Neırohırýrgııanyń jańa dáýiri

Neırohırýrgııa negizi

Ulttyq neırohırýrgııa ortaly­ǵyn­­da eldiń kez kelgen aımaǵyndaǵy naýqas­­tar kvota arqyly tegin emdele alady. Árı­­ne, ortalyqqa ekiniń biri emes, dıag­nozy­na qaraı aýrýy asqynǵandar barady. ­Tipti kórshiles Reseı, О́zbekstan, Qyr­ǵyz­stan, Tájikstannan da emine shıpa izdep kelip jatqandar bar. Biraq elde olarǵa tek aqyly qyzmet kórsetiledi. Qalaı degende de bizde operasııanyń quny Reseımen salystyrǵanda eki-úsh ese arzan eken. TMD elderinde baı-baǵlandar Reseıge, bizge, jaǵdaıy kelip jatsa, Izraıl, Eýropa asady nemese Koreıaǵa barady. О́ıtkeni onda menedjment, marketıngke kóbirek kóńil bólingen.

Keńes ókimeti ydyraǵannan keıin eli­mizdiń neırohırýrg mamandary Re­seı­­men baılanys ornatqan. Sebebi Re­seı­de 90 jyldyq tarıhy bar áıgili N.Brý­denko atyndaǵy neırohırýrgııa ıns­tıtýty bar. Instıtýttyń birinshi bas­shysy – eki ret Keńes odaǵynyń batyry atanǵan Nıkolaı Brýdenko degen azamat. Ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Keńes áskeriniń bas dárigeri bolypty. Negizi sol soǵystyń aldynda Amerıka men Germanııa da neırohırýrgııany damytýǵa kóńil bólgen. Bul HH ǵasyrdyń 30-jyldarymen, ıaǵnı álemde neırohırýrgııa bólek sala retinde zerttele bastaǵan kezeńmen sáıkes keledi. Kóp uzamaı 1950 jyly Almatyda neırohırýrgııa travmatologııa, hırýrgııadan bólinip, óz aldyna bólimshe ashylǵan. Ol zamanda qazirgi­deı mıkroskop, jetildirilgen qurylǵy­lar bolmaǵan. О́lim-jitim kórsetkishi de qazirgimen salystyrýǵa kelmeıdi. Eldegi dárigerlerdiń N.Brýdenko ınstıtýtymen baılanysyna qaıta oralaıyq. Negi­zi neırohırýrgııada eldegi tájirıbeli mamandardyń kóbi sol ınstıtýtta bi­lim alǵan. Egemendik alǵan jyldan beri­de neırohırýrgııanyń damýyna tike­leı sebepker bolǵan medısına ­ǵy­lym­darynyń doktory, professor, UǴA akademıgi, Ǵylym men tehnıka sala­syndaǵy memlekettik syılyqtyń laý­reaty, «Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵy» AQ Basqarma Tóraǵasy Serik Aqsholaqov ta Táýelsizdik jyldarynda N.Brýdenko ınstıtýtynan kelgen. Instıtýt basshylyǵy áýelde bilikti mamanǵa Reseıde qalýdy usynyp, qolqalapty. Biraq dáriger otandyq medısınany damytýdy oılap, elge oralǵanyn bilemiz. Negizi, Keńes ókimeti tusynda neırohırýrgııada oqyǵan qa­zaq dárigerleri asa kóp te bolmaǵan. Al qazir osy salada bilim alyp, tájirıbesin shyńdap júrgen jastar kóp. Olardyń aıaqalysy da jaqsy.

Sáýleli emniń septigi mol

Sonymen, 2000 jyldary el eńsesin tikteı bastaǵan tusta Ulttyq neıro­hırýrgııa ortalyǵyn ashý jaıy jos­par­lana bastaǵan. Osy jospar ara­ǵa 8 jyl salyp oryndalyp, 2008 jy­ly Astanada Ulttyq neırohırýr­gııa orta­lyǵy ashyldy. Mine, osy sát­ten neırohırýrgııa salasynyń jańa kezeńi bastaldy dep aıtýǵa bolady. О́ıt­keni bıyl mamandandyrylǵan eńseli orta­lyqtyń qurylǵanyna 15 jyl tolyp otyr. Osy aralyqta ortalyqta 57 myń­nan asa adam em alǵan. 39 myń adamǵa operasııa jasalǵan. Operasııalardyń 70-ten asa túrine jańa tehnologııalyq ádis-tásilder engizilgen. Nátıjesinde, qazir neırohırýrgııadaǵy naýqastardyń ishinde shetelge baryp emdeletinder azaıǵan. Munyń sebebi ortalyqtyń áleýeti álemdegi barlyq operasııany jasaýǵa jetedi. Qarap otyrsaq, mı patologııalarynyń neırohırýrgııasy bólimshesiniń meńgerýshisi, joǵary sanatty neırohırýrg dáriger Nurjan Ryskeldıev aıtqandaı, medısınadaǵy jetistikterimiz – táýelsizdik jemisi.

