«Prezıdent Nazarbaev» qyzǵaldaǵy

Elbasymyzǵa álem syılaǵan alǵys gúl 2014 jylǵy 24 naýryz. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Nursultan Nazarbaevqa Eýropanyń Gaaga qalasynda qyrmyzy qyzǵaldaqtyń «Prezıdent Nazarbaev» dep atalatyn jańa túri tanystyryldy. Bul jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qosyp kele jatqan tarıhı zor úlesi úshin Elbasyna barlyq álemniń syılaǵan alǵys gúli ǵoı dep oıladym. Qyrdyń topyraǵynan nár aldy deıtin sol qyrmyzy qyzǵaldaqtyń náziktigindeı adam úmiti de Nursultan Nazarbaevtyń esimimen búr jardy. Úmitińdi úze kórme, keń dúnıe! Aǵaryp atar árbir araıly tańmen, qyzaryp batar árbir shyraıly kúnmen jańaryp turar sol keń dúnıeniń tirshilik taǵdyryn kún saıyn qaýip pen qaterge uryndyra berer Adamzattyń tartyp kele jatqan qasireti az ba edi?! Mine, qazir de sol!.. Tipti adamzat balasy óz damýynyń eń bir jaýapty da qaýipti kezeńin bas­tan keshirip otyrǵan syńaıly. Kúni keshe ǵana zor úmit artyp, qaıyryn surap qarsy alǵan «mıllenıýymyz», ıaǵnı jıyrma birinshi ǵasyrymyz da adamzattyń taǵdyry men tirshiligin synaqqa salýyn, tipti, qajet deseńiz sol synaqtyń eń aýyr tezine salyp baǵýyn da qoıar emes. Kúni keshe bastalǵandaı bolyp otyrǵan sol jıyrma birinshi ǵasyrdyń tolyq emes jıyrma úsh jyly myna mazasyz dúnıeniń mysyn basar, tipti oıǵa kelmegen, tipti oılap ta, boljaı da almaǵan san alýan oqıǵalarymen oqshaýlanyp bara jatyr. Sol san alýan oqıǵalardyń eń qaýiptisi de, eń aýyry da qarýly qaqtyǵystardyń úı irgesine jaqyndaı túsýi de adamzat balasynyń áli de bolsa talaı bir qansyrap qalǵan nebir soǵystar men alapat qyrǵyndardan sabaq ala almaı kele jatqandyǵyn ańdatqandaı. Elbasy osyny oılaıdy! Dúnıe jaralǵaly túrli revolıýsııalar men tóńkerister deısiz be, tipti saıasattyń da synaǵy, soǵystyń da synaǵy, jańa qoǵam qurý, adam balasyn baqytty etemiz, teń qylamyz, ádildik ornatamyz degen syńaıly úmitterdiń de synaǵy kóp bolmasa, az bolmaǵandyǵy taǵy da anyq jaıt. Keshegi jıyrmasynshy ǵasyrdyń 1941-1945 jyldaryndaǵy Uly Otan soǵysynyń qasiretin kóp tartqan baýyrlas Ýkraınadaǵy búgingi kúni de qaıtadan qarý kúshimen qan saýǵa­latyp jatqandy da kóz kórip otyr. Bul da adamzat úshin jıyrmasynshy ǵasyr óz taǵdyryn, óz aqyl oıy men parasatyn qanshalyqty ­synaı­tyn synaq alańyna aınalǵan­dy­ǵyna da qara­mastan oılanar, sabaq ­alar bolmadyq degen taǵy bir oıǵa ­alyp keleri bar. Biz sol keshegi Uly Otan soǵysynyń qasiretin umytqan ­saıyn, ózimizge jańa bir soǵysty jaqyn­da­ta túsip otyrǵandyǵymyzdy da ­uǵyn­saq etti. Endi kelip úmit artar kimiń jáne neń bar, káne?! Osy bir kóńil-kúı aýanyndaǵy saýaldy taǵy bir qaıtalaı otyryp, búgingi kúni álemdi birtindep jaılap bara jat­qan qarýly qaqtyǵystar men túrli daǵ­darystardan alyp shyǵýǵa shynaıy adal kóńilimen alańdap, adamzattyń jalpy múddesi úshin qur ǵana alańdap qoımaı, sol Adamzattyń da, memleketterdiń de bir-birimen senimdi túrde óz damýynyń ilgeri jyljýyna naqtyly úles qosyp kele jatqan qazaq Prezıdenti Nursultan