Soltústik Aral eskertkishterin zerdelegen

Ǵylymı eńbekte qazba ju­mys­tarynyń derekterimen qosa, muraǵattyq qujattar men­ el ishinen jınalǵan etno­gra­fııa­lyq materıaldar da paıdalanyldy. Monografııada Yrǵyz, Qobda, Torǵaı alqaby, Muǵal­jar qyraty, Embi, Temir,­ Or, Qarabutaq ózenderi jaǵa­laýy, Ústirt boıy, Qulandy, Borsyqqum qumdary, Aralǵa shektes Qaraqum atyraby, Qostanaı jáne Orynbor oblysynyń shekaralas aýdandary, Nurataý boıyndaǵy arheologııalyq zertteý jumystary arqaý boldy. Bul ıgi istiń basy-qasynda belgili arheolog ǵalym Serik Ájiǵalı júrdi. Onyń jetekshiligimen júrgizilgen tarıhı sáýlet eskert­kish­terin zertteýge Q.Jubanov atyn­daǵy Aqtóbe óńirlik ýnıver­sı­teti tarıh fakýltetiniń oqy­tý­­­shylary men stýdentteri de qatysty. Aqtóbelik arheologter eń alǵash ret 1987 jyly Sergeı Gýsalovtyń jetekshiligimen qola dáýiriniń obasyna qazba jumystaryn júrgizdi. Sodan bastap jergilikti arheologter jyl saıyn jaz boıy dalalyq ekspedısııaǵa shyǵýdy dástúrge aınaldyrdy.

 Soltústik Aral boıy eskert­kish­terine atalǵan teńizdiń sol­tústik jaǵalaýynan bastap Muǵal­­jar taýynyń shyǵys jaq bó­ligi, Orynbor shekarasyna de­ıingi aımaqtaǵy eski qonystar, meshit-medreseler orny, saǵa­na­ tamdar, qulpytastar, dinı ǵuryp­tyq nysandar kiredi. Soltústik Aral boıynyń batysynda Ústirt, shyǵysynda Turan alqaby, ońtústiginde Muǵaljardyń batys baǵyty –Oral betkeıi ornalasqan.

 «Soltústik Aral boıy qa­zaq­­­tary HIH ǵasyrda Reseı­ ım­­perııa­sy yqpalyna kirgen­nen­ keıin úlken daǵdarysqa ushy­ra­dy. Dástúrli mal baǵý júıesi bu­zyl­ǵan soń ultymyzdyń kósh­peli turmys-saltyna aýyr soqqy jasalyndy. Sol kezeń­nen bas­tap qazaq rýlary sol­tústikke jyljyǵan sa­ıyn birte-birte jarty­laı­ otyryqshylyqqa kóship, aqy­ry­ tolyq otyryqshylyqqa aýys­ty. Qazaqtyń dástúrli sharýa­shy­lyǵynyń kúıreýiniń aqyrǵy núktesi – 1931-32 jyldardaǵy asharshylyq. Asharshylyqtan keıin kóshpeli sharýashylyq toqtady, biraq kóp­tegen qazaq otbasynda kóshý dás­túri­ saq­tal­dy. Máselen, bala kezi­miz­de­ ájemiz kóktemde saraıdan kıiz­­ úıdi shyǵaryp, keptirip, ýyq­-keregelerin maılap, bas­qur­la­ryn jaıyp quratyn. Jaz boıy sonda turatynbyz. Ájem sıyr malyn «pushyq, sasyq» dep mensinbeıtin. Buryn bıe men ingen saýyp, shaıǵa túıeniń sútin ǵana qatatynyn aıtyp otyratyn. Otyryqshylyqqa aýysqan qazaq otbasynyń qorasyna sıyr maly kirdi, dastarqanyna nan, shaı qoıyldy. Bul turmystaǵy usaq-túıek bolyp kórinse de, munyń ar jaǵynda jaz jaılaýy men qys qystaýynan aıyrylyp, órisi tarylǵan, burynǵy sán-saltanatynan ajyrap, kúıi ketken qandastarymyzdyń taǵdyry jatyr. HIH ǵasyrdyń sońynda kóshpeli mal sharýa­shy­lyǵynan aıyrylǵan Soltústik Aral qazaqtary Buhara, Hıýaǵa baratyn kerýenderge jaldana júrip saýdany úırendi», dedi R.Beknazarov.

