– Zaıgúl hanym, osydan 25 jyl buryn «Shevron» kompanııasy úshin Atyraý polıetılen qubyrlar zaýytynyń jobasyn ázirlep qana qoımaı, ony iske asyrýǵa jetekshi retinde kelgen kezińizde siz sııaqty jergilikti mamandar joqtyń qasy edi. Iri kompanııanyń osyndaı asa mańyzdy jobany sizge senip tapsyrýyna qandaı jaǵdaı septesti?
– Ol kezde men Anglııanyń Bırmıngem qalasynda bıznesti basqarý mamandyǵyn meńgerip júrgenmin. Oqýymdy bitirýge taqaǵan kezde «Shevron» kompanııasynyń Londondaǵy ókildigine dıssertasııalyq jumysyma demeýshilik qajet ekendigin baıandap, hat jazdym. Ol ýaqytta «Shevron» men Qazaqstan Úkimeti arasynda munaı salasynan basqa óndiristerge ınvestısııa tartý týraly kelissózder júrip jatyr eken. Onyń ishinde «Shevron» qarastyryp otyrǵan jobalardyń biri – joǵary qysymdy polıetılen qubyrlaryn shyǵarý zaýytyn salý da bar bolatyn. О́ıtkeni kompanııanyń tájirıbesi men tehnologııasy jetkilikti ǵana emes, «Shevron Kemıkal» kompanııasy AQSh-taǵy polıetılen qubyrlar naryǵynyń kólemdi bóligin ıelenetin edi. Osyny eskere otyryp, kompanııa maǵan elimizdegi polıetılen qubyrlar naryǵyn zertteýdi usynyp, dıssertasııama demeýshilik kórsetetin boldy.
Osylaısha Bermıngemdegi oqýymdy bitire salysymen kompanııa meni Chıkagoǵa jiberdi. Naryqty taldaý jónindegi túrli ádis-tásildi meńgergennen keıin eki aptadan soń oralyp, zertteýimdi bastap kettim. Oblystardaǵy sý basqarý júıeleri, káriz júıeleriniń mehanızmi, gaz qubyrlaryn tartý jumystary týraly zertteý júrgizip, zaýyt salýdyń qandaı artyqshylyqtary baryna toqtaldym. 3 aı jazǵan dıssertasııalyq jumysym daıyn boldy. Oqýdy támamdaǵannan keıin osy jobany júrgizýge shaqyryldym. Tórt jyl boıy qubyrlardy AQSh-tan ákelý jáne qalaı dánekerleý kerektigin túsindirip, ony qurylys kompanııalaryna usynyp, kóptegen tehnıkalyq semınar ótkizdik. Sonymen zaýyt salýǵa ruqsat alyp, Atyraýda osy kásiporyndy 2003 jyly paıdalanýǵa bergenimizdi bilesizder.
– Elimizde jumys istegen jyldaryńyzda munaıly óńirdiń áleýmettik ómirin jaqsartýǵa kómek tıgize aldyńyz ba?
– Aıta bersek, óte kóp jumys isteldi. Solardyń birine toqtala keteıin. Atyraýda týberkýlezge qarsy aýrýhana boldy. 1997-1998 jyldary ınfraqurylymdardyń jaǵdaıy máz emes edi, atalǵan aýrýhanaǵa keletin sý qubyry isten shyǵyp, sý kólikpen tasylatyn. Atyraýdaǵy ákimshilikpen jumys istep, biz «Shevron» kompanııasynyń atynan Meksıkadan qubyr ákelip, olar bizge merdiger kompanııa taýyp beretin bolyp kelistik. Sóıtip aýrýhanaǵa 7 shaqyrym qubyr tartyp berdik. Aýrýhananyń bas dárigeriniń sondaǵy qýanǵanyn kórseńiz.
Atyraýdyń jeri sor, tuzdy, ádettegi metall qubyrlardyń jobalyq «ómiri» qysqa bolady. Qazir Atyraýda ǵana emes, jalpy elimizde, plastıkalyq qubyrlar kóptep paıdalanylady. Sondyqtan bul zaýyt elimiz úshin tıimdi ınvestısııa boldy dep aıta alamyz.
