Qonaevtan bata alǵan maıdanger

Dúnıeni dúr silkindirgen osy­naý dúrbeleń soǵystyń zardabyn mıllıon­da­ǵan halyq tartty. Erjúrek batyrlar maıdanda erliktiń san úlgisin kór­set­ti. Otty kezeńniń teperishin kórgen Muhamedqalı Orazalyuly týraly bizge onyń inisi Áljappar Orazalın áńgi­me­lep bergen edi.

– 1939 jyldyń qyrkúıeginde soǵysqa attanǵan aǵam jeti jyl ǵumyryn maıdan dalasynda ót­kizdi. Birinshi fın so­ǵy­syna qa­tysady. Qaırat-kúshi boıy­na syımaǵan jas jigittermen bir­ge ataq­ty Mannergeım beki­ni­sin alýdaǵy qyr­ǵyn shaı­qasqa qatysty. 1940 jyly 7 qań­­tarda Karel moınaǵynda K.Tı­moshenkonyń basqarýymen sol­tústik-batys maıdany qu­ryl­­dy. Aǵam solardyń qata­ryn­da bolǵan. Sóıtip, qandy qyr­ǵynmen Fınlıandııa soǵysy 1940 jyly 12 naý­ryzda aıaq­ta­lady. Fındermen shaı­qasta shyń­­dalǵan jaýyngerdiń maı­dan joly nemis fashısterine qarsy maı­­danda jalǵasady. Ol maıdanda jaý qolynan birneshe ret ja­ralanyp, dalanyń áskerı gos­­pıtaldarynda emdelip, óz ás­kerı bólimshesine qaıta oralyp otyrǵan. Birese sheginip, bi­rese shabýyldy údete túsip, soǵys júrgizgen. 1943 jyldyń 23 qara­­shasynda maıdanger 1 Prıbaltıka maıdanynda bolǵan. Jaýmen aıqasy 1945 jyly 9 sáýirde Kenıgsberg janynda aıaqtalǵan. Surapyl soǵysqa bastan-aıaq qatysyp, oq pen ottyń ortasynda júrgen qaısar jandardyń biri edi. Ol óziniń tar jol taıǵaq keshken sanaly ǵumyrynda keıingi urpaqqa maǵynaly ómir súrýdiń úlgisin kórsete bildi. Orden-me­daldarmen marapattalǵan Mu­hamed­qalı aǵa qaısar jannyń biri edi, – dep eske alady inisi.

Suhbat barysynda Áljappar Orazalın taǵy bir tyń derekti aıtyp qaldy. Onyń aıtýynsha, Muhamedqalı Orazalyuly maıdanǵa attanbas­ buryn Dinmuhamed Qonaev­tyń eki jyldaı jeke júrgizýshisi bolypty.

