Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Túrkııadaǵy jaǵdaı bizge ǵana emes, seısmıkalyq qaýipti aımaq sanalatyn birneshe elge sabaq bolǵandaı. Áıteýir jelide irgesi qalanǵan kóppáterli úıdi arnaıy apparattar arqyly tózimdiligin tekserip, synap jatqan beınejazbalar da kóbeıdi. Qysqasy, sol oqıǵadan keıin jer silkinisi týraly jylt etken jańalyqtar ótimdirek boldy. Alaıda resmı aqparatqa súıensek, qazir elde, onyń ishinde seısmıkalyq qaýipti aımaq sanalatyn Almaty oblysynda ahýal turaqty. Seısmologııa ınstıtýtynyń mamandary ǵylymı derektermen rastalmaǵan, el arasynda úreı týǵyzǵan qaýesetke negizsiz senip, dúrligýdiń qajeti joq dep otyr.
Ras, Almaty qalasyndaǵy Ile Alataý óńiri Orta Azııadaǵy seısmıkalyq qaýipti aımaqtardyń biri sanalady. Shyǵys Qazaqstan oblysynan bastap, Túrkistan oblysyna deıin jerasty dúmpýleri jeti-toǵyz balǵa deıin jetýi yqtımal aýmaqtar bar. Almatydaǵy Ile-Kúngeıde 1887 jyldan 1911 jylǵa deıin joıqyn jer silkinisteri jıi tirkelgen. Keıinirek sheginsek, Almaty oblysynda 1887 jyly 9-10 baldyq Vernyı jer silkinisi, 1889 jyly 10 baldyq Shelek jer silkinisi, 1911 jyly 10-11 baldyq Kemin jer silkinisi joıqyn bolypty. Vernyı qalasy (Almaty) tarıhynda jer silkinisinen eki ret qıraǵan. Munda qazir de seısmıkalyq belsendilik joǵary. Sózimizge keıingi jyldary qaıtalanǵan 7-8 baldyq jer silkinisi dálel (Jalańash 1978 jyly, Baqanas 1979 jyly, Baısorýn 1990 jyly jáne t.b.). Sonymen qatar Shyǵys Qazaqstan oblysynan Qyzylorda oblysyna deıin jerasty dúmpýleri 7-9 balǵa deıin jetýi yqtımal seısmıkalyq qaýipti jerler bar.
Árıne, eldegi seısmolog ǵalymdar da qol qýsyryp otyrǵan joq. Olar qazir seısmıkalyq aımaqtardyń kartasyn ázirleýde. Kartada qaýipti aımaqtardyń seısmıkalyq áleýeti kórsetiledi. Sonymen qatar eldi mekender úshin jasalǵan kartalar da bar. Mysaly, Almaty qalasynda seısmıkalyq mıkroaımaqtandyrý kartasy ázirlengen. Seısmologııalyq jaǵdaıdy baǵalaý úshin Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi Seısmologııa ınstıtýty aımaqtardaǵy ahýaldy únemi boljap, baqylap otyrady. Bul orta jáne qysqamerzimdi boljamdar dep ekige bólinip qaralady eken. Naqtyraq aıtar bolsaq, ortamerzimdi jospar jylyna eki márte ázirlenedi. Seısmologııa ınstıtýty birer apta buryn ǵana Almaty polıgonynyń aýmaǵyndaǵy jer silkinisiniń orta merzimdi boljamy boıynsha qorytyndy ázirlep, ýákiletti organdarǵa tapsyrǵan. Sonymen ınstıtýttyń tujyrymyna sáıkes, bıyl Almaty polıgonynyń aýmaǵynda 7 baldyq jáne odan joǵary jer silkinisi kútilmeıdi. «Saqtansań – saqtaıdy» degen. Qazir Almaty men onyń mańyndaǵy aýmaqtarda jer astyndaǵy qubylysty baqylaıtyn 52 stansa jumys istep tur. Onyń jartysy keshendi zertteýlerge beıimdelgen. Al qalǵany baqylaýdyń bir ǵana túrimen qamtylypty. Osy tusta Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2025 jylǵa deıin Almaty qalasynyń mańyna 28 seısmıkalyq datchıkti ornatýdy usynǵanyn da aıta ketkenimiz lázim. Sondaı-aq seısmıkalyq qurylǵylardy Qyrǵyzstannyń habarlaý júıesimen biriktirý josparlanyp otyr. Osy jańashyldyqtar seısmologııalyq málimetterdi keshendi taldaýǵa, epısentrdiń koordınattaryn, kúshin, magnıtýdasyn naqtyraq ári durys anyqtaýǵa jáne tolqynnyń kelý ýaqytyn esepteýge kómektesedi dep kútilýde.
