlyqtar men oqý quraldary jazyldy, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men ortalyqtary ashyldy. Zárýligi ótkir mamandyqtar boıynsha maman daıarlaý qolǵa alyndy. Qysqasy, atqarylǵan isterdi tizip shyǵý múmkin emes. Sondyqtan da shyǵar, qolyna qalam ustaǵan kóziqaraqty jandardyń bári tarıhshy bolýǵa shaq qaldy. Munyń jaqsy da, jaman da jaqtary bar ekenine kózimiz jetýde. Atyn shyǵarýdyń ońaı jolyn tańdaǵandarǵa aıtylǵan syn-eskertpeler barshylyq.
Elbasy da birde bylaı degen edi: «Tarıhtyń taǵylymy bireý-aq: ol eshqandaı taǵylym bermeıdi deıtin tujyrymǵa men úzildi-kesildi qarsymyn. Tarıhty jeńil-jelpi ańyz sózderdiń jıyntyǵy dep qaraıtyn adamdar shynynda da tarıhtan taǵylym ala almaıdy». Túptep kelgende, qazirgi Qazaqstanda tarıhı bilim men ǵylymdy damytýǵa aıtarlyqtaı bógesin qalǵan joq. Ekinshi baǵyt – ulttyq tarıhty jazýǵa Elbasynyń qosqan ózindik úlesi. Munyń ózi birneshe salaǵa jiktelip jatyr. Aldymen aýyzǵa alarymyz – tarıhı zertteýlerdiń quıryq-qanatyndaı derektik-aqparattyq bazanyń baıyǵany. Jınaqtalǵan mol qazynany saqtaıtyn, ǵylymı aınalymǵa engizetin jańa qurylymdar – arheografııa men derektanýdyń ulttyq ortalyǵy, Qazaqstannyń Ulttyq arhıvi shańyraq kóterdi. Derektik qordy toltyrýda «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń orny alabóten. 2004 jylǵy 13 qańtarda Prezıdent N.Nazarbaevtyń «2004-2006 jyldarǵa arnalǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy týraly» Jarlyqqa qol qoıýyn Qazaqstan tarıhyndaǵy juldyzdy sátterdiń biri retinde uǵynǵanymyz jón.
«Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy 2006 jyly aıaqtalmaı, 2012 jylǵa deıin jalǵasty. Barysynda álemdik aqyl-oıdyń jaýharlaryn, ulttyq mádenıetimiz ben tarıhymyzdyń baǵa jetpes jádigerlerin, babalarymyzdyń talanty men qolynan shyqqan asyl qazynalardyń basyn qosqan, syryn ashqan júzdegen tom kitaptar jaryq kórdi, buǵan deıin aıtylmaı kelgen nemese beımálim qujattar, derekter álemniń túkpir-túkpirindegi – Túrkııadaǵy, Qytaıdaǵy, Mońǵolııadaǵy, Japonııadaǵy, Egıpettegi, AQSh-taǵy, Batys Eýropadaǵy kitaphana, muraǵat, murajaı qorlarynan tabylyp, ǵylymı aınalymǵa endi. V ǵasyrdan astam tarıhy bar Qazaq memleketiniń shejiresinde buryn-sońdy mundaı aýqymdy, nátıjeli, maqsatty rýhanı-praktıkalyq jáne ǵylymı-tanymdyq izdenis oryn almaǵany kúmánsiz aqıqat. Jalpyulttyq jobadan Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýty tys qalǵan joq. «Tarıh – adamzat aqyl-oıynyń qazynasy», «Qazaq halqynyń dástúrleri men ádet-ǵuryptary», «Istorııa Kazahstana v proızvedenııah antıchnyh avtorov», «Istorııa Kazahstana v zapadnyh ıstochnıkah HII-HH vv», «Istorııa Kazahstana v rýsskıh ıstochnıkah XVI-XX vv» ataýymen ınstıtýt qyzmetkerleriniń izdenisimen 2004-2011 jyldary túzilgen uzyn-yrǵasy 47 kitap ulttyq tarıhnamamyzǵa qosylǵan súbeli úles ekeni sózsiz.
«Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasynyń júzege asýy – táýelsiz Qazaqstannyń urpaqtan urpaqqa jalǵasar maqtanyshy. Elbasymyz atap ótkendeı, IýNESKO tarapynan da bul dúnıede sırek kezdesetin joba, basqa elderge de ónege bolatyn qujat dep belgilendi. Bolashaq tarıhshylar onyń tájirıbesi men taǵylymyn yjdahattylyqpen zerdeleıtinine kámil senemiz. Otan tarıhynyń mańdaıyn ashqan prezıdenttik kelesi úleske qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý (1997), ulttyq tarıh (1998) jyldar belgileýin, asharshylyqtyń 80 jyldyǵyn atap ótýin (2012), Abylaıdyń 300 jyldyǵyn toılaýdy (2013), IýNESKO kalendaryna Túrkistannyń 1500, Tarazdyń 2000 jyldyǵyn, Abaıdyń, M.Áýezovtiń, Q.Sátbaevtyń, Á.Marǵulannyń, Á.Qasteevtiń, Qurmanǵazynyń mereıtoılaryn engizýin jatqyzamyz. Osylardyń árqaısysy ǵylymı aqıqatty qalpyna keltirýge, «aqtańdaqtardy» joıýǵa shylbyr ustatatyn derekterdi tabýǵa jeteledi. Ulttyq tarıhymyzdyń bary men joǵyn túgendeýge salǵan prezıdenttik oljanyń súbelisi – qalamynan týǵan kitaptary, baıandamalary men sózderi, maqalalary men suhbattary.
