Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Shetel asqandardyń shekesi shylqyp júr me?
Aǵa býyn eńbek adamy jaıynda áńgime bastala qalsa, sóz tórkinin keńes tusyndaǵy kezeńmen, ıdeologııamen sabaqtap jatady. Ras-aq, sol jyldardaǵy merzimdi basylymdardy paraqtasańyz, egin sharýashylyǵyn shalqytyp otyrǵan aýyldardyń astyqty artyǵymen alǵany, tórt túliktiń basy byltyrǵa qaraǵanda edáýir kóbeıgeni týraly maqalalar jıi kózge túsedi. Ári keńes ókimetin kórgender sol bir zamanda eńbek adamdarynyń mártebesi bıik bolǵanyn aıtady.
Qazir qala, meıli aýyl jastarynyń óndiriske, aýyr jumysqa barýǵa yjdaǵaty bolmaýynyń da sebebi bar. Biz munymen jastardy maqtap nemese aqtap alaıyn dep otyrǵanymyz joq.
Bar bolǵany jumys kúshiniń tapshylyǵyna áleýmettik, ekonomıkalyq turǵyda qandaı kedergiler áser etetinin anyqtaýǵa tyrystyq. Mysaly, áleýmettanýshy Baqyt Álmuratov ǵylym men tehnıka damyǵan XXI ǵasyrda jumys kúshine suranystyń kún sanap artýy zańdy qubylys dep sanaıdy.
– Jumys kúshine suranys eselep artyp otyratynyn biz ónerkásibi damyǵan elderdiń tájirıbesinen bilemiz. Batys Eýropa syndy postındýstrıaldy qoǵamǵa oıysqan Japonııa, Ońtústik Koreıa sekildi alpaýyt memleketter, ekonomıkasy myǵym, ıakı óndirisi qýatty elder jumys kúshine kóbirek senim artady. Munyń birden-bir dáleli retinde elden Anglııaǵa baryp, jylyjaılarda jumys istep jatqan jastardy aıta alamyz. О́ıtkeni Batys Eýropadaǵy kóptegen jumysshy zeınet jasyna taıap, keıingi jastardyń bilim jolyn tańdaýy jumys kúshine áser etip otyr. Onyń ústine Anglııada týý kórsetkishi tómen. Biz búgin jastardyń, tipti orta jastaǵy azamattardyń Ońtústik Koreıaǵa jumys kúshi retinde baratynyn kórip, bilip otyrmyz. Iаǵnı munda ındýstrıaldy qoǵamnyń postındýstrıaldy qoǵamǵa bettegenin baıqaımyz. Al bizde jumysshylardyń qoǵamdaǵy orny, mártebesi qandaı degen suraq áli kúnge deıin mańyzyn joıǵan joq. Tańmen talasyp oıanyp, qas qaraıǵanǵa deıin aýyr jumysty juǵym kórmeı, adal eńbek etetin jumysshylardyń mártebesi qandaı ekenin olardyń jalaqysyna qarap bile bersek bolady, deıdi áleýmettanýshy.
Elimizdiń barlyq óńirinde qurylys qarqyndy júrip jatyr. О́ndiris oryndary da keńeıip keledi. Sáıkesinshe, dánekerleýshilerge suranys artqanyn bilemiz. Bulaı deýimizdiń sebebi dánekerleýshilerge tek bıyl, byltyr ǵana emes, birneshe jyldan suranys joǵary bolyp tur. Olardyń tabysy da táp-táýir. Onda nege jastar osy salaǵa barmaıdy? Sirá, jastar «bul salada qalaı eńbek etemin, qoǵamdaǵy ornym qandaı bolady» dep alańdasa kerek. Ári jastyq maksımalızm bar. Alaıda qaı salada bolsyn biliktiligi joq jasty tájirıbeli mamannyń aldyna shyǵaryp, á degennen «jyly» oryn, joǵary jalaqy usynbaıtynyn bilemiz.