Keıingi bes jylda el aýmaǵynda seısmıkalyq quraldardyń kómegimen 40 myńǵa jýyq jer silkinisi tirkelipti. Atap aıtar bolsaq, 2018 jyly – 8500, 2019 jyly – 7800, 2020 – 9500, 2021 jyly – 6700, al 2022 jyly 6900 ret jer silkinisi bolypty. Nege kóp? О́ıtkeni bul arnaıy qurylǵylar bolmasa, ekiniń biri seze bermeıtin óte «názik» jer silkinisteri kórinedi.
Túrkııadaǵy jaǵdaıdan keıin jer silkinisin boljaý áste ońaı sharýa emes degen oı alańdatady. Oraıy kelgende jer silkinisin anyqtaý nege kúrdeli degen saýalǵa da jaýap berýdi jón kórip otyrmyz. Ol bylaı, jerdiń astyńǵy qabatynda ózine tán tabıǵı qubylystar bar kórinedi. Jer qoınaýynda baıaý geologııalyq úderis júredi. Sondyqtan jer silkinisin boljaýda mamandar birqatar qıyndyqtarǵa tap keledi. Birinshiden, jer silkinisin týdyratyn fızıka-hımııalyq úderister jerdiń tereńinde júrse, bul taý jynystaryn baqylaýdan jańyldyrady. Ekinshiden, jer silkinisine áser etetin geologııalyq úderister óte baıaý júredi. Saldarynan jer astyndaǵy mundaı qubylystar júzdegen jáne myńdaǵan jyldar boıy «demin búgip», jer betine úlken kúshpen shyqqansha júzdegen, myńdaǵan shaqyrymdyq keńistikti qamtýy múmkin. Bul týraly bizge Seısmologııa ınstıtýtynyń dırektory Dáýlet Sársenbaev taldap aıtyp bergen edi.
– Árıne, Túrkııadaǵy jer silkinisi jer qyrtysyndaǵy úderisterge áser etti. Biz bul ózgeristerdi baqylap, eskerýdi jalǵastyramyz. Álemde seısmologııaǵa qatysty kóptegen zertteýler bar. Bizdiń ınstıtýt jerdiń qurylymyn ǵylymı izdenis sıpatynda zertteýdi jalǵastyryp jatyr. Jer silkinisi qaı jerde, qalaı jáne qandaı kúshpen bolatyny mańyzdy emes. Sebebi jer silkinisiniń shegi joq. Sondyqtan seısmıkalyq qaýipti aımaqtardyń halqy barlyq qaýipter týraly bilip, oǵan daıyn bolýy kerek. Qazir Túrkııada mamandar silkinisiniń saldaryn zerttep jatyr. Seısmologııada qysqa merzimge boljam jasaý qıyn. Máselen, jer silkinisin jaqyn beride qysqa merzimge qytaılyqtar ǵana boljaı aldy. Alaıda bul búkil álemde áli sheshilmegen másele. Bizde álsiz jer silkinisteri kún saıyn paıda bolyp turady. Bizdiń oıymyzsha, bul kishigirim oqıǵalar bizge jaqyn arada joıqyn, apatty jer silkinisi bolmaıdy dep aıtýǵa múmkindik beredi. Osy álsiz jer silkinisteriniń arqasynda jer qyrtysynda jınaqtalǵan kerneýler syrtqa shyǵyp turady,– deıdi ınstıtýt dırektory.
Álem tájirıbesi kórsetkendeı, jer silkinisi kezinde turǵyndar kóbine zilzaladan emes, zilzala saldarynda qulap, qıraǵan ǵımarattardan japa shegedi. Sondyqtan seısmıkalyq aýmaqtardy naqtylap, seısmıkalyq qaǵıdalarmen jumys istegen jaǵdaıda mezgilsiz apattyń qaýpin meılinshe seıiltýge bolady eken. Biri bilse, biri bilmes, ókinishke qaraı, Seısmologııa ınstıtýty eldegi qurylys sapasyn qadaǵalaı almaıdy. Bul sharýa Qazaq qurylys jáne sáýlet ǵylymı-zertteý jáne jobalaý ınstıtýtynyń quzyrynda. Qosh, bul ınstıtýttyń da basshylyǵy baýyrlas eldegi jaǵdaıdy kórip, bilýmen shektelip qalmasy anyq. Bul – árıne, bólek taqyryp. Sondyqtan ázirge tek Seısmologııa ınstıtýtynyń júrgizgen zertteýlerine nazar aýdarǵanymyz abzalyraq. О́ıtkeni ınstıtýttyń mamandary habarlaǵandaı biliner-bilinbes jer silkinisteri – seısmıkalyq aımaqtarda jıi baıqalatyn qubylys. Ári mundaı jaǵdaılar ǵylymı turǵyda jýyqta joıqyn jer silkinisteri bola qoımaıdy degendi bildiredi.