Nazarbaev baryn dál qazirgi jaǵdaıda búkil álem sol názik bir úzilmeıtin úmitindeı kórip, moıyndap otyr deı alamyz. Osy turǵydan kelgende Adam balasyna jasalar da, tartylar da syıdyń nebir jón-joralǵylary men joldary bola tura ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq III-shi sammıtke qatysyp, sóz sóılegen Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa 2014 jyldyń naýryz aıynyń 24-shi juldyzynda sonaý Eýropanyń tórinde Gaaga qalasynda dúbirli dúnıeniń búgingideı dúrligip turǵan osy bir shaǵynda qyrmyzy qyzǵaldaqtyń jańa túriniń usynylýynyń úlken bir máni de bar bolatyn. Qyrdyń topyraǵynan nár aldy deıtin sol qyrmyzy qyzǵaldaqtyń náziktigindeı adam úmiti de Nursultan Nazarbaevtyń esimimen búr jardy. О́ıtkeni, Nursultan Nazarbaev álemdi qarýsyzdandyrý men ıadrolyq qarýsyz dúnıe qurýdyń jańa kezeńin bastaǵan álemdegi tuńǵysh saıasatker boldy. Qyrǵı-qabaq soǵystyń aýyr zardabynan tunshyǵa bastaǵan dúnıege jańa dem berdi! Erteńine eleńdep, bolar kúnine alańdap otyrǵan dúnıeniń úmitin oıatty! Bir birimen jaýlasyp jatqan dúnıeni jarastyrýǵa bolar senimin oıatty! Nursultan Nazarbaevtyń sol dúnıege jańa dem bergendigi, dúnıeniń úmiti men senimin oıatqandyǵy keshegi Keńes Odaǵyn ýysynda ustap turǵan Stalınniń 1947 jyldyń tamyzynda qol qoıǵan qaýlysymen qazaq jerinde qurylǵan qasiretti Semeı ıadrolyq polıgonyn 1991 jyldyń 29 tamyzynda Keńes Odaǵynyń tusynda óziniń Jarlyǵymen japqan kezinen bastaý alar edi. Osy oraıda aıta ketetetin bir jaıt sol, 1949 jyldyń 29 tamyzynda Keńes Odaǵy Semeı ıadrolyq polıgonynda birinshi atom bombasynyń synaǵyn ótkizgendigi adamzat tarıhynda qyrǵı-qabaq soǵystyń bastalýymen este qalǵan bolatyn. Qyryq jyl boıy qyrǵyn salǵan ıadrolyq synaqtyń aýyr zardabyn, sóz joq, eń áýeli qazaq dalasy men qazaq balasy tartqan edi. Elbasy sol óz dalasy men óz halqyn aýyr qasiretten birjolata aryltý úshin 1991 jyldyń 26 jeltoqsanynda Qazaqstan men AQSh keń aýqymdy dıplomatııalyq qarym-qatynastar ornatyp, Qazaq­­stan­daǵy ıadrolyq arsenaldyń taǵdy­ryna qatysty másele eki el basshy­lary úshin aldyńǵy qatarly mańyz­ǵa ıe boldy. 1991 jyldyń 30 jeltoq­sanynan bastap Keńes Odaǵy óziniń ómir súrýin toqtatqan tusta, Qazaqstan 370 ıadrolyq oqtumsyqty «H-55» qanatty zymyrandarmen jaraqtandyrylǵan 40-qa tarta «TÝ-95» aýyr bombalaýshy eskadrony bar, sondaı-aq, 104 «MBR RS-20» (NATO júıeleýinde SS-18 «Satana») kontınentaralyq ballıstıkalyq zymyrandary úshin árqaısysynyń trotıldik balamasynyń qýaty 1040 ıadrolyq oqtumsyqty quraıtyn ıadro­lyq arsenalǵa ıe bolyp qalǵan álem­degi tórtinshi memlekettiń biri bolatyn-dy. Nursultan Nazarbaev bastaǵan bizdiń tarıhı jolymyzdyń eńbir este­ qalar tusy taǵy da myna bir jaı bolsa kerek-ti. 1992 jyldyń 23 ma­myrynda Qazaqstan Keńestik Sosıa­lıstik Respýblıkalar Odaǵy men Amerıka Qurama Shtattary arasyn­da­ǵy strategııalyq shabýyldaýshy qarý­larǵa shekteý qoıý jáne qysqartý jó­nindegi Lıssabon hattamasyna qol qoıyp, ıadrolyq qarýdy taratpaý min­det­temesin