Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Aqbettaýdyń baýraıyn boılaı qonǵan Baıanaýyl kenti Sabyndykóldiń soltústik jaǵalaýynda, taýly-tasty jerde salynǵan. Tarıhy tereń eldi mekendegi úılerdiń birazy kezinde taý arasynda turǵyzylypty. Biz sóz etkeli otyrǵan, bir ǵasyrdan asa ýaqyt buryn boı kótergen tarıhı ǵımarat ta jaqpar tastar arasynda ornalasqan. Ony 1907 jyly jergilikti feldsher Leontıı Beldınınov turǵyzypty. Tóńirektegi adamdardy dástúrli jáne halyq emimen emdep, shıpaly qoldarymen talaı janǵa ómir syılaǵan L.Beldınınov zamanynda Qanysh Sátbaevpen óte jaqyn aralasqan.
Qanaǵań Tomda oqyp júrgende sýyq tıdirip, ókpe aýrýyna shaldyqqanyn bilgen soń týǵan jerine kelip uzaq emdeledi. Sol ýaqytta feldsher Leontıı Beldınınov ony Baıanaýyldaǵy aýrýhanada, keı ýaqytta óz úıinde qabyldap, qymyzben emdeıdi. Keıingi jyldary da ǵalym týǵan eline kelgende aq jeleńdi abzal jannyń úıine baryp sálemdesip, qona jatyp ketip otyrǵan.
Bul oqıǵany bizge Baıanaýyldyń jergilikti turǵyny Mıhaıl Baıok aıtyp berdi. Mıhaıl Mıhaılovıch – L.Beldınınovtiń shóberesi. Arǵy atasynan qalǵan úıdi otbasy, urpaqtarymen áli kúnge panalap otyr.
– Meniń ájem Kapıtolına Cherkashınanyń Qanysh Sátbaevqa degen yqylas-qurmeti óle-ólgenshe erekshe boldy. Kezinde Qanysh Imantaıuly osy úıde jıi bolyp, tipti biraz ýaqyt turǵan da eken. Ájem áńgimelep bergendeı, arǵy atam Leontıı adamdardy emdegen. Shaǵyn emdeý pýnktinde sabannan tósektik oryndar jasap, em surap kelgenderdiń meselin qaıtarmapty. Al bul baspana keń ári bólmeleri kóp bolǵandyqtan túkpir bólmelerdi biraz adamdarǵa jalǵa bergen eken. Bul jerde Baıanaýyldan shyqqan kóptegen tarıhı tulǵalar aıaldap, biraz ýaqyt turǵan. Sonyń ishinde Qanysh Sátbaev ta bar. Ájemiz qazaq tilinde jetik sóıleıtin, balalaıkamen qazaqtyń kúılerin shertip, án salatyn. Q.Sátbaevpen jazysqan hattary kóp boldy. Akademıkpen birge túsken fotosýretter jáne áıgili kentanýshy Qosym Pishenbaevtyń sýretteri, túrli qujattar kóp bolatyn. О́kinishke qaraı, bulardyń barlyǵyn ájemiz dúnıeden óter aldynda jınap, órtep jiberdi. Nege olaı jasaǵanyn túsine almadyq, – deıdi M.Baıok.
Bul úıde Qanysh Sátbaevtyń Baıanaýylǵa kelgen saparlarynyń birinen jalǵyz sýret qana saqtalyp qalypty (sýret usynyldy). О́kinishke qaraı, sýrettiń qashan, qaı jerde túsirilgeni, ǵalymnyń janyndaǵy adamdardyń kim ekendigi jaıly maǵlumat joq. Sýrettiń buǵan deıin BAQ betterinde jaryq kórgeni, kórmegeni de belgisiz...
Qosh. Sonymen Mıhaıl Mıhaılovıchti áńgimege ári qaraı tarta tústik. Ol 2003 jyly úılerine maıdanger jazýshy Qalmuqan Isabaev arnaıy kelgenin jetkizdi. Qalamger Q.Isabaev M.Baıoktiń ájesimen uzaq sóılesip, bul eski ǵımarat ózi úshin ystyq ekenin aıtady.
«Sóıtsek Qalmuqan aǵa osy úıde dúnıege kelipti. Arǵy atamyz feldsher bolǵanyn aıttym ǵoı. Taǵdyrdyń jazýymen anasyn osynda bosandyrǵan eken. Qalamger tebirenip sóılegeni esimizde. «Men osy úıde dúnıe esigin ashyppyn. Keıin eseıe kele anaý turǵan dıvanda jatyp shyqqanym da bar», dedi. Bólmelerdi aralap júrip estelikter aıtty. Sosyn dalaǵa shyǵyp, shylymyn tutatyp alyp, bir sát oılanyp turyp qaldy. Ol kisimen fotosýretke túsip edik, ókinishke qaraı, ol da saqtalmaı qalypty», deıdi ol qynjylyspen.
M.Baıoktiń atasy Aleksandr Cherkashın zamanynda ólketanýshylyqpen aınalysqan adam eken. Jergilikti kentanýshylar týraly derekter izdestirip, Qosym jaıly kóptegen málimetti izdep tapqan. Bul baǵytta Qalmuqan aǵa da onymen baılanys ornatyp, Q.Pishenbaevtyń esimi Ertis-Baıan jerinde saltanat qurýyna kóp eńbek sińirdi. Qalamger Ekibastuz kómirin Qosym Pishenbaevtyń ashqanyn dáleldeıtin maqalalardy dúrkin-dúrkin jarııalap, jýrnalıstik zertteýler júrgizedi. Verhotýrlyq birinshi gıldııalyq kópes, taý-ken kásipkeri Aleksandr Benardakıdiń 1867 jyldyń 21 maýsymynda jazǵan hatynda sol jyldyń 12 maýsym kúni Ekibastuz kóliniń shyǵysyndaǵy «Qarabıdaıyq» degen jerde Qosym Pishenbaev bastaǵan baıanaýyldyq 5 qazaq kómir kenin ashqany týraly derekter taýyp, jaryqqa shyǵarady. Bul derekti ol Kıev qalasynyń muraǵattarynan tapqan. Keıin Ekibastuz qalasyna Qosymnyń eskertkishin ornatýǵa atsalysty. Qanysh Sátbaev qazirgi «Bogatyr» kómir kenishine Qosym Pishenbaıulynyń esimin berý ádiletti bolatynyn kezinde aıtyp ketken eken. Ǵulamanyń bul pikirin Qalmuqan Isabaev naqtylaı túskenin bilemiz.
Osynaý tarıhı baspanada turyp jatqan Mıhaıl Baıok pen ony jubaıy Galına Baıok búginde jergilikti Shapyq Shókın atyndaǵy №2 mektepte sabaq beredi. Zeınet jasyna jetip qalǵan qos ustaz uldary Mıhaıl de búginde Reseıdiń Tom qalasynda, Qanysh oqyǵan ınstıtýtta bilim alyp jatqanyn maqtanyshpen jetkizdi. Qoshtasar sátte: «Úıimizdiń qabyrǵasyna Qanaǵań men Qalmuqan Isabaevtyń esimderi jazylǵan taqtatas ornatylsa», degen nıetterin de búgip qalmady.
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany
