Búginde jahanda qoldanysta júrgen 7 myńǵa jýyq til bar. Onyń ishinen top ondyqqa aǵylshyn, qytaı, hındı, ıspan, arab, orys, bengal, ındonezııa men portýgal jáne fransýz tili endi. Qazir jer sharynyń ústinen ústemdik etetin qytaı tilinde 1 284 mln adam, ıspan tilinde 437 mln, aǵylshyn tilinde 372 mln azamat jatyq sóıleıdi.
Tanymal tilderdi meńgerý adamnyń bilim alýyna, tabys pen órkendeýge jol ashatyny belgili. Muny mektep kezinen ustanymyna aınaldyryp, 13 tildi jetik meńgergen keıipkerimiz Dıana Ǵalymjanovanyń tájirıbesi aıǵaqtaı túsedi. Búginde 25 jastaǵy arý shet tilin jasóspirim bylaı tursyn, zeınetker ájeler de erkin oqytyp júr. Shamamen 5 myńnan asa shákirti bar.
– Birde anam ekeýmiz avtobýspen ketip bara jatqanda qasymyzda otyrǵan qyz telefonmen birneshe tilde sóılesip otyrdy. Úıge kelgen soń anam maǵan kóptildi bilgenniń paıdasyn, tanym kókjıegin keńeıtýdegi rólin jan-jaqty túsindirip berdi. Osylaısha, 8-synyptan bastap mende «meılinshe kóptildi bilý, úırený qajet» degen oı qalyptasty. Negizinde mektepte aǵylshyn tilin unatpaıtyn edim. Tek baǵa úshin oqydym. Al jalpy til úırenýge qytaı tili arqyly qyzyǵa bastadym. Ony úırený qıynǵa soqty. Shamamen bir jyldaı ýaqytym ketti. Izinshe, japon tilin 9 aıda úırendim. Neǵurlym kóptildi meńgerseń, soǵurlym basqa da tilderdi oqyp ketý jeńil bolady. Adamdarǵa únemi aıtyp júretin bir keńesim bar: eger qandaı da birtildi úırene almaı jatsańyz, onda basqa tildi baıqap kórińiz deımin. Sebebi búginde bir aǵylshyn tiliniń ózin jyldap oqıtyndar jetedi. Bilim alýshy birtildi meńgere almaı jatsa, ekinshisin jeńil qabyldaýy múmkin. Buǵan óz tájirıbemde kózim jetti. Pedagogıka jáne Shyǵys Eýropa tilderin oqytý, halyqaralyq qatynastar mamandyqtary boıynsha bilim aldym. Reseı, Azııa, Eýropa elderinde tájirıbeden ótip, birneshe shet tilinen sabaq berdim. Qazir 13 tilde jatyq sóıleımin: qazaq, orys, aǵylshyn, ıspan, ıtalııan, fransýz, nemis, cheh, polıak, portýgal, japon, qytaı, káris tilderin bilip qana qoımaı, erkin, kásibı deńgeıde aýdarma jasaı alamyn, – dedi polıglot.
Dıana sekildi kóp til bilip, kóptiń nazaryna ilikpese de, álemniń áıgili tili – aǵylshynshany meńgerip alsam jetkilikti deıtinder bar. Solardyń biri – Aıdana Salamatova.
– «Bir til bilseń – bir adamsyń, eki til bilseń – eki adamsyń» degen sóz beker aıtylmaǵan ǵoı. Basqa tildi meńgerý arqyly adam ózge ulttyń mádenıeti, salt-dástúri, ereksheligimen tanys bolyp, ómirge degen kózqarasyń keńeıe túsedi. Oǵan qosa básekege qabiletti maman retinde damýyńa jol ashady. Qazir munaı salasynda qyzmet isteımin. Mamandyǵym – hımık-tehnolog. Jumys barysynda aǵylshyn tili óte qajet. Ári mansabymnyń kóterilýine de kómektesedi. Sol úshin mine 6 aıdaı boldy, aǵylshyn tilinen kýrsqa aptasyna 3 ret úzbeı baryp júrmin. Nátıjesin de kórip jatyrmyn. Tanym kókjıegiń keńeıedi degeni ras. Buǵan qosa, jahandaný oryn alǵan saıyn, aǵylshyn ortaq tilge aınaldy. Aǵylshyn tilin bilseń, erkin saıahattaı alasyń, – dedi ol.
