Prezıdent Q.Toqaev sapar barysynda Qytaı basshysy Sı Szınpınmen kelissóz júrgizdi. Sondaı-aq birinshi ret uıymdastyrylǵan «Ortalyq Azııa – Qytaı» sammıtine qatysty. Budan bólek, qazaq-qytaı ınvestısııalyq dóńgelek ústeli kezinde ekijaqty baılanys týraly áńgimelep berdi.
Jalpy, Qytaıdyń Qazaqstan ekonomıkasynda orny erekshe. О́zara yntymaqtastyq myzǵymas dostyqqa jáne ózara qoldaýǵa negizdelgen. Saýda-ekonomıkalyq qatynas qarqyndy damyp keledi. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha ekijaqty saýda-sattyq kólemi rekordtyq kórsetkishke – 31 mıllıard dollarǵa jetti. Qytaı Qazaqstan ekonomıkasyna qarjy quıǵan bes iri ınvestordyń qataryna kiredi. Quıylǵan ınvestısııanyń jalpy kólemi 23 mıllıard dollardan asty.
«Qytaı zertteýshiler qaýymdastyǵynyń» quryltaıshysy, Ulttyq Quryltaı múshesi Qazbek Maıgeldınovtiń aıtýynsha, Qasym-Jomart Toqaevtyń Sı Szınpınmen memlekettik issapar aıasyndaǵy kezdesýiniń aýqymy jáne onyń aınalasyndaǵy is-sharalar Ortalyq Azııa óńiriniń Qytaı úshin mańyzyn kórsetedi.
«Qazaqstanmen yntymaqtastyq Qytaı úshin zor qarjylyq paıda ákeletini sózsiz, óıtkeni elimiz – Eýropa naryǵyna tikeleı kópir. Qazaqstan men Qytaıdyń saýda ambısııalaryn iske asyrý Uly Jibek jolynyń qaıta jandanýymen para-par keletin «Bir beldeý, bir jol» bastamasynda kórinis tapty. Bul bastamany júzege asyrýda Qytaı Qazaqstannyń ishki turaqtylyǵynyń saqtalýyna múddeli. Shyn máninde, atalǵan elimen tıimdi ekijaqty yntymaqtastyqty iske asyrý elimizdiń ekonomıkasy úshin de aıtarlyqtaı paıda ákeledi», deıdi Q.Maıgeldınov.
Sarapshynyń sózine súıensek, «Bir beldeý – bir jol» jobasyn júzege asyrý úlken kóliktik-logıstıkalyq perspektıvaǵa jol ashady. Qazirdiń ózinde júzege asyrylǵan bastamalardyń arqasynda elimizdiń aýmaǵy boıynsha Eýropa men Azııany baılanystyratyn halyqaralyq mańyzy bar 6 avtomobıl, 9 temirjol jáne 4 áýe dálizi ótken.
«Joba esebinen elimizdiń ońtústiginde jol tósemin aýqymdy qaıta qurý jumystary júrgizildi. Alaıda búgingi tańda otandyq tranzıt kólemi bizde bar áleýetpen salystyrǵanda salystyrmaly túrde tómen. Bul kólik-logıstıkasyn damytý jónindegi bastamalardy odan ári belsendi iske asyrý qajettigin kórsetedi. Ekinshiden, Qytaımen yntymaqtastyq otandyq bıznes úshin onyń álemdik naryqqa shyǵýy turǵysynan keń múmkindik beredi. Bul Eýropa naryǵyna shyǵýdan bólek, Qytaı aýmaǵynda óz ónimderimiz men qyzmetterdi shyǵarýǵa jol ashady. Osylaısha, saýdanyń jeńildetilgen erejeleri men qarjylyq ıntegrasııa otandyq ónerkásip aýqymyn arttyrady», deıdi Q.Maıgeldınov.
Sarapshy sóziniń jany bar. Byltyr eki el arasynda temirjol arqyly 23 mıllıon tonna júk tasymaldandy. Bul – buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkish. Bıyl birinshi toqsanda júk tranzıti 35 paıyzǵa artyp, 7 mıllıon tonnadan asty. Jýrnalıst Ashat Qasenǵalıdyń aıtýynsha, Qytaı – álemdegi eń úlken naryqtyń biri. Elde halyq sany kóp bolǵandyqtan, syrttan keletin sony taýarlarǵa muqtaj.
