Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Máseleniń bári shańǵyny maılaıtyn per-polıftoralkıldi zattan (PFAS) týyndap otyr. Ekologtardyń aıtýynsha, mundaı hımııalyq ónim kóp jyldar boıy tabıǵı túrde taramaı, qorshaǵan ortaǵa da, adam densaýlyǵyna da zııan tıgizýi múmkin. Ásirese bedeýlikke, qaterli isikke jáne baýyr jumysynyń buzylýyna ákelýi yqtımaldyǵy joǵary.
Jalpy, shańǵy sporttarynda, ásirese shańǵymen jarysta jáne bıatlonda birneshe sekýndtyń ózi úlken ról oınaıdy. Al ftorlanǵan maıdy jaǵý shańǵymen tez syrǵanaýǵa jol ashady. Sondyqtan sportshylar ony qoldanýǵa jany qumar. Qazirgi tańda Eýropada osy másele qyzý talqylanyp jatyr. Qart qurlyqtyń bes memleketi, atap aıtqanda, Germanııa, Nıderland, Shvesııa, Danııa jáne Norvegııa Eýropalyq odaqty kóptegen hımııalyq ónimge shekteý qoıýǵa úndep otyr. Tyıym salynýy kerek taýarlar qatarynda kosmetıka túrleri, azyq-túlik qamtamalary jáne shańǵy balaýyzy bar. Qazirdiń ózinde birqatar halyqaralyq uıym ftory kóp PFAS balaýyzymen shańǵy maılaýǵa tyıym salǵan.
Ekologtardyń dabyl kóteretindeı jóni bar. О́ıtkeni ftor – óte ýly hımııalyq element. Alda-jalda ony shekti mólsherden kóp qoldansa, aǵzaǵa zııan keltiredi. Al mundaı element artyǵymen qosylǵan ónimder kóp jaǵdaıda densaýlyqqa zııan. Endeshe, bıatlon, snoýbord sekildi shańǵy básekesi ótetin aımaqtardaǵy qorshaǵan orta da, halyq ta zardap tartady.
«Ekologııalyq turǵydan alǵanda, basty másele – ftor qosylǵan maılardyń uzaq ýaqyt taralmaýy. Ondaı ónimder ǵasyrlar boıy joıylmaýy múmkin. Menińshe, taý shańǵysy kýrorttaryna taıaý mańda PFAS konsentrasııasy aıtarlyqtaı artady», deıdi ekolog Keıt Kroýford. Ol taý shańǵysy men snoýbordta qoldanylatyn PFAS balaýyzynyń áserin jan-jaqty zerttegen.
Birneshe ǵylymı-zertteýde taýly kýrorttarda PFAS konsentrasııasynyń joǵarylaǵany anyqtalǵan. Sondyqtan mundaı hımııalyq zattar adam densaýlyǵyna áser etedi degen alańdaýshylyq týyp otyr. Kelesi zertteýde Norvegııada qysqy sportpen kásibı aınalysatyndardyń qanynda PFAS deńgeıi artyp ketkenin baıqaǵan. Iаǵnı qarapaıym halyqqa qaraǵanda 25 ese kóp bolǵan. Sonymen qatar Eýropalyq azyq-túlik qaýipsizdigi uıymy belgilegen mejeden 10 ese joǵary. Taǵy bir zertteý Norvegııadaǵy eń iri sport dúkenderdegi tanymal shańǵy balaýyzynda PFAS konsentrasııasy Eýropalyq odaq ruqsat etken mólsherden 1 215 ese artyq ekenin kórsetip berdi.
«Eger PFAS topyraqqa sińip, sodan keıin jerasty sýlaryna aralassa, sodan keıin ony shańǵy kýrortyna jaqyn mańdaǵy adamdar tutynsa, óte qaýipti. Alda-jalda mundaı hımııalyq ónimniń shańyn jutý da aǵzaǵa óte zııan», deıdi Kroýford.
Qart qurlyqta ftorlanǵan balaýyz maıǵa qatysty daý týyndaǵannan keıin Halyqaralyq shańǵy federasııasy men Halyqaralyq bıatlon odaǵy ondaı ónimdi qoldanýǵa tyıym salatynyn habarlaǵan. Biraq tolyqqandy dáleldiń joqtyǵynan, ony qabyldaýǵa asyǵar emes. Munyń sebebi mynada, PFAS ónimderiniń qorshaǵan ortaǵa zııanyn dáleldeý – kúrdeli másele. Al búkil qadamyn ǵylymı ortanyń naqty sheshimine qarap qabyldaıtyn Eýropada naýqanshyldyqqa salynyp ketý degen atymen joq. Sondyqtan qazir halyqaralyq uıymdar ǵalymdardyń nátıjesin tosyp otyr. Onyń ústine, keı sarapshylar ftordyń kóp mólsheri jańbyrdan da, muhıttan da, tipti, jumyrtqa men ana sútinen de anyqtalǵanyn alǵa tartady.
Aıtpaqshy, ftorǵa qatysty másele Qazaqstanda da az kezdespeıdi. Byltyr áleýmettik jelide páterlerde aǵatyn sýǵa ftor qosady eken degen alyp-qashpa áńgime jeldeı esken. Tipti, halyqty ádeıi ýlaý úshin osyndaı qadamǵa barady dep qańqý áńgimeni odan saıyn úrleı tústi. Biraq kóp uzamaı-aq mundaı aqparattyń jalǵan ekeni anyqtaldy. Mamandar alyp-qashpa áńgimede dálelder tolyǵymen negizsiz degen ustanymda.