– Sizdiń ómirbaıanyńyz, ásirese áıelder úshin qyzyqty ári erekshe. Angola, Kýveıt, Nıgerııa sııaqty elderdegi teńiz jáne jerústi munaı ken oryndaryn ıgerýge, qaıta óńdeý zaýyttaryn jobalaýmen birge, AQSh, Ońtústik Koreıa, Indonezııa memleketterinde ilespe gazdy óńdeý zaýyttaryn salýǵa aralasypsyz. Bul kez kelgen mamanǵa berile bermeıtin múmkindik emes pe?
– Bári de adamnyń kásibıligine baılanysty der edim. О́zim Atyraý oblysy, Qyzylqoǵa aýdany Mııaly aýylyndaǵy Halel Dosmuhamedov atyndaǵy orta mektepti bitirdim. Mektepten keıin Máskeýdegi I.Gýbkın atyndaǵy munaı hımııasy jáne gaz sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa tústim. Negizgi mamandyǵym – óndiristi avtomattandyrý ınjeneri.
Oqýymdy aıaqtaǵan soń Atyraýda az ýaqyt jumys istep, keıin Teńiz munaı ken orny ashylyp, sonda jumysqa ornalastym. О́ıtkeni 1993 jyly «Shevron» Teńizdi óz qaramaǵyna alyp, biz, jas ınjener mamandar, sol ýaqytta túgeldeı TShO qyzmetkeri bolyp shyǵa keldik. Kompanııanyń eńbekke, óndiriske degen kózqarasy múldem basqa. Onyń ústine aǵylshynsha túsinbeımiz. Tilmashtardyń qyzmetine júginýimizge týra keldi. Bilimniń jetkiliksizdigi aıqyn kórindi. Sol kemshilikti túzetý úshin jumysty tastap, aǵylshyn tilin meńgerý úshin Ulybrıtanııanyń til mektebine attandym.
Munda tek til úırengenińniń bızneske kómegi shamaly ekenin túsindim. Mysaly, bızneske degen kózqaras keńes ókimetinde basqa da, al sheteldegi naryqtyq ekonomıkada múldem basqa. Sondyqtan Anglııada til meńgergen soń sonda qalyp oqýdy jalǵastyrýǵa sheshim qabyldadym. Atyraýdaǵy qubyr salý zaýytyna kelgen kezim de osy edi. Bul óte sátti joba dep eseptelip, maǵan endigi kezekte «Shevron» kompanııasynyń kúrdeli jobalardy basqaratyn bóliminen usynys tústi. Usynys boıynsha men endi Hıýstonǵa baryp, áli de tájirıbe jınap, odan keıin ártúrli sheteldik jobalarǵa qatysýym kerek boldy. Endi, mine, 2004 jyldan beri «Shevron» kompanııasynyń halyqaralyq jobalarynda jumys istep kelemin.
Mysaly, Nıgerııada eki platforma salatyn boldyq. Bireýi – tikeleı munaı shyǵaratyn 9 uńǵy, ekinshisi – shıkizatty ajyratý jáne ilespe gazdy kompressııalaý men qurlyqqa tasymaldaý qondyrǵylary. Bul eki platforma da Koreıada Hyundai kompanııasymen kelise otyryp salyndy. Sol jobany Koreıada júrgizetin ınjener retinde eki jyl jumys istedim. Bul platformalar ázirlengen soń barjaǵa salynyp, kememen 45 kún tasylyp, Nıgerııaǵa jetkizildi. Olardy ornatyp, iske qostyq. Budan keıin 2007 jyly Angoladaǵy jobaǵa qatystym. Hıýstonnan júrgizilgen joba bolǵanymen, biz Angolaǵa eki-úsh aıǵa barýymyz kerek boldy. Birinshi jobada munaı taıaz teńizden alynsa, ekinshisinde munaı óńdeý qondyrǵylary 500 metr tereń teńiz betinde ornalasqan. Tehnologııasy múldem basqa boldy.