«Eki el arasyndaǵy taýar aınalymy, saýda-sattyq artyp keledi. Byltyr 31 mlrd dollarǵa jetti. Bul – rekord. Buryn biz úshin Reseı ekonomıkada basty seriktes bolsa, endi ony shyǵys kórshimiz basady. Jalpy jıyntyǵy Qytaı kompanııalarymen quny shamamen 22 mlrd dollardy quraıtyn kelisimder jasaldy. Basym baǵyt sol aýyl sharýashylyǵy, týrızm, logıstıka, kólik dálizderin damytý salalaryn qamtıdy. Taǵy bir sheshim – shekaradaǵy sanıtarlyq jáne basqa tekserýdi júıeli etý, saýda aınalymyn jandandyrýǵa tıimdi negizde júıeleý. Bul da mańyzdy. Sebebi el kásipkerleriniń shekaraǵa baryp, taýaryn ótkize almaı, uzaq tekseristen qańtarylyp turǵan sátteri artqan. Ol ásirese kovıdten keıin tipti kúsheıdi. Kásipker úshin ýaqyt – aqsha, sondyqtan myna kelisimder bul tekseristerdi azaıtyp, bıznes sala úshin ýaqyt únemdeýge áserin tıgizedi», deıdi A.Qasenǵalı.
Keıingi jyldary Ortalyq Azııa elderiniń ekonomıkalyq qarym-qatynasy jańa deńgeıge kóterildi. Byltyr Qazaqstannyń osy aımaqtaǵy memlekettermen alys-berisi 19 paıyzǵa ósti. Iаǵnı 8 mıllıard dollarǵa jetti. Keleshekte bul kórsetkishti 15 mıllıardqa deıin jetkizý josparlanǵan. Aımaqtyń Qytaımen saýda-sattyǵy da qarqyndy damyp keledi. Byltyr bul kórsetkish 70 mıllıard dollardy qurady. Onyń 45 paıyzy (31 mlrd dollar) Qazaqstanǵa tıesili.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, Qytaı men Ortalyq Azııa arasyndaǵy taýar aınalymyn 2030 jylǵa qaraı 100 mıllıard dollarǵa jetkizýge barlyq múmkindik bar. Osy rette, taýar túrlerin kóbeıtý arqyly eksportty ulǵaıtý mańyzdy. Mysaly, Qazaqstan shıkizatqa jatpaıtyn 135 túrli taýardyń Qytaıǵa eksportyn kóbeıte alady.
Ekonomıst Sábıt Rysbaev Qytaı Qazaqstannyń negizgi saýda seriktestigine aınalǵanyn alǵa tartady. Osy oraıda, sarapshy elimizdiń Qytaıǵa eksporty ımporttan kóp ekenine nazar aýdarady.
«Biz Qytaıǵa kerisinshe kóp taýar satamyz. Saýda balansy bizdiń jaǵymyzda. Bizdegi eń az ınvestısııa keletin aýylsharýshylyq salasynyń ózi byltyr Qytaımen 780 mıllıon dollardan asa saýda jasasty. Kezdesýler nátıjesinde Qytaıǵa 1 mıllıon tonnadan asa bıdaı jetkizýge kelisti. Sońǵy 5 jylda onsyz da Qytaıǵa jóneltiletin maıly daqyldar 3,5 ese artqan. О́simdik maıy 2 ese artqan. Jalpy, Qytaı bizge emes, biz Qytaıǵa muqtajbyz. О́ıtkeni bular tym úlken naryq, jibergen taýaryń ótetini anyq», deıdi S.Rysbaev.
Sarapshy Aıbar Oljaev ta osy pikirdi qostaıdy. Ol Qytaı tarapynyń Qazaqstandy máńgilik strategııalyq áriptes dep erekshe atap kórsetkenine nazar aýdarady. Onyń aıtýynsha, munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, tikeleı alǵanda Ortalyq Azııa elderi Qytaı syrtqy saýdasynyń 1,1 paıyzyn ǵana quraıdy. Bul – az kórsetkish. Biraq óńirdiń geografııalyq ornalasýy Qytaıǵa úlken naryqqa tez jetýine múmkindik beredi. Máselen, Qytaıdyń syrtqy saýdasynda Eýropalyq odaq mańyzdy ról oınaıdy, jalpy saýdanyń 57 paıyzy qart qurlyqqa tıesili. Endeshe, Ortalyq Azııa, ásirese Qazaqstan Eýropaǵa tez jetýdiń ońtaıly joly.
