Shvesııadaǵy Lýnd ýnıversıtetiniń ǵalymdary júrgizgen zertteýler kezinde qant dıabetimen baılanysy joq PAX5 dep atalatyn gen bólinip shyǵarylǵan. Zertteýshiler gen 2-tıpti qant dıabeti bar adamdarda uıqy beziniń beta jasýshalarynda ekspressııalanatynyn (iske qosylatynyn) anyqtady, bul ınsýlın sekresııasynyń buzylýyna ákeledi.
Ekinshi tıpti qant dıabeti uıqy bezi araldary dep atalatyn jasýshalar tobynyń ınsýlın sekresııasynyń jetkiliksizdigimen sıpattalady. Al deni saý adamdarda uıqy beziniń aralshyq jasýshalary ınsýlın shyǵarady. Ekinshi tıpti qant dıabetimen aýyratyn naýqastarda jasýshalar ınsýlınniń jetkilikti mólsherin shyǵarmaıdy, bul kóbinese ınsýlınge tózimdilikpen birge qandaǵy glıýkozanyń joǵarylaýyna nemese gıperglıkemııaǵa ákeledi.
«Mıllıondaǵan adam qant dıabetine shaldyǵyp jatyr, bul dert áli de órshı túsedi degen boljam bar. Halyqaralyq qant dıabeti federasııasy ókilderi qant dıabetimen aýyratyndardyń sany 2030 jylǵa qaraı 643 mıllıonǵa, al 2045 jylǵa qaraı 783 mıllıonǵa jetedi degen sáýegeılik jasap otyr. Sondaı-aq 2-tıpti qant dıabeti adamnyń ómir saltyna baılanysty shyǵatyn aýrý ekenin umytpaýymyz kerek. Bul aýrýdyń órshý qaýpiniń faktorlaryna jas, artyq salmaq jáne otyryqshy ómir salty jatady. Ýaqyt óte kele qant dıabeti júrektiń, qan tamyrlarynyń, kózdiń, búırektiń jáne júıkeniń zaqymdalýyna ákeledi. Sondyqtan 2-tıpti qant dıabetiniń aldyn alý úshin zııandy azaıtý tujyrymdamasyn ustanýǵa keńes beremiz, ol zııany joq balamalardy usyný arqyly adamnyń ómir saltyn túzetýdi usynady. Iаǵnı birtindep teńshelgen tamaqtanýǵa kóshý, salamatty dene salmaǵyna qol jetkizý, jaman ádetterden bas tartý jáne deneshynyqtyrý», deıdi narkolog-dáriger, S.Asfendııarov atyndaǵy QazUMÝ professory, «Psıhıkalyq densaýlyq salasynda jumys isteıtin mamandar qaýymdastyǵy» RQB prezıdenti Saǵat Altynbekov.
О́z kezeginde ǵalymdar 2-tıpti qant dıabetiniń patofızıologııasyna yqpal etetin genderdi anyqtaý úshin adamnyń uıqy bezi araldaryn zerttep, zertteýge qatysýshylardyń aral jasýshalarynda dıfferensıaldy ekspressııalanǵan 395 gendi anyqtaǵan. Eki eksperımenttik jaǵdaı arasyndaǵy ekspressııa deńgeılerindegi baıqalǵan aıyrmashylyq statıstıkalyq mańyzdy bolǵan jaǵdaıda gen «dıfferensıaldy ekspressııalanǵan» dep atalady. Tabylǵan 395 genniń 94-i ǵana belgili bolyp shyqqan, al qalǵandary adamdardyń 2-tıpti qant dıabetine qanshalyqty beıim ekenin anyqtaý úshin zerttelgen.
Qoryta kelgende, PAX5 degen belgili bir genniń shamadan tys ekspressııasy leıkemııaǵa qatysty beta-jasýshalardyń ınsýlın sekresııasynyń buzylýymen tyǵyz baılanysty bolyp shyqty. Osy ýaqytqa deıin bul genniń qant dıabetimen baılanysy belgisiz bolyp kelgen.
PAX5-ti 2-tıpti qant dıabetimen baılanysty jańa gen retinde anyqtaý aýrýdyń genetıkalyq sebepterin túsinýge kómektesedi. Bolashaqta ǵalymdar bul aqparatty aýrýdy emdeýde gendi óńdeý tehnologııasyn paıdalanýǵa úmit artyp otyr. Osy zertteýlerdiń avtory Sharlotta Lıng: «Bizdiń keleshektegi maqsatymyz – PAX5 belsendiligin «genetıkalyq qaıshymen» retteı otyryp, 2-tıpti qant dıabetimen aýyratyn adamdarda PAX5 deńgeıin qalpyna keltirý», degen málimdeme jasap otyr.
ALMATY
