Astyq alypsatarlary nemese «Sur shemanyń» joly kesile me?

Sońǵy birneshe jylda otandyq astyq naryǵy shekaralas elderden bıdaıdyń kontrabandalyq ımporty saldarynan shyǵynǵa ushyrap keledi. Mamandardyń málimetinshe, «sur ımport» kólemi jylyna 1,5-2 mln tonnaǵa jetse, memleketke keltirilgen jalpy shyǵyn jyl saıyn 500 mln dollar mólsherinde eseptelgen. Bul ishki naryqtaǵy baǵaǵa áser etýde. Mysaly, byltyr shilde aıynan bastap bıdaıdyń quny tonnasyna 170-185 myń teńgeden 80-85 myń teńgege deıin tómendegen. Bul otandyq bıdaıdy eksportqa satýǵa kedergi keltirdi. Sondaı-aq fermerlerge óz ónimderin jaqsy baǵa­men satýǵa múmkindik bermeı, ishki naryq­qa qysym jasady.

Bıdaı ımportynyń «sur shemalaryna» elimizdiń shekaralas óńirleri jıi tartylyp júr. Zańsyz astyqty qabyldaý men tranzıt Pavlodar oblysynda, sondaı-aq Reseımen shekaralas Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystarynda kóp tirkeldi. Ákelingen bıdaı QQS tólemeı sharýa qojalyqtaryna jáne jasyryn keri eksport túrinde resimdelip, tranzıttik tarıf tólemesten Ortalyq Azııa elderi men Aýǵanstanǵa jol tartady. Mysaly, Qarjy monıtorıngi agenttiginiń Pavlodar oblysy boıynsha departamenti óńirdegi seriktestikterdiń biri 2021-2022 jyldar aralyǵynda О́zbekstan, Aýǵanstan jáne Tájikstanǵa 1 mlrd teńgeden astam somaǵa 8,3 myń tonna kóleminde reseılik kontrabandalyq astyqty eksporttaǵanyn anyqtady. Je­ńil­dikti eksporttyq tarıfti alý maq­sa­tynda kompanııa otandyq aýyl sharýa­shylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń, sharýa qojalyqtarynyń otan­dyq shyǵý tegin rastaıtyny jal­ǵan shot-fak­tý­ra­la­ryn paıdalanǵan. Tran­zıttik tarıften jaltarǵan kompanııa «QTJ – Qazaqstan júk tasymaly» serik­tes­tigine de 150 mln teń­gege jýyq shyǵyn keltirgen.

Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan ob­lys­tary astyqty ólke bolyp sanalmaıdy. Osy aımaqtarda jınalǵan ónim árqa­shan óz qajettilikteri, sonyń ishinde tu­qym retinde paıdalaný úshin qal­dy­ry­lady. Al jetispeıtin kólemi eldiń sol­tústik aımaqtarynan satyp alynady. Alaıda naryq qatysýshylarynan túsken aqparatqa sáıkes, osy óńirlerde kenetten «eksporttyq áleýet» paıda bolyp, olar basqa óńirlerge astyq jet­ki­zý bo­ıynsha donorǵa aınalǵan. Bul fak­ti­ler­diń barlyǵy kórshi elderden astyq ımportynyń «sur» shemalarynyń oryn alǵanyn kórsetedi.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń aqparaty boıynsha, 3,5 mln tonna kóle­minde astyq pen un eksportyn, son­daı-aq 3,6 mln tonna shegindegi ishki tu­­ty­nýdy eskere otyryp, elimizde  bıyl 1 qyrkúıekke deıin 3,8 mln tonna kóle­min­de astyqtyń aýqymdy aýyspaly qory qalýy yqtımal. Ákimdikterdiń aq­paratyna sáıkes, dándi jáne dándi-bur­shaqty daqyldardy egýdiń boljamdy aýdany ‒ 16,2 mln gektar. Bul alqap kólemi ishki naryqty, sondaı-aq dándi da­qyldardy dástúrli kólemde eks­porttaý­dy qamtamasyz etý úshin jet­ki­lik­ti.