«Qytaı syrtqy saýdada 2022 jyly 2-oryn alsa, bıyl birinshi toqsanda Reseıdi basyp ozyp, birinshi orynǵa shyqty. Aýqymy tym úlken. «Bir beldeý – bir jol» baǵdarlamasynyń negizgi ıdeıasy – Eýropaǵa tikeleı qurlyq joly. Sebebi teńiz arqyly eń az degende 45 kún ketedi. Ár kún – 178 mıllıon dollar. Bul rette, terrıtorııasy daladaı Qazaqstannyń róli erekshe. Eger Qytaı óz logıstıkasyn ońtaılandyrýdy kózdese, ony Qazaqstansyz iske asyrý múmkin emes. Qytaıǵa túsinikti, óz ýádesine berik, kontraktardy aıaǵyna deıin oryndaıtyn el, turaqty Qazaqstan kerek. Muny Sı myrza «Qazaqstannyń sýverenıtetinine kepil bolamyz» degen biraýyz pikirimen anyq aıtty», deıdi A.Oljaev.
Memleket basshysy Q.Toqaev Qytaıǵa sapary barysynda Sıan qalasyndaǵy qurǵaq portta Qazaqstannyń logıstıka ortalyǵynyń irgetasyn qalaý rásimine onlaın rejimde qatysty. Sondaı-aq «Qytaı – Ortalyq Azııa» sammıti kezinde Qazaqstannyń geografııalyq jaǵdaıyn eskere otyryp, elimiz aımaqtyń jáne tutas qurlyqtyń mańyzdy kólik-logıstıka dálizi bola alatynyna nazar aýdardy.
«Qazaqstan osy aımaqtaǵy elderdiń Qytaımen yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý úshin óziniń ekonomıkalyq jáne logıstıkalyq áleýetin jumyldyrýǵa ázir. Osyǵan oraı, Qazaqstan dostas Qytaımen yntymaqtastyqty nyǵaıtý úshin óziniń saýda-ekonomıkalyq jáne logıstıkalyq áleýetin iske qosa alady. Elderimizdiń saýda-sattyq kólemi 31 mıllıard dollarǵa jetti. Tóraǵa Sı Szınpınmen bul kórsetkishti 40 mıllıardqa deıin jetkizý jóninde ýaǵdalastyq», dedi Q.Toqaev.
Jýrnalıst A.Qasenǵalı Lıanıýngan portynyń múmkindikterin barynsha paıdalaný qajet dep esepteıdi. О́zderińizge málim, atalǵan porttyń bir bóligin Qytaı paıdalaný úshin Qazaqstanǵa bergen edi. «Qytaı Qazaqstan – Kaspıı – Ázerbaıjan – Grýzııa baǵytynda taýaryn Eýropaǵa tasymaldaýdy arttyrýdy kózdeıdi. Osy múmkindikti jiberip almaýǵa tıispiz. Áıtpese, basqa baǵyt arqyly bizdiń eldi aınalyp ótýi múmkin. Qytaı logıstıkalyq múmkindikterdi arttyrýǵa ınvestısııa quıýǵa ázir. Qazaqstan aýmaǵy arqyly Qytaıdan Eýropaǵa, Eýropadan Qytaıǵa taýar ótip jatsa, bıýdjetke salyq, biraz halyqqa jumys orny ashylar edi», deıdi A.Qasenǵalı.
Májilis depýtaty Aıgúl Quspan da qytaılyq ınvestısııalar esebinen eldegi júk tasymaldaıtyn balamaly dálizderdi damytýymyz kerek dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, basty múdde – tranzıt pen kólik-logıstıkasyn damytý. «Biz teńizge shyǵa almaımyz. Bizdiń jalǵyz teńiz – Kaspıı. Buryn bizdiń eldegi dálizder Reseıge baǵyttalatyn. Endi biz balamaly marshrýttardy damytýymyz kerek. Oǵan kóp ınvestısııa qajet. Máselen, Quryq pen Aqtaý porttaryn damytyp, sol arqyly Ázerbaıjan ári qaraı Qara teńiz, Túrkııaǵa jiberýge múmkindik beretin dálizdi damytýǵa ınvestısııa kerek. Al Qytaı oǵan múddeli bolsa, onda ol biz úshin óte paıdaly bolar edi», deıdi depýtat.
Ekonomıst S.Rysbaev ekijaqty taýar aınalymynyń damýy Qazaqstanǵa kóp múmkindik berip otyrǵanyn alǵa tartady. Máselen, buryn jańa kólik satyp alý qıyn edi. Qazirgi tańda Qytaıdan shyqqan keı kólikter naryqqa kelip jatyr.
