Qaıtarylǵan aktıv: az ba, kóp pe?

Jıynda áńgime arqaýyna aı­nal­ǵan eń basty másele – zańsyz ak­tıvterdi qaıtarý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııanyń osy ýaqytqa deıin atqarǵan jumysynyń nátıjelerin taldaý. Sonymen qatar jekelegen ister boıynsha tyıym salynǵan múlikti qabyldaý tetikteri jáne parallel qarjylyq tergep-tek­serýler júrgizý máseleleri tal­qyǵa salyndy. Elden zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarý – Prezıdenttiń alǵa qoıyp otyrǵan basty tapsyrmalarynyń biri ekenin aıtqan Bas prokýror Berik Asylov bul baǵytta komıssııa músheleri aıtarlyqtaı jumys atqarǵanyn atap ótti.

– Jaqynda ótken Parla­ment sessııasynyń ashylýy kezin­de Memleket basshysy osy máseleni qaıtalap, nazar aýdardy. Arnaıy zańdy tezirek qabyldaýdy tapsyrdy. Álem­dik tájirıbeler zerdelenip, sarapshylardyń usynystary jınalyp, Ádilet mınıstrliginiń bastamasymen zańsyz ıgerilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly zań jobasy ázirlendi, – dedi ol

Bas prokýrordyń aıtýynsha, osy kúnge deıin Ekonomı­ka­lyq resýrstardyń zańsyz shoǵyr­lanýyna qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi vedomstvo­aralyq komıssııanyń onnan asa otyrysy ótken. Ekonomıkanyń mańyzdy sektorlaryna qatysty 11 taqyryptyq top quryl­ǵan. Atap aıtqanda, jer qoı­naýyn paıdalaný, qarjy, kólik, jer­di paıdalaný, energetıka, den­saýlyq saqtaý, t.b. «Osy baǵyt­tar boıynsha zańsyz alynǵan aktıvterdi memleketke qaıtarý jumystary qarqyndy júrip jatyr», dedi Bas prokýror.

Berik Asylov komıssııa jumy­sy bastaǵaly beri mem­leket­ke jalpy somasy 760 mıl­lıardtan astam teńgege baǵa­lan­ǵan aktıv qaıtarylǵanyn je­tkizdi. Bul shamamen 1,7 mlrd dollar. Onyń ishinde 575 mln dollary – sheteldik ıýrısdıksııa­lardan qaıtarylǵan qarajat. Bas prokýror bul arnaıy zań qabyldanbaı turyp-aq komıssııa men prokýratýra jáne basqa da memlekettik organdardyń kúsh biriktirýi arqasynda qol jetkizilgen nátıje ekenin atap ótti. Berik Asylov Prezıdent tapsyrmasynyń sapaly oryndalýymen qatar, tergep-tekserýler kezinde adal jumys istep turǵan bızneske zııan keltirmeý jaǵyn nazarǵa alý kerektigin atap ótti.

Bas prokýratýra bergen máli­metke qaraǵanda, Joǵarǵy sot Bas prokýrordyń negiz­siz olı­gopo­lııa sýbektileriniń paıda­syna shyǵarylǵan bu­rynǵy sheshimderge qatysty jol­daǵan 24 narazylyǵyn qan­aǵattandyrǵan. Solardyń birqataryna toqtalar bolsaq, máselen, Almaty aýyr mashına jasaý zaýytynyń 31% aksııasyn jekeshelendirýdi zańsyz dep taný týraly sot sheshimi qabyldandy. Sonymen qatar Joǵarǵy sottyń qaýlysymen Astanadaǵy «Dýman» qonaqúı kesheniniń ıelerinen 1,3 mlrd teńge óndirip alynǵan.

Budan basqa, sottar zańsyz satylǵan memlekettik múlik­ti qaıtarý jónindegi ondaǵan talapty qanaǵattandyryp, olardyń memleket menshigine ótýine muryndyq boldy. Atap aıtqanda, olardyń qatarynda óndiristik nysandar, bazarlar, kommersııalyq úı-jaılar, elıtalyq ýchaskeler, t.b. bar. Máselen, sot sheshimi boıynsha «Atyraý munaı óńdeý» zaýyty­nyń menshigine Atyraý qalasyn­daǵy suıytylǵan munaı men gazdy saqtaý parkiniń 50% úlesi qaıtaryldy. Sonymen qatar basqa memleketterge quqyqtyq kómek kórsetý týraly 100-den astam suraý hat joldanǵan. Olar boıynsha jalpy quny 100 mln AQSh dollarynan asatyn múlikke tyıym salyndy.