Elbasymyzdyń Otan tarıhyn, taǵylymy men mańyzyn tereń biletini, joqtaýshysy da bola alatyny táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen kózge tústi. Oǵan 1991 jylǵy 17 jeltoqsanda Jeltoqsan oqıǵasynyń bes jyldyǵyna arnalǵan mıtıngide sóılegen sózi – bultartpas aıǵaq. Sol joly sózin tarıhtan bastaǵany áste kezdeısoqtyq emes. «Tarıhtyń oıly-qyrly belesterinde halyqtyń júreginde saqtalyp, jadynda jattalyp qalatyn, qoǵamdyq damýǵa aıryqsha áser etip, ulttyq sana-sezimge qozǵaý salatyn asa mańyzdy oqıǵalar bolady. Qazaq halqy úshin sondaı asýlardyń biri – 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasy», – dedi ol. Budan keıin 1986-1991 jyldar aralyǵynyń tarıhy taldandy: «Sol bir yzǵarly kúnder men túnderde talaıdyń obalyna qalǵan ortalyq qazir birjolata kúıreýge aınaldy, barlyq jerde ulttyq sana-sezim oıanyp, egemendiktiń, táýelsizdiktiń týlary birinen soń, biri kóterilip jatyr. Bizdiń Qazaqstanda da kóptegen ıgilikti is atqaryldy: qazaq halqy, qazaqstandyqtar búkil el bolyp Tuńǵysh Prezıdentin saılady, óz bıligimiz óz qolymyzǵa tıdi, óz baılyǵymyzǵa ózimiz ıe bolýǵa aınaldyq, tilimiz, dinimiz, ádet-ǵurpymyz, salt-dástúrimiz qaıta oraldy, arys azamattarymyz aqtaldy, elim dep eńirep ótken esil erlerdiń, el bılegen azamattardyń esimi burynǵydaı qasterlene bastady». Qysqa da nusqa sóz «tarıh kóshi uzaq» ekenin alǵa tartýmen, onyń sabaqtary jastar úshin mańyzdy ekenin taldaýmen aıaqtaldy. «Jastar, – dedi Tuńǵysh Prezıdentimiz, – sizderdiń baqytty bolashaqtaryńyzǵa senemin. О́zimizdi ózimiz syılaıtyn bolsaq, jat janynan túńiledi. Aldymyzda áli talaı qıyn-qıyn asýlar, syn saǵattar tur. Osy qysyltaıań kezde, halyqtyń birligi óte qajet. Sonda ǵana óz múddemizge jete alatynymyzǵa senemin».
Táýelsizdiktiń birinshi kúnindegi tarıh jaıly tolǵanys keıinde arnasy keń darııaǵa aınaldy. Endeshe, ulttyq tarıhtyń kez kelgen dáýiri men aıtýly oqıǵalaryna qatysty Elbasy tujyrymdary baıtaq zertteýdi talap etetin taqyryp. Sondyqtan biz aıryqsha mańyzy bar birer máselege ǵana toqtalǵandy jón kórdik. Aldymen aıtarymyz – N.Nazarbaev tarıhtyń obektıvti de, sýbektıvti de zańy baryn qýattaıdy. Adamzat órkenıetin halyqtar men memleketterdiń tarıhı arenaǵa kelýiniń, ósip-órkendeýiniń jáne odan ketýiniń úzdiksiz qubylysy retinde qabyldaýymen qatar túpjaratýshynyń da sheksiz darhandyǵyn joqqa shyǵarmaıdy. «Qudaı qazaqqa qyryn qaramaǵan: peıiline saı etip ulan-ǵaıyr jer bergen, asty-ústin toltyryp keń bergen, aq kóńil, adal el bergen, jany úshin malyn, ary úshin janyn sadaqa etetin er bergen», «Qudaı qazaqty shydamynan ajyratpasyn», degen oıtúıinderi ulttyq tarıhymyzǵa da, álemdik tarıhqa da jańasha kóz júgirtýge tikeleı qatysy bar.