bekitti jáne ıadrolyq qarýǵa ıe bolýdan óz erkimen bas tartty. Nursultan Nazarbaev álemdik tarıhtaǵy adamzat balasynyń ıadro­lyq qarýsyz damýynyń jańa kezeńin bastap bergen saıası dara tulǵa! Qazaq­stan Parlamenti álem­dik tarıhqa «SNV-1» dep engen kelisimdi 1992 jyldyń 2 shildesinde bir ratıfıkasııa­lap aldy da, 1993 jyldyń 14 qańtarynda elimiz hımııa­lyq qarýdy qoldaný, jınaý, óndirý, jasap shyǵarýǵa tyıym salý jáne ony joıý týraly konvensııaǵa da qol qoıǵan bolatyn. Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shartty Qazaqstan Parlamenti 1993 jyldyń 13 jeltoqsanynda ratıfıkasııalasa, dál sol kúni Almatyda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen AQSh-tyń vıse-prezıdenti Albert Gor Qazaqstanda ıadrolyq qaýipterdi birlese qysqartý baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa jol ashatyn ramalyq kelisimge qol qoıǵan bolatyn. Nursultan Nazarbaev 1994 jyldyń 14 aqpanynda ıadrolyq qarýy joq memleket retinde, ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shartqa Qazaqstannyń da qosylatyndyǵy jaıyndaǵy ra­tıfıkasııalyq qujattardy Vashın­gton­da AQSh-tyń sol kezdegi Prezı­denti Ý.Klıntonǵa tabys etti de, sol 1994 jyldan beri bizdiń táýelsiz elimiz ıadrolyq qarýdan bas tartý týra­ly jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý salasynda álemdegi kóshbasshy memleket bolyp kele jatyr. Sol tusta, ıaǵnı 1994 jyldary Qazaqstandaǵy ıadrolyq oqtumsyqtar sany 1400-ge jetip qalǵan. Osy arada bizdiń qazaq elindegi tajal qarýynyń Fransııa, Ulybrıtanııa jáne Qytaı syndy álemniń úsh birdeı qýatty memleketterin qosa alǵandaǵydan da kóp bolǵandyǵyn aıta ketý kerek. Qazaqstan Respýblıkasy 1994 jyldyń aqpanynan Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń múshesi bolyp kirdi de, qazirgi tańda elimizdiń barlyq ıadrolyq nysandary MAGATE-niń keń aýqymdy kepildiginde tur.       1996 jyldyń 21 sáýirinde respýblıka aýmaǵynan 1216 dana ıadrolyq qarý-jaraqty alyp ketý úderisi aıaqtaldy da, sol 1996 jyldyń 30 mamyrynda Semeı polıgonyna ornatylǵan sońǵy ıadrolyq synaq zarıady joıyldy. Sóıtip, ıadrolyq synaqtardan japa shekken qazaq jeri tajaldy qarýdan birjolata bosatylyp, halqymyzdyń kóz jasyn qurǵatý bastaldy. 1999 jyldyń 5 tamyzynda Qazaqstan Jenevada Qarýsyzdaný jónindegi konferensııanyń tolyqqandy múshesi bolyp qabyldandy. Bul álem boıynsha Qazaqstannyń aımaqtyq jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa qosqan zor úlesin, izgi qadamyn, saýapty isin moıyndaý edi. Árıne, adamzat múddesi úshin osy bir asa qajetti tarıhı shara­nyń bastamashysy jáne ony batyldyqpen júzege asyrýshysy Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bolatyn! Mine, Qazaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazar­baev álem memleketteri basshyla­ryn ıadrolyq qaýipsizdikti ny­ǵaıtýǵa shaqyryp kele jatqan jáne de soǵan tolyq moraldyq ta, adamdyq ta huqy bar, búgingi dúnıe damýy aldyndaǵy jan men ar tazalyǵy da soǵan saı Prezıdent bolǵandyqtan da Eýropanyń Gaaga