Qazir qalalarda tańnan keshke deıin tynbaı avtobýstan túspeı, jolaýshylarǵa qyzmet kórsetetin júrgizýshilerdiń ahýalyn kim surap kóripti? Olarǵa jergilikti bıliktiń ókilderi, kásipodaq, qoǵamdyq birlestikter, saıası partııalar baryp, «tańnan keshke deıin tynbaı, eki adamnyń jumysyn atqarady ekensiz» dep arqasynan qaǵyp jatqanyn kórmeımiz. Áýeli kompanııanyń kiris-shyǵysyna alańdaıtyn avtobýs parkteriniń basshylyǵy da jumysshylaryna jalaqy tólep otyrǵanymen, jarytyp iltıpatyn kórsete qoımas. Al júrgizýshilerge talap qoıýǵa kelgende aldymyzǵa qara salmaımyz. Júrgizýshilermen qyzyl keńirdek bolyp, jeti atasyna deıin jamandaıtyndar kezdesedi. Bálkim, osydan keıin de jastar avtobýs júrgizýshisi bolýdan qaımyǵatyn shyǵar.
Metallýrgııa, taý-ken isinde de jalaqy joǵary. Shyndap kelgende, mundaı jumystar tym aýyr. Osyǵan qaramastan, qıyndyqqa qaıyspaı adal eńbek etetin mamandardy qurmetteýge qoǵam daıyn emesteı kórinedi. Memlekettik nagradalar birinshi zııaly qaýymǵa, sosyn baryp eńbek adamdaryna beriledi. О́kinishke qaraı, mundaıda jumysshylardy yntalandyrýǵa kóbirek kóńil bólinse eken dep shektelemiz. Máseleniń ekinshi ushy ıdeologııaǵa kelip tireledi. Osy tusta áleýmettanýshy B.Álmuratov aımaqtyń, qala, aýyldyń áleýetine qaraı belgili bir sharýashylyqty jetekshi orynǵa shyǵaryp, sonyń ónimin ózge elderge eksporttaý arqyly jumysshylardyń salaǵa qyzyǵýshylyǵyn oıatýǵa bolatynyn aıtady. Osy paıymnyń tórkini belgili bir ónimdi shyǵarýǵa kóbirek basymdyq berilse, sharýaǵa mamandardyń qyzyǵýshylyǵy artyp, jumysshynyń mártebesi de, jalaqysy táýir bolady degenge saıady.
Dánekerleýshi men júrgizýshilerge suranys joǵary
Ekonomıst Saparbaı Jobaev jumys kúshine, sonyń ishinde bilikti mamandarǵa suranys qashan da joǵary bolady deıdi.
– Astana qalasynyń ózinde 400-ge jýyq kólik júrgizýshisi jetispeıdi eken. Sol sebepten keıbir avtobýs júrgizýshileri eki aýysymda jumys isteýge májbúr. Olarǵa 500 myńǵa deıin jalaqy usynylady. О́kinishtisi, jastardyń osy salada eńbek etýge qulqy joq. Máselen, Astanada muǵalim, tazalyqqa jaýapty mekemelerge jumysshy qajet. Muǵalim meıli, qala tazalyǵyna jaýaptylardyń jalaqylary kóp dep aıta almaımyz. Endi olar da ózge salanyń mamandaryndaı biliktiligine saı tabys tabady. Aýylda mal baǵý da – ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin sharýa. Sodan jastar qalaǵa kelgende biliktiligi bolmaǵan soń tamaqtaný oryndarynda, saýda núktelerinde eńbek etedi. Kóligi bolsa, taksı júrgizýshi bolady. Biraq qala, aýyl jastary suranys joǵary mamandyqtarǵa barýǵa talpynbaı jatyr. О́zim kásiporyndardy aralaǵanda dánekerleýshi, frezerleýshi, «tokar» mamandarynyń tapshy ekenin bildim. Olarǵa jumys oryndary shamamen 300 myńnyń tóńireginde jalaqy usynyp otyr. Sol sekildi kólik jóndeý jelilerinde jumys barshylyq. Kóbine onda shetten kelgen jastar jumys istep jatady. Jastarǵa renishimiz joq. Olar joǵary bilim alyp, bir jerden jaqsy jumys tabýdy oılaıdy. Joǵaryda ataǵan salada eńbek etýdi oılaıtyn jastar bar, biraq biliktiligi joq, deıdi ol.