Pedagog Dıana Ǵalymjanovanyń aıtýynsha, qazaq jastary aǵylshyn tilinen bólek, koreı, qytaı, japon tilderin úırenýdi trendke aınaldyrǵan. Oǵan basty sebep, kreatıvti ekonomıkamen upaıyn arttyryp otyrǵan elderdiń ónimderi. Iаǵnı koreı doramalary men qytaı anımeleri. Máselen, koreı tilin jetik meńgerip, Koreıa úkimeti bólgen grantty jeńip alǵan Aızere Orymbaı stýdent kezinen osy eldiń doromalaryn kórgendi unatatynyn jasyrmaıdy.
– Odan qaldy jasóspirim shaqtan shetelde oqýdy armandaıtynmyn. О́zime maqsat qoıyp, koreı tilin úırene bastadym. Oǵan shamamen úsh jyldaı ýaqytym ketti. Bakalavrdy Qazaqstanda oqyǵannan keıin, magıstratýraǵa túsý joldaryn qarastyrdym. Osylaısha Koreı úkimeti bólgen grantty utyp aldym. Ońtústik Koreıanyń Tegý qalasyndaǵy Kenbýk ulttyq ýnıversıtetine grantqa tústim. Mamandyǵym – «Medıa jáne kommýnıkasııa». Olar meniń oqý aqymdy, baratyn ushaq bıletimdi tolyq ótedi. Buǵan qosa aı saıyn 380 myń teńge kóleminde shákirtaqy beredi. Mundaı múmkindikter ózge elder de bar. Tek ony qalt jibermeı, talabyna saı qujatyńdy tapsyryp, qajetti tilde erkin sóıleseńiz bolǵany. Menińshe, bul bilim-biligińdi shyńdaıtyn ońtaıly jol – dedi magıstrant.
Aıtpaqshy, osy «SIL International» uıymy jasap shyǵaratyn álem tilderi boıynsha eń tanymal «Ethnologue» málimeti dúnıe júzinde qazaq tilin biletin azamattar sany 22 mıllıonnan asqanyn jarııalady. Onyń 14 mln-ǵa jýyǵy ózimizdiń otandastar bolsa, qalǵany Qazaqstannan tys jerdegi azamattar. Demek, tilge shetelden de suranys bar.
– Bala kezde geografııaǵa qatty qyzyqtym. On jasymda ma eken, naqty esimde joq, Qazaqstan týraly kitap oqydym. Sodan ásem jerlerge, onda turatyn halyqtyń mádenıetine tamsandym. Sóıtip bes jyl buryn qazaq tilin óz betimshe úırene bastadym. Internetten qajetime jaraıtyn birneshe materıal taýyp aldym. Ári «Ninety One» tobynyń shyǵarmashylyǵymen tanysyp, qazaq tilin úırenýge degen qulshynysym údeı tústi. Sóıtip, 2020 jyldyń jazynda AQSh-tyń Vıskonsın ýnıversıtetinde qazaq tilinen sabaq beretin Gúlnara Gloaskıdiń ıntensıv kýrsyna qatystym. Bir synypta tórt adam oqydyq. Úsheýi orys tilin biledi. Al men oryssha birde-bir sóz bilmeıtinmin. Dese de, qazaq tilin tez úırenip, emin-erkin sóıleýge asyqtym. Negizi, men únemi Qazaqstanǵa barǵym keletin. «Fýlbraıt» baǵdarlamasy týraly estigenimde birden Qazaqstanǵa barýǵa jaqsy múmkindik ekenin túsindim. Sóıtip, 2021 jyldyń qazan aıynda «Fýlbraıtqa» qujat tapsyrdym. Munda irikteý jumysy uzaqqa sozylady. Sóıtip, 2022 jyldyń sáýir aıynda Taraz qalasyna keldim. Qazir aǵylshyn tilinen sabaq beremin. Ári IELTS-qa daıarlyq kýrsyn júrgizemin, – dedi AQSh azamaty Evan Allen.
Aıtpaqshy, zertteýshiler joǵaryda atalǵan 7 myń tildiń shamamen 40 paıyzǵa jýyǵyna joıylý qaýpi tónip turǵanyn anyqtaǵan. Buǵan kórshi Reseıdegi Ǵylym akademııasy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵalymdary «alańdatarlyq jaıt» dep baǵa bergen. Alaıda endi bul úderisti toqtatý qıyn. О́ıtkeni tilder bir-birimen básekege túsken jaǵdaıda olardy qoldanýshylardyń túrli áleýmettik-ekonomıkalyq deńgeıleri kóbinese tildik teńsizdikke ákeledi eken. Buǵan jarty ǵasyrdan astam ýaqytta tolyqtaı joıylyp ketken 700 shamasyndaǵy ult pen ulystyń tól tiliniń taǵdyry mysal bola alady...
