Ardager

Qyzylorda oblysynda kolhozshylar otbasynda dúnıege kelgen ol aýyl mektebin ekstern­men bitirdi. Josaly aýdanynyń orta­ly­ǵynda oqýyn jalǵastyryp, 1940 jyly fızıka-matematıka bólimin «óte jaqsy» aıaqtady. Alaıda 1941 jyldyń qazanynda ol kóptegen ózge qatarlasy sııaq­ty­ áskerı kıim kıip, jeke ult­­tyq atqyshtar brıgadasynyń 101-artıllerııalyq dıvızıony vzvo­­dynyń radıotelegrafısi bolyp qabyldandy. 1942 jylǵy qazannyń sońynda 101-brıgada Kalının maıdanynyń 39-áske­riniń quramyna berildi. Dál osy maıdan shebinde 1942 jylǵy qarashadan 1943 jylǵy qańtarǵa deıin Ole­nıno qalasynyń janynda shabýyl júrip jatty. Munda keńes áskerleri úlken shyǵynǵa ushyrady, biraq bul bizdiń áskerdi Stalıngrad mańynda nyǵaı­týǵa múm­kindik berdi. 101-brıga­da­nyń jaýyngerleri jáne ás­ker­lerdiń barlyq býyny arasyndaǵy baı­lanysqa ja­ýapty E.Qaınazarov Sta­l­ıngrad ma­ńyn­daǵy keńes ásker­le­riniń jetistikterine úlken úles qosty dep aıtýǵa bolady. 1943 jyly E.Qaınazarov kóp jaraqat alyp, dalalyq aýrýhanaǵa túsedi. Emde­lip shyqqannan keıin ony Rostov ózdiginen júretin ar­tıl­lerııa mektebine oqýǵa jibe­redi. Ýchılısheni úzdik dıp­lommen bitirgennen keıin E.Qaınazarov maıdanǵa tank-ózdi­gi­nen júretin vzvod komandıri retinde jiberildi. Nemis-fashıst bas­qyn­shy­larymen kúrestegi ba­tyl^­dyǵy, tabandy­lyǵy men qa­ısarlyǵy úshin E.Qaınazarov II dárejeli «Otan soǵy­sy» ordenimen, Stalıngrad shaı­qa­syndaǵy «Jeńis» belgisi­men jáne «Jaýyngerlik eńbegi» úshin medalimen marapattaldy.

1946 jyldyń maýsymda E.Qaınazarov ásker qatarynan bosatylyp, Qarmaqshy aýdandyq halyq aǵartý bóliminiń meńgerýshisi, keıin partııanyń oblystyq komıtetiniń mektepter men joǵary oqý oryndary bóliminiń nusqaýshysy bolyp jumys istedi. Biraq 1951 jyly naý­ryzda quqyqtyq tártip or­gan­darynyń kadrlaryn nyǵaı­tý maqsatynda E.Qaınazarov oblys­tyq mılısııa basqarmasy basty­ǵy­nyń saıası bólim boıynsha orynbasary, al 1956 jyly shildede Almaty qalasyndaǵy mılısııa orta mektebi bastyǵynyń tárbıe isi jónindegi orynbasary bolyp taǵaıyndaldy.

1961 jyly qazanda E.Qaı­na­zarov Almaty qalasynyń mem­le­kettik avtoınspeksııa bólim­she­si bastyǵynyń orynbasary, kóp uzamaı osy bólimsheniń bastyǵy bolady. Jambyl oblysynda basshy kadrlar mektebinen ótken, jeke qurammen úlken uıym­das­tyrýshylyq tájirıbesi bar bu­rynǵy maıdangerdiń mılısııa basqarmasy bastyǵynyń saıası ister jónindegi orynbasary jáne Mılısııa mektebinde KSRO IIM mektebi bastyǵynyń saıası ister jónindegi orynbasary bolǵan tá­jirı­beli qyzmetkerdiń kelýi jol mılı­sııasy bólimsheleri úshin eleýli serpilis boldy.

1963 jyly KSRO Mınıstrler Ke­ńesiniń tóraǵasy Alekseı Kosy­gın Qazaqstanǵa keledi. Sapary barysynda ol D.Qonaevpen iri qala­lardy aralap shyǵady. Osyn­daı uzaq sharshatatyn saparlardan keıin demalý kerek bolady. Osy jerde Qonaevtyń sózin keltirgen jón bolar. «Jek­sen­bi kúni biz qaladan alpys shaqyrym jerde, Tıan-Shan silemderinde ornalasqan Esik kóline bardyq. Bul 1963 jyldyń 7 shildesi bolatyn. Kosygın kól men tabıǵatqa tánti boldy. Ol osy saparǵa nemeresi Alekseıdi aldy. Bul kezde jónsiz nárse kórdim: taýlardan gýildep qońyr aǵyn túsip kele jatyr eken. Kúmánim bolmady, bul maǵan tym tanys nárse edi. Sel!». Bul saparda birinshi bas­shylarmen birge Almaty qala­sy­nyń Kóshe qozǵalysyn retteý bóliminiń bastyǵy Eleýsin Qaı­nazarov ta bolǵan. Bul ja­­ıynda ol ózi bylaı dep eske alǵan eken: «Maǵan daýys zoraıtqysh qondyrǵymen tar jolda kólik pen jaıaý júrginshilerdiń qozǵalysyn retteýge, «qorǵalatyn» tulǵanyń kópirden shuǵyl ótýin qamtamasyz etýge týra keldi, óıtkeni ár sekýnd qymbat boldy. «Chaıka» kóligi ótkennen keıin kópir balshyq tas aǵynynyń qysymymen qulady. Men áriptesterimmen birge qutqarý jumystaryn uıymdastyrý úshin qaldym». Adamdardy, memlekettik múlikti sý tasqynynan qutqarý, adamdardy qaýipsiz aýdandarǵa evakýasııalaýdy uıymdastyrý boıynsha janqııarlyq jumysy úshin E.Qaınazarov 1963 jyly 27 tamyzda KSRO Joǵarǵy Keńesi tóralqasynyń atynan «Qoǵamdyq tártipti saqtaý boıynsha úzdik qyzmeti úshin» medalimen marapattaldy.