– Iá, elde densaýlyq saqtaý sala­synyń barlyq baǵytyna kóńil bólindi. Shetelde bilimin jetildirýge baryp jat­­qan dárigerler kóp. Medısınada «bi­rin­shi kezekte – naýqasqa zııanyń tı­meýi kerek» degen qaǵıda bar. Taǵy, altyn­nan da baǵaly sanalatyn ýaqytty bos ótkizbeý kerek. Mysaly, hali músh­kil naý­qastardy shetelge alyp barǵan­nan she­teldegi dárigerlerdi osynda sha­qyr­ǵanymyz tıimdirek. Sebebi naý­qas em-domyn alǵannyń ózinde, elge qaı­tar­da jaǵdaıy kúrt nasharlamaıtynyna esh­kim kepildik bere almaıdy. Bizdiń orta­lyqqa barlyq óńirden naýqastar ke­ledi. Onyń ishinde keıbir operasııalar­dy júrgizý úshin naýqasty ap­ta nemese tipti eki-úsh aı daıyndaý qa­jet. Al oqys jaǵdaılardan keıingi je­del ope­ra­sııalarda barlyq saraptama­ny tú­gen­dep otyrýǵa ýaqyt tapshy bolady. Qarbalasta naýqastyń týystary baýy­rynyń jaǵdaıyn surap jatady. Mun­daıda biz naýqastyń jaǵdaıy «elý de elý» dep qana túsindiremiz. О́ıtkeni pa­sıent operasııaǵa túbegeıli daıyn emes. Onyń ústine jaraqat alǵany ta­ǵy bar. Sondyqtan pasıentter ár kez dári­germen keńese otyryp sheshim qabyl­daǵany abzal, – deıdi neırohırýrg dáriger.

Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵy Izraılmen de berik baılanys ornat­qan. Ondaǵy bilikti mamandar bizge ke­lip, joǵarydaǵy 70 túrli jańa tehno­lo­gııalyq operasııanyń shamamen 10-15-in engizýge yqpaldasqan. Qazir Ulttyq neı­rohırýrgııa ortalyǵynda mı potalogııasy, julyn patologııasy, qan-tamyrlary fýnksıonaldyq neırohırýrgııa, balalar neırohırýrgııasy jáne neıroońaltý dep atalatyn bes bólimshe bar. Qala berdi ortalyqtyń bazasynda neırohırýrgııanyń jańa salalary – mıkroneırohırýrgııa, endovaskýlıarlyq, endoskopııalyq jáne fýnksıonaldyq neırohırýrgııa endi. Endigi sońǵy jańa­lyqtardyń biri – múmkindigi mol Gam­ma-pyshaq radıohırýrgııa kesheni. Osy radıohırýrgııalyq qondyrǵy mı­dyń isikterin, mıdyń tamyrly jáne fýnk­sıonaldyq aýrýlaryn emdeýge arnal­ǵan. Sáýlelik terapııaǵa qaraǵanda, Gam­ma-pyshaqtyń kómegimen emdeý ke­zeń-kezeńimen jasalady. Dárigerler qon­dyrǵy arqyly qazirdiń ózinde 800-den asa naýqasqa kómek kórsetken. Bil­seńizder, radıohırýrgııa – aǵzaǵa boı­lap jasalatyn operasııa. Mysaly, tanaý arqyly endoskoppen mıdyń astyndaǵy isikterdi joıýǵa bolady. Eger naýqastyń jaǵdaıy mundaı operasııaǵa kelmese, amal joq, bas súıekti ashý­ǵa týra keledi. Radıohırýrgııada 2-3 san­tımetrlik isikterdi joıýǵa bolady. Tar­qatyp aıtsaq, mıda negizi adamnyń júıke júıesiniń 12 tarmaǵy bar bolsa, solardyń barlyǵy mıdyń astyńǵy bóliginde ornalasady. Al adamnyń júıke júıesi zaqymdansa, qaıta qalpyna kelýi qıynnyń-qıy­ny bolýy yqtımal. Álemdik kórsetkish boıynsha sáýlelik emnen keıin naý­qastardyń orta eseppen 80% -ynda isik qaıta óspeıdi eken. Eger ósse, onda amal joq, operasııa jasalady. Ortalyqta radıohırýrgtermen birge fızıkter de bar. Olar sáýleni programmalap, jan-jaqtan keletin sáýleni eseptep, isik paıda bolǵan tusta qıylystyrady. Bul – bas súıekti ashpaı jasaıtyn operasııa. Ortalyq Azııada mundaı em tek bizde ǵana bar eken.