Bir kem dúnıe. Túıgenimiz, iri qalalarda 300 myń teńgeniń shamasynda jumys tabýǵa bolady eken. Al aýyldaǵy ahýaldy aıtar bolsaq, shaǵyn jáne orta bıznestegi máselelerge tap kelemiz. Olaı deýimizdiń sebebi qalada kásipkerlik salasy aýyldan kósh ilgeri. S.Jobaevtyń aıtýynsha, órkenıetti elderde shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 60-70%-dy qurasa, biz áli 30%-dan asa almaı otyrmyz.
– Keıbir alpaýyt kásiporyndar shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa kedergi keltirip otyr. Jalpy, ishki ónimniń 60%-y memlekettiń menshiginde ǵoı. Sony 10-15%-ǵa deıin túsirýimiz qajet. Biz damyǵan 35 memlekettiń qataryna qosylýǵa áreket jasaǵan soń, olardyń talaby boıynsha memlekettik menshiktiń úlesin azaıtýymyz kerek. О́kinishtisi, bizde memlekettik menshik kóbeıip bara jatyr. Olıgarhtardyń kvazımemlekettik kásiporyndaryn tusaýlamaı, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý múmkin emes. Al jalaqynyń az bolýyna ekonomıkalyq ahýalmen qatar, jemqorlyq áser etedi. Bul halyqtyń shaǵyn jáne orta bızneske barýyna kedergi keltiredi. Aýyldaǵy dıqandarǵa jerdi berý kerek. Bir aýylǵa baryp, jerdiń egesin surar bolsaq, basshylardyń jeri bolyp shyǵady. Mundaı qaıshylyqtar aýyldaǵy óz isin jetik biletin dıqandardyń tabys tabýyna kedergi keltiredi. Menińshe, bızneske kedergi bolmasa, ondaǵy jumysshylardyń da jalaqysy táýir bolar edi, deıdi ol.
Kásipke namystanýdyń qajeti joq
«Astana tazalyq» JShS-da jyldar boıy eńbek etip kele jatqan Álimjan Eginbaıuly stýdent kezden qala kóshelerin tazalaýǵa aralassa, qazir bir ýchaskeni basqaryp otyr.
– 1998 jyly sáýirde qala tazalyǵyna jaýapty mekemede jumysshy boldym. О́zimizge bólingen ýchaskeniń qysta qaryn kúrep, jazda kúl-qoqysyn jaıaý júrip jınadyq. Sondaǵy alatynymyz 13 myń teńge edi. Eýrazııa ýnıversıtetiniń syrttaı oqý bóliminde ınjener-qurylysshy mamandyǵynda oqıtynmyn. Araǵa eki jyl salyp oqý bitirdim. Ol kezde 25 jastamyn. 2004 jyly óz mamandyǵymmen qurylys kompanııasynda 6 jyl eńbek ettim. Buryn tazalyqqa jaýapty mekemede eńbek etkenim bar, sodan 2010 jyly qarashada «Astana tazalyq» JShS-ǵa qaıta kelip, birden brıgadır boldym. Araǵa jyl salyp, qolmen jınaý jóninde sheber atandym. Endi, mine, Almaty aýdanynda qolmen jınaý jónindegi ýchaske basshysy bolǵanyma da 5 jylǵa jýyqtady. Ýchaskede 90 jumysshy, 7 sheber jáne túrli tehnıkalar bar. Sonyń barlyǵyn qadaǵalap, kúndelikti tapsyrma oryndaımyz. Jumysshylar 150 myń teńgeden joǵary jalaqy alady. Jumysqa menimen qatar, menen buryn kelip eńbek etip, zeınetke shyqqandar bar. Jumysyma qaraı, jalaqym da satylap óse bastady. О́kinishke qaraı, jumysqa kelip jatqan jastar az. Zaman ilgerilegennen be, jastar jalqaýlaý. Bir jaǵy qala tazalyǵyna aralasýdy namys kóretindeı. Al meniń túıgenim, adal eńbekpen, mańdaı termen tapqan qarajattyń quny joǵary bolady, deıdi «Astana tazalyq» JShS ýchaske basshysy.