qalasynda qyrmyzy qyzǵal-daqtyń «Prezıdent Nazarbaev» dep atalatyn jańa túri tanys­tyrylýy da jáne de bul gúl jahan­dyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qosyp kele jatqan tarıhı zor úlesi úshin Elbasyna barlyq álemniń syılaǵan alǵys gúli dep qabyldanýy da oryndy bolatyn. Nursultan Nazarbaev álemdi qarýsyzdandyrý men ıadrolyq qarýsyz dúnıe qurýdyń jańa kezeńin bastaǵan nemese Qazaqstan 1991 jyly óz táýelsizdigine ıe bolǵan tusta, bizdiń elimiz qýaty jóninen álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldy ıelenip otyrǵan edi. Elbasynyń osy joıqyn qarýdan óz erkimen bas tartýy týraly sheshim qabyldap, tumsyǵynda alapat atom zarıady bar sol qarýlardy asa qatań qaýipsizdik jaǵdaıynda Reseıge ótkizýi eń áýeli qazaq eliniń baıandy bolashaǵyn oılaǵandyǵy edi. Keńes Odaǵy sııaqty beıbitshilik úshin kúresker bolǵan derjavanyń sol beıbit ómir ornyqtyrý kezeńinde qazaq eliniń ıadrolyq qarýdyń nebir tajal túrlerin synaýdan dúnıedegi eń kóp qasiret shekken birde-bir el bolǵandyǵy jáne de qyryq jylǵa jýyq ýaqyt boıy júrgizilip kelgen synaqtardan Semeı polıgonynda áýe keńistigi men jer astynda 500-ge jýyq ıadrolyq jarylystar jasalyp, qazirgi esep boıynsha sol synaq kezeńderindegi radıoaktıvti shógindilerdiń áserinen bir jarym mıllıonnan astam adam zardap shekkendigin, qasıetti qazaq je­riniń orasan zor aýmaǵynyń ýla­nyp, zaqymdanǵandyǵyn jaqsy biletin óz halqynyń Nursultan Nazarbaev syndy adal perzentiniń jan júregin syzdatpady dep kim aıta alar?! Qazaqstannyń jáne onyń Prezı­denti Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarý-jaraqtan dúnıejúzi boıynsha tuńǵysh bolyp óz erkimen bas tartýy táýelsiz elimizdiń ıadrolyq álem qurýdaǵy kóshbasshylyǵyna negiz qalady. Bul Qazaqstannyń jáne de onyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń el táýelsizdigin bárinen de bıik, bárinen de qymbat sanap, sol táýelsiz el bolýǵa adal nıetimen kirisken qutty qadamy boldy dep qabyldanar edi. Mine, endigi álem ıadrolyq qarý-jaraqty taratpaýdyń jáne qaýipsizdikti seıiltýdiń jańa bir kezeńinde tur. Bul jaıynda Nursultan Ábishuly Nazarbaev Gaagada ótken jahandyq qaýipsizdik III-shi sammıti qarsańynda jarııalanyp, «Euractiv» jáne «Washington Times» syndy álemniń jetekshi ınteraktıvti saıası alańdarynda ornalastyrylǵan maqalasynda: «Biz, ıadrolyq synaqtardan kóp zardap shekken el retinde, dúnıejúzi ıadrolyq apat qaterinen barynsha qorǵalýy úshin ózimizdiń aıtarlyqtaı úlesimizdi qostyq. Qyrǵı-qabaq soǵys teketires kezeńi kelmeske ketkenimen, búginde alańdaýshylyqtyń ózge de sebepteri paıda bolyp otyr. Iаdrolyq qarýdyń ekstremısterdiń qolyna túsý yqtımaldyǵy da joq emes. Búkil álem úshin terrorlyq toptardan shyǵatyn qater arta tústi. Olardyń sany ǵana emes, qatygezdikteri men adam ómirine júrdim-bardym qaraý deńgeıi de ósip otyr, – dep tynshymaı otyrǵan myna dúnıeniń alań jaıyn taǵy da álem nazaryna jetkize bildi. Endigi álemde ıadrolyq lańkestik bastalyp ketpes pe eken? Elbasy osyny oılaıdy! Elbasy