Qarjy mınıstrligi qarjy-óner­kásip toptarynyń kásip­oryn­darynan qosymsha 100 mlrd teńgeden astam salyq óndirip aldy. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi qarjy-ónerkásip toptarynyń kompanııalaryna 7 mlrd teńgege jýyq aıyppul saldy, al Básekeles­tikti qorǵaý jáne damytý agent­tigi 4 mlrd teńgege sanksııalar qoldandy.

Infografıkany jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»

Joǵaryda aıtylǵandaı, Ekonomıkalyq resýrstardyń zańsyz shoǵyrlanýyna qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııanyń jumysy aıasynda qurylǵan salalyq toptardyń biri zańsyz alynǵan jer ýchaskelerin memleketke qaıtarýmen aınalysady. Prokýrorlar tarapynan qabyldanǵan sharalar arqasyn­da olıgopolııa sýbektilerine buryn negizsiz berilgen nemese nysanaly maqsaty boıynsha paıdalanylmaǵan 460 myń gektardan astam jer qaıtaryldy. Olardyń ishinde memleketke berilgen naryqtyq baǵasynan 4 ese tómen baǵamen satyp alyn­ǵan Almatynyń kóterme saýda naryǵyndaǵy úlesi, olıgopolııa sýbektileriniń menshiginde zańsyz bolǵan Almaty áýeja­ıy­­nyń 17 kommersııalyq úı-jaıy da bar.

Jer zańnamasynyń bu­zylýy­na qatysty taǵy bir jaıt jýyrda Soltústik Qazaq­stan oblysynda tirkeldi. Petropavl qalasynyń prokýratýrasy kommersııa­lyq maqsattaǵy jer ýchaske­sin berý kezinde ýákiletti or­gandar qoldanystaǵy erejeler­di elemeı, aýdany 0,0150 ga jer ýchaskesiniń bir bóligin zańsyz bergenin anyqtady.

Osy qalada aýksıonnan tys zańsyz berilgen quny 172 mıl­lıon teńgege baǵalanǵan taǵy bir jer ýchaskesi qalalyq pro­kýratýranyń aktisi boıynsha memleketke qaıtaryldy. Aýdany 6,8 ga quraıtyn bul jer ýchaskesi qurylys kompanııalarynyń birine ákimdiktiń 2021 jylǵy maýsymdaǵy qaýlysymen kóp­qabatty turǵyn úıler salý úshin konkýrstan tys ınvestısııalyq jáne ınnovasııalyq jobalardy iske asyrý úshin ýaqytsha óteý­li jer paıdalaný quqyǵy­men berilipti. Alaıda memlekettik menshikten jer ýchaskelerin berý úshin ınvestısııalyq jobany aıqyndaý erejeleri tek 2022 jyldyń qańtarynan bastap (ıaǵnı jer ýchaskesi berilgennen keıin 6 aıdan keıin) qoldanysqa engizilgen bolatyn. Iаǵnı alys-be­ris jasalǵan kezde atalǵan ın­ves­­tısııalyq joba múldem joq edi.

Bas prokýratýranyń Ha­lyq­aralyq-quqyqtyq ynty­maq­tastyqty damytý qyzmeti­niń bastyǵy Nurdáýlet Súıin­dikovtiń aıtýynsha, zańsyz aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıssııanyń jumy­syn júrgizýde quqyqtyq, uıym­dastyrýshylyq, kadrlyq qıyn­dyqtar bar. Sebebi komıssııa aldyna buryn-sońdy bolmaǵan keshendi maqsat­tar boıynsha tapsyrmalar qoıylyp otyr. «Munyń barlyǵyn iske asyrý úshin elimiz túgil, álemdik deńgeıde ońaı kóshire salatyn daıyn tetikter joq», deıdi ol.