Bir qyzyǵy, «Astana tazalyq» seriktestiginde jumys isteıtinderdiń basym kópshiligi qalaǵa irgeles aýyldardan keledi eken. Tańǵy 7.00-den 16.00-ge deıingi jumysqa Astana tóńiregindegi Shortandy, Bektaý aýyldarynan qatynaıtyn jumysshylardy aıtpaǵanda, elordadan shamamen 100 shaqyrym qashyq jatqan Qaraǵandynyń Nura syndy aýdandardan keletinder bar. Árıne, olarǵa seriktestiktiń marshrýty bekitilgen. Áıtkenmen, turǵyndar jumysqa 7.00-de jetý úshin qaladaǵylardan áldeqaıda erte qamdanady. Osy eńbegine jumysshylar 150 myń teńgeden joǵary jalaqy alady eken. Salystyrmaly túrde óńirdegi jumysshylardyń eńbekaqysy budan da tómen bolatynyn eskersek, olardyń «Qanaǵat qaryn toıǵyzar», dep otyrǵanyn ańǵaramyz.
Astana qalasy ákimdigi Halyqty jumyspen qamtý ortalyǵynyń bergen málimetine súıensek, qalada qurylysshy, dánekerleýshi, santehnık, avtobýs jáne «Gazel» kóligin basqarýǵa D, S sanaty bar júrgizýshiler, elektrık, eden jýýshy, kógaldandyrýǵa aralasatyn jumysshy, aýla sypyrýshy, aspaz, montajdaýshy, kólik jóndeý mamandary suranysqa ıe. Olarǵa jumys berýshiler orta eseppen 70 myń teńgeden 300 myń teńge aralyǵynda jalaqy usynyp otyr. Onyń ishinde dánekerleýshi, D, S sanaty bar júrgizýshi, montajdaýshylardyń 500 myń teńgege deıin eńbekaqy alýǵa múmkindigi bar. Sol sekildi joǵaryda ataǵan suranys joǵary jumystarda da aıyna 200-300 myń teńge tabys tabýǵa bolady. Bul resmı statıstıka da salada eńbek ótili bar, tájirıbeli mamandar eńbegine saı joǵary jalaqy alady degen paıymǵa negiz bolǵandaı.
Osydan túıetinimiz, Astanaǵa arman qýyp kelgen úısiz-kúısiz, biliktiligi joq jumysshylardyń az jalaqymen sanaýly jylda jaǵdaıyn tikteýi ekitalaı. Ańǵarsaq, ár óńirde jumysshylardyń tabysy sol aımaqtyń áleýmettik jaǵdaıyna, kúnkóris deńgeıine shaqtalǵan. Sáıkesinshe, aýdan, aýyldardaǵy jumysshylardyń tabysy qalamen salystyrýǵa kelmeıdi. Al naryq zamanynda jumysy aýyr, eńbegi adal mamandardyń tabysy artsa, istiń qıyndyǵyna qaramaı eńbek etýge daıyn jastar tabylady. Sonda sózsiz eńbek naryǵynda jalaqysy joǵary mamannyń mártebesi bıikteıdi.