osyny oılaıdy da, halyqaralyq qaýipsizdik úshin óz jaýapkershiligin tereńinen sezine túsedi jáne de sol jaýapkershilikti álemniń úlkendi-kishili ózge de memleketteriniń basshylary men saıa­satshylary da sezine alsa eken dep mazasyzdanatyny bar. Adamzattyń beıbitqatar ómir súrýine asa úlken qater bolyp tabylatyn ıadrolyq lańkestik degenińizge jol berip alar bolsaq, endigi dúnıeniń astan-kesteńin shyǵarar kún týdy deı berińiz. Qazaq Prezıdenti Nursultan Nazarbaev dúnıejúzinen alpys shaq­ty memleket basshylary qatysqan Gaagadaǵy jahandyq qaýipsizdik III-shi sammıtinde eń áýeli aınalymda júrgen ıadrolyq materıaldardyń sanyn odan ári qysqartýǵa jáne olardyń shashaý shyǵarmaý, ıaǵnı taralyp ketýine jol bermeý sharalaryn kúsheıtýge, zamanymyzdyń taǵy bir syn-qateri «ıadrolyq klýb» elderi aıasy ázirge keńeıip emes, buǵan kerisinshe tejelip otyrǵandyǵyna da álem nazaryn aýdara bildi. Álemde atom dáýiri bastalǵan kezeńderden beri ıadrolyq tehnologııalardyń damýyna kedergi jasamaı, ıadrolyq qarý-jaraqtyń taralýyn qalaı boldyrmaý kerek degen máseleniń jaýabyn adamzat áli de taba almaı otyrǵandyǵy jáne de bar. – Qazaqstan atalǵan salada tamasha tájirıbege ıe, – deıdi Elbasy! – Semeı polıgonynan «muraǵa qalǵan» elementterdiń biri plýtonıı men joǵary baıytylǵan ýran bolsa, olardy atom bombasyn jasaý úshin paıdalaný qateri de joq emes edi. Qazaqstannyń, Reseı men AQSh-tyń sarapshylary atalǵan materıaldardy taýyp, zalalsyzdandyrý boıynsha buryn-sońdy bolmaǵan baǵdarlamany júzege asyrdy. Ol on jylǵa sozyldy. Biz osyndaı sezimtal salada jahandyq aýqymdaǵy beıbitshilik pen qaýipsizdik sekildi joǵary maqsat­tarǵa qol jetkizý úshin, tipti, ulttyq múddemizdi de qurbandyqqa shaldyq! Gaagadaǵy sammıtte sóz sóılegen Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qaýipsizdikti kúsheıtý úshin birqatar naqty sharalar qabyldaý oıyn alǵa tartty. Árıne, Nazarbaevtyń sol ıadrolyq qaýipsizdikti kúsheıtý baǵytyndaǵy osy sheshimderin júzege asyrý úshin memleketter men basshylardyń saıası erik-jigeri de kerek. Adamzat múddesi jolyndaǵy sol saıası da, adamı erik pen jigerdi taǵy da alǵash bolyp Nazarbaev tanytty! «Táýelsizdik alǵan sátten bas­tap Qazaqstan óziniń bir de bir qadamymen, is áreketimen nemese tipti bir de bir sózimen óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikke nuqsan keltirmegen memlekettiń ónegesi bolyp tabylady!». Muny Elbasy aıtty! Muny Elbasy Nursultan Nazarbaev óz elimdi «Máńgilik el» etsem eken, týǵan halqymdy eshkimge táýeldi etpesem eken, sol týǵan halqym eshkimniń aldynda janaryn tómen salyp, saǵy synbaı tursa eken degen óziniń qashanǵy adal oı nıetimen, kemel de kemeńger saıasatymen, bolashaqty boljaı biler danalyǵymen, eń bastysy, barsha Adamzattyń uly murattary úshin jasap keledi! Adamzat sol úshin de Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa álem gúlin syılady! Úmitińdi úze kórme, keń dúnıe!.. Jabal ERǴALIEV, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty. ASTANA.