Sý tapshylyǵy – sharýanyń ǵana máselesi emes

Jetisaı aýdany Atameken aýyldyq okrýgindegi K-25-16 kanalynyń syn kótermes jaǵdaıy kópten beri aıtylyp keledi. Jalpy uzyndyǵy 5 shaqy­rymǵa jýyq kanal 810 gek­tardaı egistik alqabyna aǵyn sý jetkizedi. Osydan bes-alty jyl buryn kanaldy jón­deý jumystaryna 49 mln teń­ge qarjy qaralǵan. Alaı­da jóndeý jumystary sapasyz júrgizilgen. Sý ótkizý deńgeıi óte tómen. «Qazsýshar» mekemesi qoıyp bergen qubyr tesilip, sý syrtqa aǵyp jatyr. Sharýalar sý aqysyn tólese de egistik alqaptaryn nasospen sýarýǵa májbúr. Alaıda oǵan da jetpeıtindikten sý sorǵylaryn kezekpen qosady eken. Aýdandyq máslıhat depýtaty Qarshyǵa Aqtóreeva sharýalardyń janaıqaıyn tórt-bes jyldan beri kóterip júrgenimen, bılik tarapynan qulaq asqan jan bolmapty. Sondyqtan dıqandar jyl saıyn birigip, óz qarjylary esebinen kanaldy shama-sharyqtarynsha tazalap, egistik alqaptaryn sýaryp kelgen. Bul máseleniń sheshimin tabýyna jýyrda sharýalarmen kezdesken aýdan ákimi Serik Mamytov yqpal etpek. Aýdan ákimi jaýapty sala mamandaryna atalǵan problemany qysqa merzimde sheshýdi tapsyryp, nátıjesin óz baqylaýyna alatynyn aıtqan. Oblystaǵy egis alqaptaryn aǵyn sýmen qamtý máselesine qatysty kezekti ret jaýapty basshylardyń basyn qosqan oblys ákimi Darhan Satybaldy sharýa­lardy aǵyn sýmen qamtýdy júıelep, turaq­ty baqylaýda ustaýdy tapsyrdy.

О́ńirde bıyl 860 myń gektar jerge aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn egý josparlanǵan. Onyń ishinde sýarmaly jer kólemi – 552 myń gektar. О́ńirdegi jalpy sýarmaly jerdiń 30%-y oblystyń ońtústik bóligi Jetisaı, Maqtaaral aýdandaryna tıesili. Osy aýmaqtaǵy sýarmaly jerlerdiń barlyǵy О́zbekstan Respýblıkasynan keletin transshekaralyq «Dostyq» magıstraldy kanaly arqyly sýmen qamtamasyz etiledi. Búgingi kúni suranysqa saı sharýalarǵa qajetti sýdy jetkizý úshin mashınalyq kanal iske qosylyp, qosymsha qajetti sý jetkizilýde. Sonymen qatar oblystyń Shardara, Otyrar aýdandary men Arys qalasyndaǵy 75 myń gektar sýarmaly jerlerge sharýalardyń suranysyna sáıkes «Qyzylqum» magıstraldy kanaly arqyly sekýndyna 50 tekshe metr aǵyn sý bosatylyp otyr. Qajettilik tolyqtaı qamtamasyz etilgen.

«El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda sý nysandarynyń ekojúıesin saqtap, ony únemdi paıdalaný úshin asa mańyzdy kanaldar qaıta jańǵyrtylatyny týraly aıtqan bolatyn. Memleket basshysy sonymen birge jańa tehnologııalar men sıfrlandyrý arqyly sýdy únemdeýge kóshirýdi tapsyrdy. Bul rette osy sý nysandaryn jergilikti deńgeıde tıimdi paıdalaný arqyly Ordabasy, Otyrar, Báıdibek, Saýran aýdandary men Arys, Kentaý qalalarynyń 80 myń gektarǵa jýyq sýar­maly jerin jáne Túrkistan qalasyn kógaldandyrý jumystaryn aǵyn sýmen ýaqtyly qamtamasyz etýge múmkindik berilip otyr. Elimizdegi sýarmaly alqaptardyń 4/1 bóligi Túrkistan oblysyna tıesili. Sondyqtan aǵyn sý máselesi óte ózekti jáne turaqty nazarda», dedi Darhan Satybaldy.