– I.Gýbkın atyndaǵy Máskeý munaı jáne gaz akademııasynyń óndiristik úderisterdi avtomattandyrý mamandyǵyna qazaq qyzyn qaı taǵdyr aıdap bardy?
– Bul, negizi, áke-sheshemniń bergen tárbıesine baılanysty bolar. Olar oqýǵa, bilimge óte úlken mán beretin. Úıimizdegi jeti bala da – joǵary bilimdi mamandar, úsheýimiz – ınjenermiz. Ata-anamyz mamandyq tańdaýda balalaryn qyz-ul dep bólmedi.
Qabiletiń jetip tursa, ınjenerlik jumystyń paıdasy zor. Injenerlikti de durys túsinip alýymyz kerek, bul kúni-túni basyńa kaska kıip, qurylysta júresiń degen sóz emes. Onyń ǵylymı alǵysharty bar ári turaqty jalaqyń da, mansap jolynda ósetin jaǵdaıyń da bolady.
Qoǵamda áıel adamdar dáriger, muǵalim, ıakı ekonomıst bolady degen qasań túsinik bar. Al Teńiz ken ornynda ınjener bolyp júrgen qazaq qyzdary kóp. Jalpy, ken oryndarynda, tehnıkalyq qyzmette júrgen áıelder elimizde barshylyq, olardyń úlesin statıstıkalyq málimetterden baıqap kórýge bolady.
– Osynshama aýqymdy jobalardy atqara júrip, Ulybrıtanııanyń Bırmıngem qalasyndaǵy Aston ýnıversıtetiniń bıznes-mektebinde oqýdyń sáti qaı kezde tústi?
– Aston ýnıversıteti janyndaǵy bıznes mektebinen magıstrlik dárejeni men 1999 jyly alyp shyqtym. Negizi, bul – hımııa, bıologııa, fızıka sııaqty ǵylymı mamandyqtarmen aınalysatyn ýnıversıtetterdiń biri. Ýnıversıtet janyndaǵy bıznes mektebi Ulybrıtanııada tanymal. Meniń maqsatym – Batystyń bıznes júrgizý tásilderin túsiný. Joǵaryda atap ótkenimdeı, elimizdegi ken ornynda ınjener bolý bir basqa da, osy bilimińmen Amerıka nemese Batystyń ózge elderinde bıznestiń negizin túsinbeı, qyzmetpen aınalysý óte qıyn. Sondyqtan bul elge barǵanymda til meńgerýmen birge, batystyq bıznes júrgizýdi túsinýim kerek boldy. 6 aı til meńgersem, 14 aı bıznes júrgizýdi oqydym.
– Nıgerııanyń teńizdegi munaı platformalarynda jumys istegen ekensiz. Barjada aılar boıy er-azamattarmen ıyq tirestirip qyzmet isteý qanshalyqty qıyn?
– Jalpy, munaı salasynda jeńil jumys az. Bir aı boıy tabanyń jerge tımeı muhıttyń ústinde júrý, aıadaı kaıýtada ómir súrý birtalaı shydamdylyqty talap etedi, ol – mamandardyń bárine birdeı syn. Jaýapkershiligi de birdeı. Jobadan qate ketse de, ony oryndaýdan qate ketse de adam ómirine de, qorshaǵan ortaǵa da, materıaldyq jaǵyn aıtpaǵanda, zııan ushan-teńiz bolýy múmkin. Sondyqtan komandalyq jumys óte mańyzdy. Sen áıel adamsyń ba, er adamsyń ba – birlesip jumys jasaý talaby ózgermeıdi dep esepteımin.
– Munaı-gaz salasynda júrgen jyldaryńyzdyń eń jarqyn sátteri degende ne esińizge túsedi?
– Jumysymnyń ereksheligi sol – kúrdeli joba aıaqtalysymen bir elde turaqtap qalmaı, álemdi sharlap, basqa jobaǵa aýysasyń. Talaı elde turdym, kóptegen mádenıetpen tanystym. Bilimim men tájirıbemdi baıyttym. Osynyń bári ómirdiń mánin arttyryp, adamnyń parasat-paıymyn jetildire túsedi dep bilemin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