Qaterli isik qaıdan paıda bolady?

Kópshilikti qaterli isik qaıdan paıda bolady degen saýal alańdatsa ke­rek. Qaterli isiktiń negizgi, dáleldengen se­bep-saldarynyń biri radıoaktıvti zat­tar eken. Asqynǵan vırýsty ınfeksııa, durys tamaqtanbaý, sozylmaly stress, hımııalyq boıaǵyshtarmen qosa, janarmaımen nemese munaıda jumys isteıtinderdiń álsiz aǵzasy syr berýi múmkin. Dárigerlerdiń aıtýynsha, kez kelgen vırýs ýaqytynda durys emdelmese, keıin qaıta yshqynýy ábden múmkin. Sondyqtan ımmýnıtetti túsirmeý kerek. Medısına mamandarynyń tańerteń, jatarda sý ishý kerek deıtini teginnen-tegin emes bolsa kerek. Osy rette dáriger Nurjan Ryskeldıev vırýsty kletkalar jaıynda tarqatyp aıtyp, taqyrypty túsindirip bergen edi.

– Vırýs túskende aǵzadaǵy «bu­zyq kletkalar» baǵynbaı ketedi. Pande­mııa­nyń saldary qazir de shyǵyp jatyr. Bul áýelden, pandemııa bastalǵanda kútilgen edi. О́ıtkeni ol vırýs buǵan deıin anyqtalmaǵan. Aǵzaǵa qalaı áser etetinin eshkim bilmedi. Eki jyl buryn pnevmonııa kóp bolsa, byltyr, ınsýlt pen ınfarkt kóbeıip ketti. О́ıtkeni jastardyń kóbi vırýsty sımptomsyz ótkizdi. Alaıda vırýs aǵzaǵa tústi ǵoı. Aǵza ony jeńdi. Al vırýs kletkalarda eki-úsh jyl turady eken. Immýnıtet túskende, oıanýy ábden múmkin. О́kinishke qaraı, qazir isikpen týyp jatqan balalar bar. Mundaı jaǵdaıǵa da sozylmaly vırýsty ınfeksııa áser etedi. Qazir ınternet taratatyn wi-fi bar. El sony densaýlyqqa keri áser etedi dep jatyr ǵoı. Beker emes, odan da radıatolqyndar shyǵady. Qazir gadjetterdiń de adamǵa zııany bar. Biraq ony eshkim aıtpaıdy. Keıbir elderde 15-18 jasqa deıingi balalarǵa qymbat telefon ustatpaıdy. Jańa tehnologııalardyń densaýlyqqa zııany bolǵanymen, naqty dálel bol­maǵan soń usynys-pikirler aıtylǵan jerde qalady. Adam aýyrmaý úshin eń áýeli aýyrmaımyn degen oı, nıet bolýy kerek. Sýdy tıisti mólsherde kóbirek paıdalaný kerek. Men muny aıtýdan jalyqpaımyn. Aýasyz, sýsyz ómir joq qoı. Jańbyr jaýmasa, jerdiń ózi jaryla bastaıdy. Aǵzaǵa da solaı sý kerek. Qımyl qozǵalys kerek, – deıdi dáriger.

Ortalyqtaǵy bir ǵana mı patolo­gııa­­larynyń neırohırýrgııasy bólim­shesinde jylyna 800-900 adam jata­dy eken. Jyldan-jylǵa naýqastar kóbe­ıip, operasııa sany óskeni baıqa­la­dy. Osy bólimshede dárigerler mı isikteri, mı jaraqatynyń asqynýlary, parazıtarlyq ınfeksııalar, epılepsııa, mı ishi isikteri, mı syrtyndaǵy isikter sııaqty dertterdi emdeıdi. Iаǵnı atalǵan bólimshede jasalatyn ope­ra­sııalardyń 90 paıyzy isikpen baı­la­nysty. Ortalyq ashylǵaly beri ja­sal­ǵan óte kúrdeli operasııalardyń tiziminde mıdyń astyndaǵy tamyrlanyp ketken úlken isikterdi joıý bolypty. Isik­terdiń keıbirinde osylaı qan tamyrlar órship ketken bolady. Ony opera­sııada alyp bolǵansha qan kóp ketýi yq­tımal. Mysaly, er azamattar 3 lıtr­den artyq qan ketkende, ony quıǵanda kótere almaýy múmkin. Ol aǵzaǵa stress túsedi. Al áıelderde qan sál kóbirek ketse, aǵzasy shydaı biledi. Mundaı jaǵdaılarda qaýiptiń aldyn alý úshin dárigerler operasııany eki kezeńge bólip jasaıdy eken. Keńes ókimeti tusynda mundaı operasııalar atymen bolmaǵan. Al qazir óńirlerdegi dárigerler de jasaıtyn bolǵan. Biraq kúrdeli isikterdi Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵyna nusqaıdy. Onyń kóbi qan tamyrlanyp ketken isikter dep aıttyq. Keıingi jyl­dary áıelderde júktilik kezinde isik­ter jıirek paıda bolýda. Osyndaı jaǵ­daılarda naýqastardyń basym kópshiligi Ulttyq ortalyqqa keledi. Al mundaǵy dárigerler Ana men bala ortalyǵyndaǵy mamandarmen birlesip, keńesip jumys isteıdi. О́ıtkeni ana men bala ómiri asa mańyzdy. Bıyldyń ózinde júkti kezinde qaterli isikke shaldyqqan analardyń sany 10-ǵa shamalap qalypty. Bul bu­ryn­nan bar dıagnoz bolǵanymen, keıingi 2 jylda kóbeıgeni baıqalady.