Osylaısha, shuǵyl is-sharalar qa­byl­­dan­ba­ǵan jaǵdaıda astyqtyń kóp mól­she­riniń otandyq bıznes úshin saldary bolýy múm­kin. О́ıtkeni astyq alypsatarlary memleket pen zańdy bızneske, onyń ishinde fer­merlerge orasan zııan keltiredi. Aı­ta­­lyq, eldegi astyq túsiminiń naqty statıstıkasynyń burmalanýy kesirinen bıdaıdy óndirý men tutynýdyń teńgerimin qalyptastyrý múmkin bolmaıdy. Al bul kórsetkishter bolmaýy kórshilerdiń suranysynyń artýy kezinde Úkimettiń qobaljyp, eksportqa tyıym salýlar men shekteýler engizýine ıtermeleıdi. Al bul kópjyldyq saýda qatynastarynyń buzylýyna jáne naryq qatysýshylarynyń paıda tapshylyǵyna áke­ledi. Sonymen qatar bıýdjetke de min­detti salyq aýdarymdarynyń tús­peýi, temir joldarymen tranzıttik mólsherlemelerden kiristilik tolyq alynbaýy, osyndaı bıdaıdan un tartatyn adal satyp alýshylarǵa QQS-ny qosymsha esepteý sııaqty ilespe máse­le­ler de týyndaıdy. Sońynda arzan kontra­bandalyq astyq bizdiń Ortalyq Azııa men Aýǵanstandaǵy satyp alýshylarymyz úshin market-meıkerge aınalady. Mysaly, «Saryaǵash» stansasyndaǵy «sur» bıdaı zańdy bıdaıǵa qaraǵanda, 5-10%-ǵa arzan usynylady, sóıtip, satyp alýshy qazaqstandyq astyqpen jumys isteıtin treıderlerden de jeńildikter talap ete bastaıdy. Olar osy sharttarǵa barýǵa májbúr, áıtpese, saýda-sattyq toq­tap qalady. Tek ımportqa QQS bo­ıynsha astyqtyń kóleńkeli aınalymyna tólenbegen salyq somasy jyl saıyn 27 mıllıard teńgeden (57 mıllıon dollar) astam bolýy múmkin. Tranzıttik tarıfti tólemeýden 1,7 mln tonna astyqty zańsyz ákelý men tranzıtinen «QTJ» shyǵyny jyl saıyn 40,2 mlrd teńgege (85 mln dollar) esepteledi. Qazaqstan astyqtyń ár tonnasynan 50 dollar joǵaltady.

Osy rette salalyq qaýymdastyqtar Reseı – Qazaqstan shekarasy arqyly ótetin «sur» astyq aǵynynyń jolyn kesý jóninde óz usynystaryn daıyndady. Árıne, munda basty másele ‒ sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúres. Astyq óńdeý­shiler odaǵy men Astyq odaǵy bizdiń elge Reseı bıdaıyn jáne basqa da azyq-túlik taýarlaryn ákelýdi baqylaý boıynsha birneshe jaýapty organdardyń qaty­sýy­men vedomstvoaralyq shtab qurý­dy usynady. Astyqty baqylaýdyń arnaıy sıfrlyq júıesi de ashyqtyqqa kómektesedi. Kontrabandashylar shekaradan ótý úshin qandaı aıla-tásilderge baratynyn da baqylaý qajet. Mysaly, bul júk kóliginiń nemese vagonnyń nor­­matıvtik syıymdylyǵy 50-100%-dan asatyn avtomobıl jáne temirjol kóli­gi­niń shamadan tys júktemesi. «Sur ımporttyń» túsimin azaıtý úshin bıdaı ımportyn, eń aldymen QQS tólemeı avtomobıl kóligimen ákelýdi shekteýdi kúsheıtý qajet. Tutastaı alǵanda, qolǵa alynǵan is-sharalardyń bári yqpaldy bolýy, astyq naryǵyndaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa áser etýge tıis.