Tarıhty túzý zańyndaǵy tabıǵat pen túpjaratýshynyń bıik mıssııasyn aıqyndaǵannan keıin halyqtyń, tulǵalardyń jasampaz áreketi men ıdeıalaryndaǵy jalǵastyq pen sabaqtastyqty tarıh zańy bıigine kóterdi. Halyq pen tulǵanyń tarıh úderisindegi orny jáne yqpaly memlekettik táýelsizdiktiń bar-joǵymen anyqtalatynyn dáıekteýi, bizdiń oıymyzsha, ulttyq tarıhymyzdy zertteýge keń óris ashatyn qaǵıdat. Bul oraıda da tarıh zańynyń obektıvti ári sýbektıvti qasıetterin teń ustaý kerektigi bylaısha somdalǵan: «Táýelsizdiktiń qaıta oralǵany – bizdiń ata-babalarymyzdyń san ǵasyrlyq azattyq kúresiniń zańdy óteýi. Jaratqan Ieniń jasaǵan ádildigi. Ata-babalarymyzdyń osynshama baıtaq jerdi aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen qorǵap qalǵanynyń arqasy». Elbasy eńbekterin zerdeleı oqı otyryp, Qazaqstan tarıhy men órkenıetin álemdik úderisterdiń quramdas bóligi retinde baǵalaıtynyn, biraq ol tarıhtaǵy ulttyq mazmun men erekshelikterdi ashýǵa bóget bolmaýǵa tıistigin qaperden shyǵarmaǵanyn kóremiz. Prezıdenttik osynaý paıymnyń jańashyldyǵy – adamzat qoǵamy damýyna úles qospaıtyn halyq pen el joq ekenin tarıh zańyna aınaldyrǵanynda jáne ol ǵylymnyń múddesin ǵana qorǵap qoımaıdy, Qazaqstan tárizdi jas memlekettiń ıntellektýaldyq azattyǵyn nyǵaıtýǵa da septesedi.
Adamzat qoǵamynyń ilgerileý zańyna ustanymyn bildirgen N. Nazarbaev onyń san alýan quramdas bólikteriniń birde-bireýine absolıýtti basymdyq bermeıdi. Tarıh taǵdyryn birde ekonomıkalyq faktor, keleside saıası kóshbasshynyń kóregendigi, keıbir dáýirlerde el ishiniń turaqtylyǵy men yntymaǵy, básekege qabiletti halqy, ǵylymy men bilimi sheshetinin úzdiksiz aıtyp keledi. Qazirgi Qazaqstannyń ereksheligi men tabysty elge aınalýynyń bastaýy ishki-syrtqy saıasatynyń kópvektorly sıpatynda. Al osy saıasatty anyqtaýshy Elbasy bylaı deıdi: «Jaı ǵana saıası táýelsizdik pen kúshti memleket arasyn zor qashyqtyq bólip jatyr. Bizdiń maqsatymyz – Qazaqstannyń táýelsizdigin aqıqat shyndyqqa aınaldyrý, ekonomıkalyq, quqyqtyq, áskerı, aqparattyq ólshemderdi aqıqat shyndyqqa aınaldyrý. Búgingi memlekettiń aksıomasy osyndaı». Prezıdenttik aksıomany ult tarıhyn zerttegende keńinen qoldanatyn mezgil jetti. О́ıtkeni, tarıhty tanýdyń basty zańyna menshik túrin, óndirgish kúshterdi aınaldyrǵanda shyqqan keńestik bıigimiz belgili ǵoı. «Tarıhtyń sonshama baı, san qyrly bolyp keletini sııaqty, tanymnyń joly da san taraý», deıdi N.Nazarbaev. Demek, ulttyq tarıhymyzdy zerdeleıtin, ǵalymdar men zııalylarǵa artylatyn mindet júgi jeńil emes.
Tarıhshylarymyz qara qyldy qaq jarǵan týra bıdeı aqıqat bıiginen kórinýge tıis. Qazirgi ýaqytta qatpary qalyń derekterdi ıgermesten «ózim bilemge» salynǵan keıbir zertteýshiler áleýmettik qaqtyǵystarǵa, pessımızmge, tanymdyq adasýǵa uryndyratyn eńbeksymaqtaryn jarııalap jatqany qupııa emes. Ǵylymı-ataq-dárejeni, sol arqyly laýazymdy qyzmetti suǵanaqtyq (plagıat) jolmen alǵan áriptesterimiz aramyzda júr. Júzdegen kitaptar, myńdaǵan maqalalar áldeqashan aıtylǵan oılardy qaıtalap, tarıhtyń tartymdylyǵyn joıdy. Osynyń bári ulttyq tarıh ǵylymyna qoıylǵan prezıdenttik talap pen ólshemniń údesinen shyqpaǵannyń kórinisi. Tarıh ólshemi boıynsha, shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt – qas-qaǵym ǵana sát. Ulttyq tarıhymyzdy zertteý men nasıhattaýda, oqytý men ulyqtaýda bitkeninen bitpegen is kóp.
Elbasymyz sózimen aıtsaq, «tarıhtyń uly ustaz ekeni ras, degenmen, máńgi-baqı onyń aıasynda qalyp qoıýǵa bolmaıdy». Ol árbir qazaqstandyqty jasampaz áreketke jumyldyratyn, optımıstik qýatty qulshynys týǵyzatyn bilim men biliktiliktiń, ınnovasııa men senimniń kózine aınalǵany abzal. Jańa álemdegi jańa Qazaqstan osylaı týady.
Hangeldi ÁBJANOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi.
ALMATY.
