Or qazý opyq jegizedi

Basy ósken soń keń óris, shal­qar jaıylym kerek ekeni belgili. Onyń ústine kıeli janýar san ǵasyr boıy ıen dalada erkin, samal jelmen jarysyp, sary saǵymdy ja­mylyp kún keship kele jatyr. Il­kidegi úırenshikti, jyl boıy qa­lyptasqan kıik soq­paǵynyń jolyna synalaı salynyp, kese-kól­deneń temirjol, avto­kólik joly tárizdi kedergi tús­ken. Bálkim sodan ba eken, qa­lyptasqan júrisinen jańyldy.

Bizdiń óńirde de qońyr ań kúrt kóbeıdi. Qýanyshymen birge qıyndyǵy da mıllıon­daǵan tuıaq­tyń izimen ere keldi. Yryz­dyǵyn dala tó­sinen tergen dı­­qandar keıingi jyldary kıiktiń zııanynan ábden zá­re­zap bolyp, zar ıleý­de. Jal­ǵyz dıqandar ǵana emes, tórt tú­lik maldyń sú­me­simen kún kór­­gen malsaq qa­ýym da jaıy­lymymyzdy jaıpap, shabyn­dyǵymyzdy basyp ketti dep ókpe qara qazandaı bolyp otyr. О́ńirde aqbókenniń tuıa­ǵy egistik al­qabynyń tý-ta­laqaıyn shy­ǵaryp, shyǵynǵa batqan aýyl sharýashylyǵy qury­lymdary az emes.

– Bizdiń óńirdiń dıqandary aqbókenderden zardap shegip otyr. Jalǵyz bizdiń aýdan ǵana emes, Atbasar, Jaqsy, Qor­ǵal­jyn aýdanynda da osyn­daı keleńsiz kórinis qa­lyptasyp ja­tyr. Qazir tyǵy­ryqtan shy­ǵar jol tabý qıynǵa aınaldy. Aldymyzda eki-aq tańdaý tur: ne aqbóken ósireıik, ne egin egeıik. Me­nińshe, qansha shy­ǵyn kelse de, aqbókenderdiń óri­sin qorshaý kerek. Basqa jol kórip turǵan joqpyn. Áıtpese atýǵa bolmaıdy. Tipti úrkitý de durys emes. Sharýalar jaz boıy kezektesip egistikterin qo­ry­ǵanymen, qaı jaqtan sap ete túsetinin kim bilsin, tabyn-tabyn aqbóken jele jory­typ kelip, endi kóktep kele jat­qan egindi basady da ketedi, – deıdi Egindikól aýdanyndaǵy «Qorjynkól-A» seriktes­tigi­niń basshysy Ábilqaıyr Oshaqbaev.

Dıqandar ózderinshe qıyn­dyq­tan shyǵar jol izdep jatyr. Atbasar, Jaq­sy, Qorǵal­jyn aýdanda­rynyń aýyl sha­rýashylyǵy qu­rylymdary egis­tik al­qaptarynyń aına­lasyn shamamen úsh metr tereńdikte qazyp, orlap tastapty. Kıik­ten qorǵanǵan qareketteri jáne oqys áre­ketterine esh­bir ruqsat al­maǵan. Qazir bul qadam ekologııa janashyrlary men turǵyndar arasynda dúmpý týǵyzýda. Aýyl turǵyndary egistik al­­qaptardyń ysyrap bolmaı, qorǵalýy kerek eke­nin túsinedi. Dıqandar mıllıard­taǵan shyǵyn shegip otyr. Jel­deı uıytqyǵan myń­da­ǵan kıik egin kóktegen kezde ústinen bir ótse, bar úmiti zaıa. Jep taýyspaǵanymen, ótkir tuıaqtarymen tamyryna deıin kesip, qoparyp ketedi. Qazir egin ekken qaýym aqbókennen ke­letin zalaldy shegirtke shabýylynan bir kem emes dep otyr. Al or qazý ońtaıly sheshim be? Osy aýyldyń tur­­ǵyndarynyń aıtýyna qa­­raǵanda, qaraýsyz mal qa­zylǵan orǵa túsip, shyǵyn bola bastaǵan. Malmen birge jaıylymǵa úırenip qalǵan júz san kıiktiń topyrlap kelip to­ǵytylyp túspesine, sóıtip, mert bolmasyna kim kepil?!