– Aǵamnyń jas kezinde jeń­geleri qoıǵan aty – Qoı­ly­baı. Sodan Qoılybaı atalyp ketken. 16 jasqa tolǵanda eki jyldaı temirjol boıynda jumys isteıdi. 1936 jyly Balqash qalasynda ashylǵan qysqa merzimdi kólik júrgizýshiler daıar­laı­tyn kýrsty aıaqtaı sala, Qońyrat kenishinde avtogaraj slesary bolyp qyz­met etken. Keıin bir jyldan soń adam­dardy jumys basyna aparyp-alyp keletin avtobýsty júrgizgen. 1937 jyl­dyń aıaǵynan 1939 jyl­dyń qyrkúıek aıynyń so­ńyna deıin Dinmuhamed Qonaev­tyń qyzmet jaǵdaıynda paıdalanatyn jeńil kóliginiń júrgizýshisi bolǵan. Dımash aǵa Qońyrat kenishine 1936 jyly kelipti. Kelgen bette mashınıst, seh bastyǵy, odan keıin bas ın­je­ner qyzmetin atqarady. Keıin­nen ken ornynyń dırektory bolyp taǵaıyndalady. Muhamedqalı aǵam­nyń aıtýynsha, Dinmuhamed Qonaev – júris-turysy, mineziniń sabyr­lyly­ǵy, qarapaıymdylyǵy, ár nársege oıly kózben qaraı otyryp, túıi­nin bir aýyz sózben sheshýi, jalpy adam­shylyq qasıetteriniń bári bir boıyna jınaqtalǵan jan bolǵan. Tipti keńsesine barǵannan keıin «Sál demala tur» dep keı ýaqyttary sehtardy jaıaý aralap ketedi eken. Demalys kúnderin de jumysta ótkizgen. Sol kezdegi eldegi aýyr jaǵdaıyna baılanysty kóńil kóterýge de, dem alýǵa da ýaqyty joq-tyn. Tek uzaq jol ústinde ótken ómir jolyn áńgimelep, ara­synda suraq qoıyp otyratyn. Aǵamnyń shyńǵystaýlyq ekenin bilgennen keıin «Sen maǵan uly naǵashy boldyń. Biz­diń arǵy atalarymyz bir jaǵ­daıǵa baılanysty Aıagózge, odan keıin Shyńǵystaý boıy­na kóship kelipti. Osynda úshinshi atam tobyqtynyń qy­zyna úılenedi. Biz sodan taraǵan urpaqpyz. Keıinnen ózderiniń týǵan jerine Ile bo­ıyna kóshken. Senen qyryq serke suramaı-aq qoıdym, kóligińdi jaqsy júrgizseń bolǵany», dep te qaljyńdasatyn. Taǵy bir áń­gimesinde «Árkim ózi tańdaǵan mamandyǵyn joǵary-tómen dep qaramaı erkin meńgerse, sol mamandyq boıynsha berile jumys istese, eńbegi janady. Sen de qarapaıym júrgizýshimin demeı, bir mamandyqtyń ıesimin dep eseptep, sol turǵyda jumys iste», deıtin. Aǵam Dımekeńniń joǵarydan keletin nusqaýlardy, jospardy múltiksiz oryn­dap, jumysshy qaýymynyń uıym­­shyl­­dyǵy men eńbek tár­tibiniń qatań saqtaǵanyn aıtyp oty­ratyn. Ol kisi memlekettiń dúnıe-múlkin óz menshi­gin­deı kórip saqtady dep aǵam uly tulǵa­nyń ulylyǵyn da úlgi etip otyrýshy edi, – dedi ol.

Tipti áskerge aq tilegin aıtyp, attan­dyr­ǵan kórinedi. Soǵys bitip elge oral­­ǵannan keıin, qa­lypty ómirge qaıta engen Mu­hamedqalı Orazalyuly 1973 jyl­dyń mamyr aıynyń basynda Dinmuhamed Qonaevtyń Abaı aýdanyna kele­tinin estip, ony elmen birge qarsy alyp, betpe-bet jolyǵypty.

– Aýdan, keńshar basshylary jáne aýdan halqy Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komı­tetiniń birinshi hatshysy Dımash Ahmetulynyń kelýine qatty daıyndalypty. Jol boıyna birneshe jerge kıiz úı tigip, ishin ulttyq jıhazdarǵa toltyryp qoıǵan. Muhamedqalı aǵaı aýdan basshylaryna óziniń soǵystan buryn, D.Qonaevpen ken oryndarynda jumys istegenin aıtyp, sol kez­degi aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy Báttash Sydyqovtan kez­destirýin ótinedi. Dımash Ahmetuly aýdan jurtshylyǵymen Má­de­nıet úıinde kezdesý jasaǵan soń, jolyǵýdyń sáti túsken. Báttash Sydyqov oǵan 1938-1939 jyly Qońyrat ken ornynda kóliktiń janynda tús­ken fotosýretin kórsetip, myna azamat sizge sálem berem dep kú­tip otyr degen. Fotosýretti ala salyp, ol Muhamedqalı aǵam otyrǵan aýyzǵy bólmege kelip «Qońyrattaǵy meniń kó­lik júr­gizýshim ekensiń ǵoı» dep aldymen qolyn alyp, tós qaǵys­tyryp, sol jerde otyryp áńgi­melesken. Sonda Dımash Ahmetuly «Al­matyǵa kel, qalǵan áńgimeńizdi sonda jalǵastyraıyq» depti. Biraq jyldar ótip, densaýlyǵy syr bergen soń, barýǵa joly tús­pepti, – dep Áljappar Orazalın áńgimesin túıindedi.

Búgingi beıbit kún, bolashaǵy jarqyn el – babalardyń eń asyl murasy. Al Otan úshin qasyq qany qalǵansha soǵysqan jan­dardyń esimi máńgi el esinde.