Qazir Ulttyq neırohırýrgııa orta­ly­ǵynyń áleýetin kópshilik biledi. Bil­gen soń keıbir operasııalardy oblys­tyq ortalyqta emes, Ulttyq ortalyqta jasatýdy jón kóretinder kóp. Mundaǵy mamandar jyldan-jylǵa tájirıbesin arttyryp, tolysyp jatyr. Qysqasy, barlyq sharýa bir júıege qoıylǵan. Ope­rasııa – bastan-aıaq dárigerlerdiń jiti baqylaýynda. Aımaqtan kelgen naý­qasty qabyldaǵan dárigerler bas salyp operasııaǵa kirispeı, naýqastyń den­saýlyǵyn jiti tekseredi. Arnaıy quraldar arqyly qaı jerden kesken qolaıly, qaı tustan mıdy zaqymdamaı isikke barýǵa bolatynyn anyqtap alady. Sebebi naýqastyń operasııadan keıingi jaı-kúıi, qalypty ómir súrýi mańyzdy. Sol sebepti operasııa barysynda neıromonıtorıng arqyly mıdyń ómirge asa qajetti bólikterin bilip otyrýǵa múmkindik bar. Demek, operasııa kezinde neırofızıologterdiń bolýy zańdylyq.

Shetel eminiń jarnamasy basym

Áleýmettik jaǵdaıy keletinder tý­ǵan-týysy shetelge baryp emdelse, jaǵ­daıy jaqsaryp keter dep úmit artady. Ishteı senedi. Bir qyzyǵy, kóptegen aýrý­dyń emi shetelde, bizde birdeı, aıyr­mashylyǵy shamaly. Shetelge baryp emdelýdi qup kóretinder ondaǵy dári-dármek sapasyn, operasııalar ýaqyt ozdyrmaı tez arada jasalatynyn aıtady. Bul shetelde medısına bızneske aınalǵanyn bildirse kerek. «Me­dısınalyq týrızm» degen de bar. Osy baǵyt qazir Koreıa, Qytaı, Túrkııa­da qazir jaqsy damyp jatyr. Ondaǵy mamandar naýqas kele qalǵanda jyldam áreket etedi. Bıznestiń qaǵıdasy – osy. Nege desek, bir aýrýhana jyldam áreket etpese, ekinshi, taǵy bir aqyly medısınalyq ortalyq daıyn tur.

– Mundaı ortalyqtar pasıentke tala­sady. Biraq shetelge barǵandardyń ishin­de kóńili tolmaı kelgender de bar­shylyq. О́ıtkeni onda óz elińde tekse­ril­diń be, joq pa qaramaıdy. О́zderi qaıda tekseredi. Onyń barlyǵy aqyly. Al bizde naýqastar biraz ýaqyt jiti qaralyp, tekserilip, operasııaǵa daıyndalady. Protokol boıynsha árı­ne. Elden shetel­ge baryp emdeletinder kó­bine sol jekemenshik emhanalarǵa barady. Onda da kútpegen jaǵdaılar bolady ǵoı, jan saqtaý bóliminde kóbirek jatyp qalsa, shyǵyndalyp, elge, úkimetke qolqalap jatqandar barshylyq, – deıdi Nurjan Ryskeldıev.

Operasııanyń ońaıy joq. Saladaǵy jas mamandar da osy sózdi qulaǵyna quıyp jetilýde. О́ıtkeni neırohırýrgııada keıde úlken isikke qaraǵanda kishi isikti alǵan kúrdelirek bolýy múmkin. Sebebi narkozdyń ózi aǵzaǵa salmaq salady. Zaman ilgerilegen saıyn aýrýdyń sebep-saldary kóbeıip, «aýrý aıtyp kelmeıdi» demesek jarar. Sondyqtan qazir salamatty ómir saltyn ustaný arqyly kez kelgen syrqatqa tosqaýyl qoıýǵa bolady degen dárigerlerdiń usta­nymymen júrgenimiz abzalyraq.