Osy oraıda, Memleket basshysy Q.Toqaev qazaq-qytaı ınvestısııalyq dóńgelek ústeli kezinde osy máselege nazar aýdarǵanyn atap ótken jón. «Qytaıda elektromobıl jasaý isi qarqyndy damyp keledi. Sol sebepti lıtıı óndirý salasyndaǵy seriktestikti nyǵaıtýdyń bolashaǵy zor. Keıingi jyldary elimizde qytaı kólikterine degen qyzyǵýshylyq arta tústi. «Chery», «Jac», «Exeed» jáne «Haval» brendteri – eń kóp satylatyn avtokólikter qatarynda. Bul saladaǵy yntymaqtastyqty jańa deńgeıge kóterip jatyrmyz. Qazaqstanda qytaı avtokólikterin qurastyrý qolǵa alynyp otyr. Búgin eki eldiń kompanııalary tıisti kelisimderge qol qoıady», dedi Prezıdent.
Sábıt Rysbaev qytaılyq kompanııalardyń Qazaqstanǵa kelýi elimizdiń ekonomıkalyq qýatyn arttyryp qana qoımaı, sonymen qatar básekelestikti nyǵaıtatynyn alǵa tartady.
Sonymen qatar Qazaqstan men Qytaı azamattarynyń eki el arasynda 30 kúnge deıin vızasyz júrýine múmkindik beretin úkimetaralyq kelisimge qol qoıylǵany belgili. Memleket basshysy Q.Toqaevtyń aıtýynsha, bul qujat iskerlik baılanys aıasyn keńeıtip, týrıster legin arttyrýǵa yqpal etedi.
Degenmen osy qujat áleýmettik jelide biraz shý týǵyzǵany belgili. Ekonomıst S.Rysbaev attandaýdyń reti joq dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, elimizde sheteldik jumysshylarǵa 22 myń ǵana kvota berilgen. Sondyqtan odan asyp túsý múmkin emes.
Al saıasattanýshy Qazbek Maıgeldınov Qytaı sekildi alpaýyt elmen vızasyz rejim engizýdiń Qazaqstanǵa paıdaly tustary men basymdyqtary mol ekenine senimdi. Onyń sózinshe, Qazaqstan men Qytaı kórshiles memleket retinde strategııalyq qarym-qatynas ornatqan. Budan bólek, «Bir beldeý – bir jol» aıasynda úlken ekonomıkalyq joba júzege asyrylyp jatyr. Sonyń nátıjesinde «Batys Eýropa – Batys Qytaı» tas jolynyń qurylysyn aıaqtadyq. Tikeleı ınvestısııalar tartyldy. Infraqurylymdyq jobalar júzege asyrylyp jatyr. «Endigi tańda bul vızasyz rejimniń engizilýi Qazaqstan azamattaryna, iskerlik qaýymyna qosymsha paıda ákeledi. О́ıtkeni buǵan deıin byltyrdan beri birjaqty ǵana vızasyz rejim engizilgen edi. Onda Qytaı azamattaryna jeke týrıstik, iskerlik maqsatta 14 kúnge deıin kirýge ruqsat etildi. Qazaqstan azamattaryna vıza qajet edi. Endi ekijaqty ózara 30 kúndik vızasyz rejim engizilmek. Nátıjesinde, Qazaqstan azamattary burynǵydaı vıza alý úshin kóptegen qujat jınamaıdy», deıdi Q.Maıgeldınov.
Májilis depýtaty Aıgúl Quspan eki el basshylary qol qoıǵan vızasyz rejim ornatý týraly kelisimdi mańyzdy dep esepteıdi. О́ıtkeni Beıjiń bıligi kóringen elmen mundaı ýaǵdalastyq jasaspaıdy. «Vızasyz rejimniń merzimi buryn 14 kún bolsa, endi ol 30 kúnge artty. Aıta ketetini, buryn tek qytaılyq azamattardyń Qazaqstanda 14 kún vızasyz bolýyna ruqsat etiletin. Endi qazaqstandyqtar da bul elge vızasyz bara alady. Munyń barlyǵy baryp-kelýge, bıznes jasaýǵa, qandastardyń týystaryn kórýine, jalpy týrızmdi damytýǵa oń yqpal etedi. Qytaı kóp memleketpen vızasyz rejim ornatpaıdy. Máselen, Qytaı Ońtústik Koreıa men Japonııaǵa mundaı rejim jasaǵan joq», deıdi A.Quspan.