Oraıy kelmeı turǵan ty­ǵy­ryqtan or qazyp ta shyǵa almaıdy ekensiz. Má­seleniń mánisin tereńdeý biletin adamdardyń aıtýyna qaraǵanda, shuńqyr qan­shalyqty tereń bolǵanymen, bos topyraq qoparylyp, jaýyp tastaýy ábden múmkin. Jap­sa boldy, kóktemgi qy­zyl sýdaı lyqsyp kelgen kıik tabyny qııamettiń qyl kópirindeı tar jerden óte bermek.

– Aqbóken qazylǵan ordan óte almaǵannan keıin, aınala oraǵytyp kórshiles sharýa­shy­lyqtardyń egistik alqap­taryna túsedi. Sol kezde or qazǵan­nyń aıdarynan jel esse, or qaz­baǵannyń yrysy úpteledi. Osyny kórip otyrǵandar jónsiz isten úlgi alyp, olar da qaza bastaıdy. Sonda ne bolmaq? Aýyl mal baǵýdan qalady ǵoı, – deıdi Atbasar aýdanynyń turǵyny Serik Qaparov.

Atbasar aýdanyndaǵy Sepe, Novomarınovka, So­chın­skoe, Petrov eldi meken­derindegi bir­qatar sharýa­shylyq ótken jyl­dan beri egistik alqaptaryn aınala or qazyp, qorǵanýǵa kóshken.

– Bul – kıiktiń kesapatyn kóp kórgen, sóıtip, shash­etekten shyǵynǵa batqan sha­rýalardyń tirshiligi. Árı­ne, ákimdikpen esh­bir keli­sim jasalǵan joq. Negizin­de aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri san márte sha­ǵym aıtqan bolatyn. Áıtse de eshkim qulaq asqan joq, – deıdi Atbasar aýdany ákim­diginiń baspasóz hatshysy Mı­haıl Maıer.

Oblystyq orman sharýa­shyl­yǵy jáne janýarlar ále­mi aýmaqtyq ınspeksııa bas­shylyǵy bul istiń proký­ra­tý­raǵa joldanǵanyn aıtyp otyr. Mekeme basshysy La­shyn­taı Dúısenovtiń piki­rin­she, qazir óńirde aqbóken máse­lesi óte ótkir kúıde. Taıaý­da Stepnogor qalasynda Eko­lo­­gııa mınıstri Zýlfııa Sú­leı­­menovanyń qatysýymen ótken jıynda da bul másele kóte­rilgen. Másele jan-jaq­ty zerttelip baryp sheshi­letini málim etilgen.

– Osyndaı keleńsiz jaǵ­daı oryn alyp otyr. Bir­neshe aýdan­daǵy aýyl sha­rýashylyǵy qurylymdary jergilikti ákim­diktiń ruqsa­tynsyz egistik al­qaptaryn aınaldyra or qazyp tastaǵan. Kúni búginge deıin bes kıiktiń osy orǵa qulap opat bolǵany belgili bolyp otyr. Jazyqsyz janýarlardyń ólek­seleri shashylyp jatyr. Biz óz tarapymyzdan oblystyq pro­ký­­ratýraǵa, ekologııa de­par­­­­­­ta­mentine, jergilikti at­qa­rý­­shy organdarǵa jerdiń qor­­­ǵalýy men paıdalanylýyn baqylaý mekemesine hat jazdyq. Atbasar aýdanyn­da ar­naıy jıyn ótkiz­dik, – deı­di oblystyq orman sha­rýa­shy­lyǵy jáne janýar­lar ále­mi aýmaqtyq ıns­pek­sııa bas­shysy Lashyntaı Dúı­se­nov.

Janaıqaıyn jetkizgen hat jazylýy jazylǵan. Biraq ázirge kúrmeýi qıyn máseleniń má­ni­sine tereńdep baryp, jaǵ­daı­dy jaqsartatyn is-shara qa­byldanbaı otyr. Tıisti mekeme basshylarynyń piki­rinshe, or qazǵan oısyz sharýa máse­le­sin sheshý bulardyń qu­zy­ryna kir­meıdi eken.

Mine, osylaısha kıikke baılanysty kıkiljiń sheshi­min tap­paı, syzdaýyqsha syz­dap tur. Árıne, tabıǵat ja­nashyrlary óz pikirin bil­dirýi múmkin. Biz el yrysy – eginniń ysyrap bolǵanyn qalamaımyz. Jazyq­syz ja­nýarlardyń jaǵdaıyna da kóńil aýdarǵan durys. Qalaı bolǵan kúnde de...

Aqmola oblysy