 О́lketanýshy Bekarystan Myrzabaı tarıhshylar qazaqtyń ertedegi kósh, kerýen joldaryn zertteý kerek deıdi. «Soltústik Aral boıy termıni patsha ókimetiniń jerimizdi ákimshilik bólinisterge bólip, «kóldeneń kesýi» nátıjesinde qalyptasty. Otarlaýdyń maqsaty – qazaqtyń kóshpeli mádenıetin tejeý bolatyn. Bul jóninde Teljan Shonanulynyń 1926 jyly Tash­kent­te jaryq kórgen «Qazaq jer máselesiniń tarıhy» eńbeginde 1822 jyldan bastap qazaq dalasyn «kóldeneń kesý» saldarynan qazaq rýlarynyń kósh joly qalaı tejelgenin ashyq kórsetken. Máselen, HIH ǵasyrda altyn, jappas rýlarynyń kósh joly jazda Túmenge deıin sozylyp, keri qaıtqanda Soltústik Araldy basyp ótip, qystaýǵa Qarataýǵa kelgen. Álim, shómekeı rýlary jaz boıy Jamanqalany (qazirgi Orsk) jaılap, malyn qystatýǵa Ámýdarııa boıyna deıin barǵan. R.Beknazarovtyń monografııa­syn­da bolashaq etnograf ǵalym­dar úshin tyń usynystar aıtyl­ǵan jáne oblystyq tarıhı eskertkishterdi qorǵaý ınspeksııa­sy mamandarynyń 1994 jyldan bastap eski meshit-medreseler, qorymdardy zertteý jumystary da kirgen. Sol jyldary jeti aýdan aýmaǵyndaǵy tarıhı oryndar oblystyq, respýblıkalyq mańyzǵa ıe, qorǵalýǵa tıis eskertkishter sanatyna engizildi», dedi B.Myrzabaı.

 Q.Jubanov atyndaǵy Aqtó­be­ óńirlik ýnıversıteti tarıh fakýl­tetiniń oqytý­shy­sy Dáýlet Ábenov eli­miz­degi dalalyq sáýlet eskert­kish­terin buryn Jansha Seı­dalın, Muhamedsalyq Baba­ja­nov, Ybyraı Altyn­sa­rın, Jozef-Antýan Kas­tane, Ál­keı Marǵulan, Mal­ba­ǵar Meńdi­qulov, Alan Me­doev barynsha zerttegenin aıta ke­lip, búgingi Qazaqstanda eskert­kishtanýshy ǵalymdar sanynyń onsha kóp emestigine nazar aýdardy. Otarlaý saıasaty turǵylyqty halyqtyń ádet-ǵuryp, salt-dástúr, ulttyq minezin tolyq zerttegennen keıin ǵana iske asyrylatynyn aıta otyryp, osy eńbektiń tarıhshylar­ ǵana emes, fılosoftar men áleý­mettanýshylar úshin de mańyzdylyǵyn atap ótti. «Mun­da­ bolashaq syn-qaterlerge tózim­di ult tujyrymdamasyn jasaý úshin de paıdalanýǵa tıis tyń oılar bar», deıdi D.Ábenov.

 Aıta ketý kerek, bıyl jazda Aqtóbe jáne Orynbor oblys­tarynyń shekaralyq aýmaǵyndaǵy qazaqtardyń memo­rıaldy, halyqtyq sáýlet óner eskertkishterin zertteýge ekspedısııa uıymdastyrylady.

 Aqtóbe oblysy