– Soǵan qaramastan «jumyla kótergen júk jeńil» demekshi, ortaq iske kúsh-jiger biriktirý­diń arqasynda aıtarlyqtaı ná­tı­jelerge qol jetkizildi. Men­shik quqyǵy Konstıtýsııa­­men qor­ǵalatyndyqtan, múlik­tiń birazy sot sheshimderimen qaıtty. Joǵarǵy sottyń jańa ustanymynyń nátıjesinde eleý­li aktıvterdi memleketke qaı­tarýǵa, salyqtar men aıyp­pul­dardy óndirýge, tarıfterdi tómendetýge qol jetkizildi, – dedi Bas prokýratýra ókili.

Komıssııa músheleri basqa memleketterdegi zańsyz múlikti anyqtaý maqsatynda sheteldik áriptester jáne halyqaralyq uıymdarmen ózara is-qımylǵa erekshe nazar aýdaryp keledi. Máselen, bıyl sáýir aıynda Shveısarııada Qazaqstannyń Bas prokýratýrasy men Bazel basqarý ınstıtýty arasynda yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Osy ınstıtýttyń quramyna kiretin Aktıvterdi qaıtarý jónindegi halyqaralyq ortalyq (ICAR) – álemdegi eń iri uıymdardyń biri. Bul baǵyttaǵy jumystar jalǵasyp keledi.

Aktıvterdi qaıtarý jó­nin­degi vedomstvoaralyq komıssııanyń resmı ókili Zeıin Álipbektiń aıtýynsha, komıssııa qurylǵaly beri 7-8 aıdyń ishinde memleketke qaıtarylǵan eldegi jáne sheteldegi aktıvter negizinen dúnıe-múlik jáne valıýta túrinde qaıtarylyp otyr. Olardyń kóbi Aýstrııa, Lıhtenshteın jáne Birikken Arab Ámirlikterinen ákelingen.

– Atap aıtar bolsaq, mysaly, Qaırat Satybaldyulyna tıesili ondaǵan mıllıon dollarǵa baǵalanǵan áshekeı buıymdar bar. Odan bólek, elimizde salyqtan jaltarǵandar kóp. Komıssııa jumysynyń arqasynda 100 mlrd teńgeniń salyǵy óndirildi. Al múlik túrinde qaıtarylǵan aktıvter qandaı maqsatta paıdalanylady nemese olardy qalaı qarajatqa aınaldyramyz degen másele komıssııa otyrys­tary barysynda talqylanyp jatyr, – dedi ol.

Elimizden zańsyz shyǵaryl­ǵan jáne zańsyz paıdalanylǵan aktıvterdi qaıtarýǵa qatysty jańa zań jobasy jaqynda Par­lamentte qaralatynyn aıtqan Zeıin Álipbek bul qujat osy baǵyttaǵy jumystarǵa úlken jol ashatynyn jetkizdi.

– О́ıtkeni jobada birneshe ma­ńyzdy másele qaras­tyrylǵan. Mysaly, múliktiń nemese qara­jattyń zańsyz aktıv ekenin qalaı dáleldeýge bo­lady, kimderdi jáne qa­laı jaýapqa tartý kerek, qaıtarylǵan aktıvterdi ne isteý qajet degen suraqtardyń jaýa­by, sondaı-aq sol aktıvterdi jınaqtap, ári qaraı paıdaǵa asyrýmen aınalysatyn arnaıy memlekettik qor qurý máselesi osy zań jobasynda tolyqqandy qarastyrylýǵa tıis, – dedi ol.

Onyń aıtýynsha, komıssııa óz qyzmetin ekonomıkalyq resýrstardyń at tóbelindeı azǵantaı adamdardyń qolynda shoǵyrlanýyn toqtatqansha jáne adal básekelestik paıda bolǵanǵa deıin júrgize bermek.

Jalpy, quqyq qorǵaý organdaryna qarajatty jymqyrý ar­qyly tabys tabýǵa baılanysty ister boıynsha tıimdi paral­lel tergep-tekserýler uıymdas­tyrý tapsyrylǵan. Bul sharalar negizgi qylmystyń mán-jaıyn tekserýmen qatar, múlikti zańsyz shyǵarý, qyl­mystyq jolmen alynǵan aqshany zańdastyrý faktilerin anyqtaýǵa múmkindik beredi.