Búginde óńirde sharýalardyń sýdy qajettilikten artyq paıdalanýyna, aǵyn sý ysyrabyna jol bermeý jáne sý berý tártibin retteý úshin naqty tarıf bekitilgen. Sharýalarǵa aǵyn sýdy tek qajettilikterine sáıkes bólý tártibi engizilgen. Sonymen qatar sý shyǵynyn únemdeý maqsatynda «Túrkistan» magıstraldy kanalynyń bir bóligin temir betonmen qaptaý jumystary aıaqtalyp, barlyq shlıýzdardaǵy sý ólshegishter esepke alynǵan. Sý balansyn saqtaý jumystary bir júıege keltirilgen. Oblys ákimdiginiń málimetine súıensek, «Shardara» sý qoımasy men «Kóksaraı» sý rettegishinde, «Qosqarǵan» jáne «Keńsaı-Qosqarǵan-2» sý qoımalarynda sý jetkilikti. О́ńirdegi sý tapshylyǵy máselesin sheshý úshin birqatar sý nysandarynyń jobalary ázirlenýde. «Báıdibek ata» sý qoımasy salynǵanda sýarý maýsymynda «Bógen» sý qoıma­syna 68 mln tekshe metr, sondaı-aq atalmysh sý qoımasyna «Boraldaı» sý qoımasy jobasy nátıjesinde sýarý maý­symynda 65 mln tekshe metr aǵyn sý qosymsha jetkiziledi. Eki qoımany salý esebinen aldaǵy jyldary Túrkistan óńiri kepildi aǵyn sýmen qamtamasyz etiledi. Budan bólek, sý nysandaryn qalpyna keltirý, melıoratıvtik jaǵ­daıyn jaqsartý maqsatynda, oblys áki­mi­niń tapsyrmasymen 15 sý nysanyn kúrdeli jóndeý, 5 nysandy aǵymdaǵy jón­deý jumystaryna oblystyq bıýdjetten 3,7 mlrd teńge qarjy bólindi. Nátıjesinde 63 shaqyrym kanal kúr­deli jáne aǵymdaǵy jóndeýden ótki­zilip, 11,2 myń gektar jerdiń sýmen qamtamasyz etilýi jaqsarady. Al «Turan sý» ShJQ MKK óz qarjysy esebinen bıyl Ordabasy, Saýran aýdandary men Arys qalasynda josparlanǵan 230 shaqyrym kanaldarǵa mehanıkalyq tazalaý jumystarynyń búginde 72 shaqyrymy atqarylǵan. Tozyǵy jetken sý nysandaryn qalpyna keltirý jumystaryn jandandyrý maqsatynda Saıram aýdanynda tótenshe jaǵdaı qaýpi bar «Aqbaı qarasý» kanalyn, Shardara aýdanynda kanaldardy kúrdeli jóndeý, Keles aýdanynda jalpy 75 kanaldy aǵymdaǵy jóndeý kózdelip otyr. Sondaı-aq 5 aýdanda ornalasqan 12 sý qoımasyn aýdandyq menshikten oblystyq kommýnaldyq menshikke qabyldaý sharalary atqarylýda.

Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Turǵanbek Ospanov mol ónim alý dıqandarǵa ǵana emes, sala mamandaryna da úlken jaýap­kershilik júkteıtinin aıtady. «Endi egis kólemin arttyryp qana qoımaı, sapaǵa mán beretin kez jetti. Sapaly ónim dıqannyń mańdaı teriniń ǵana jemisi emes, ol tuqymnyń sor­ty men tyńaıtqyshqa da, sýǵa da táýeldi. Tu­qym jaqsy bolmasa alqapty qansha keńeıt­kenimen, ónim molaımaıdy», deıdi basqarma basshysy. Atalǵan bas­­qar­manyń resmı málimetterine súıe­n­sek, bıyl oblys boıynsha egistik­ti ártaraptandyrýǵa sáıkes dándi da­qyldardyń egis kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 4,3 myń gektarǵa artyp, barlyǵy 318 myń gektarǵa ulǵaıtylǵan. Al mal azyǵy daqyldary alqaby 6,7 myń gektarǵa kóbeıip, 227,7 myń gektarǵa jetti. Kókónis, kartop, baqsha daqyldaryn egetin alqap 9,7 myń gektarǵa ulǵaıtylyp, 129,1 myń gektar bolady. Kerisinshe maqta plantasııasy ótken jylmen salystyrǵanda 14,9 myń gektarǵa qysqarady. Maıly daqyldar alqaby da 6,3 myń gektarǵa qysqartylyp, 73,5 myń gektar bolady. Jalpy, oblys­ta josparlanǵan 488,6 myń gektar jer jyrtý jáne 115 myń gektar sor shaıý jumystary tolyǵymen aıaqtalǵan.

Túrkistan oblysy