1969 jylǵy shildeden bas­tap 1976 jylǵy maýsymǵa deıin E.Qaınazarov IIB Shtabyn bas­qar­dy. IIB jeke quramy arasynda aqparattyq-taldamalyq ju­mystarmen, bólimshelerdiń ju­mysyn josparlaýmen, ınspeksııalaýmen, kezekshi bólimmen jáne tárbıe jumysymen aınalysty. Quqyq qorǵaý organdaryndaǵy eńbegi men tájirıbesin eskere otyryp, 1976 jyly ol Qazaq KSR IIM Shtaby bastyǵynyń orynbasary laýazymyna jiberildi, ol jerden eńbek sińirgen demalysyna shyqty.

E.Qaınazarov «eshqashan qol qýsyryp otyrmaıtyn edi». Ol únemi jumysbasty bolatyn, dıssertasııa qorǵady, oqý-ádistemelik quraldardy redaksııalady, IIO qyzmetkerleri men ardagerleri týraly estelik jınaqtar jazdy, ózekti maqalalar, kórkem pesalar jáne IIO-daǵy, MAI-daǵy jumysy týraly estelikter jazdy. E.Qaınazarov jas ur­paq­ty tárbıeleý úshin kóp is tyn­dyrdy. Onyń kitaptary bar­shaǵa málim: táýelsiz Qazaqstan tarıhynyń alǵashqy oqýlyǵy – «Qazaqstan tarıhy» (1992 j.), «Almaty MAI: ótkeni men qaziri» (2000 j.), «Almaty polısııasy. Almaty qalalyq polısııa-mılısııasy týraly tarıhı ocherk 1960-2001 jj» (2002 j.). Ol kóptegen kitap pen oqýlyqtyń qurastyrýshysy jáne redaktory boldy. Mysaly, «Qazaqstannyń IIO qurmetti tul­ǵa­lary» (1998 j). Joǵaryda aı­tyl­ǵandaı, Uly Otan soǵysy maı­dandaryndaǵy jaýyngerlik jetistikteri men aıbyndy eńbegi úshin E.Q.Qaınazarov II dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen, «Jaýyngerlik eńbegi úshin», «Qoǵamdyq tártipti saqtaý boıynsha úzdik qyzmeti úshin», «Minsiz qyzmeti úshin» III dárejeli medaldarymen jáne 13 basqa da medalmen marapattaldy. 1995 jyly Uly Jeńistiń 50 jyldyǵyna oraı Prezıdent Jarlyǵymen «Erligi úshin» jáne 2003 jyly «Marshal Jýkov» medaldarymen marapattaldy.

«Talantty adam barlyq jaǵy­nan da talantty bolady» degen sóz bar. Eleýsin matematıkany óte jaqsy biletin, árdaıym óziniń bar­lyq qadamyn matematıkalyq dáldikpen esepteıtin. О́zi óleń jazyp, án shyǵardy. Men onyń dombyramen tógiltip kúı shertkenin de óz qulaǵymmen estidim.

Men 2000 jyly Qazaqstan Res­pýblıkasy IIM Almaty akade­mııa­synyń bastyǵy laýazymyna taǵaıyndalǵanda tálimgerimiz E.Qaınazarovtyń mılısııa orta mektebiniń qabyrǵasynda qalyp­tas­tyrǵan ıgi dástúrin birden se­zin­dim. Ol bastyqtyń tárbıe isi jónindegi orynbasary retinde este­tıkalyq tárbıege, mádenı daǵ­dylardy qalyptastyrýǵa, kýr­sant­tardyń qoǵamda, ujymda jáne tipti dostar arasynda, ústel basynda óz-ózin ustaý áreketterine úlken mán beretin. Osy maqsatta kórkemónerpazdar úıirmeleri qu­ry­lyp, sport seksııalary, qyz­met­kerlerdiń ádep-estetıka sabaq­tary uıymdastyryldy.

E.Qaınazarovtyń ómir joly bolashaqta da ishki ister or­gan­dary qyzmetkerleriniń jas býy­ny úshin betke ustar úlgi bolary anyq.

Talap QABDENOV,

IIM Almaty akademııasy

Ardagerler keńesiniń tóraǵasy, general-maıor