Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sammıtke qatysýshylar 1945 jyly tamyzda tastalǵan atom bombasynan qaza tapqandardy eske alý maqsatynda Hıroshıma memorıaldyq saıabaǵyna bardy. Jalpy, atalǵan shahardyń tańdalýy kezdeısoq emes. О́ıtkeni jıyn taqyryby bitimgershilik pen beıbitshilikke arnalǵan. Sonymen qatar Hıroshıma – Japonııa premer-mınıstri Fýmıo Kıshıdanyń týǵan qalasy.
Ádette «Úlken jetilik» sammıtine álemdegi eń qýatty jeti demokratııalyq memleket – Japonııa, AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa, Germanııa, Kanada, Italııa kiredi. Eýropalyq odaq uıymǵa resmı múshe bolmasa da, ókilderin jiberedi. Taıaýda sammıtti ótkizetin memleket qosymsha elderdi shaqyrý quqyǵyn ıelendi. Munyń óz sebebi bar. G7 qurylǵan sonaý 90 jyldary oǵan engen memleketter jahandyq ishki jalpy ónimniń jartysyn quraıtyn. Qazirgi tańda onyń kólemi 30 paıyzdan áreń asady. Sol sebepti odaqtyń aıasyn keńeıtýge bári múddeli. Osylaısha, bıylǵy jıynǵa Aýstralııa, Úndistan, Brazılııa, Ońtústik Koreıa, Vetnam, Indonezııa, Komor men Kýk araldarynyń ókilderi at basyn tiredi.
Sonymen sammıt barysynda álemniń eń baı ári demokratııalyq elderi Ýkraınaǵa basyp kirgen Reseıge sanksııalardy kúsheıtýge kelisip, Kremlge qysymdy arttyrý týraly deklarasııa qabyldady. Sanksııanyń maqsaty – Reseıdiń Eýropadaǵy qarýly agressııasyn jalǵastyrý múmkindigin shekteý. Degenmen ár el qalaı áreket etetinin ózi sheshedi. Sondyqtan deklarasııada naqty sanksııalar emes, tek jalpy baǵyt kórsetilgen.
«Biz Reseıdiń agressııasyn jalǵastyrýǵa qajetti búkil dúnıeni, sonyń ishinde áskerı qýatyn qalpyna keltiretin jabdyqtar men tehnologııalardy jetkizýdi shekteý úshin qosymsha sharalar qabyldaımyz», delingen G7 elderiniń málimdemesinde.
Batys elderi Reseıge qarjylyq jáne saýda sanksııalaryn áldeqashan salǵan-dy. Endigi jerde «Úlken jetilik» jańa shekteý tizimin jasaqtaǵannan góri, olardyń qalaı oryndalatynyna nazar aýdarmaq. Máselen, AQSh, Japonııa jáne Ulybrıtanııa tarapy resmı Reseımen búkil saýda-sattyqty short kesti. Biraq atalǵan elderdiń saýda-ekonomıkalyq baılanysy tómen bolǵandyqtan, aıtarlyqtaı áser bergen joq.
Eń basty másele – Eýropalyq odaqqa qatysty. О́ıtkeni qart qurlyq úshin Reseıdiń, al Kreml bıligi úshin Eýropalyq odaqtyń róli erekshe, taýar aınalymy joǵary. Sol sebepti uıymǵa múshe 27 memleket sanksııany birtindep engizip jatyr. Máselen, munaı eksportyna embargo soǵys bastalǵannan keıin bir jyldan keıin ǵana salyndy. Al gaz nemese gaýhar tastardy ımporttaýǵa áli de tyıym salynǵan joq. «Úlken jetilik» sammıti bastalǵanǵa deıin almaz ben gaz satyp alýǵa shekteý qoıý týraly áńgime aıtylǵan. Alaıda qorytyndy qujatqa ekeýi de enbedi. Sonymen qatar Reseıge túbegeıli embargo qoıý týraly másele de basy ashyq kúıinde qalyp otyr. Áıtse de, deklarasııada sanksııalyq qysymdy kúsheıtý, sondaı-aq ony aınalyp ótýge talpynǵandardyń jolyn kesý týraly da sóz bolǵan. Budan bólek, energetıkalyq sanksııany kúsheıtip, tústi metaldardy satyp alýdy shekteý arqyly Reseıdiń tabysyn azaıtý kózdelgen.
Sammıt qarsańynda sóılegen sózinde Eýropalyq keńes prezıdenti Charlz Mıshel Máskeýdi ekonomıkalyq turǵydan odan ári oqshaýlap, onyń soǵys júrgizý qabiletin álsiretý kerektigine nazar aýdarǵan edi.
«Qazir kemshilikterdi túzeýge, Reseıdi mańyzdy jetkizilimderden ajyratýǵa nazar aýdaramyz. Reseıden keletin gaýhar tastarynyń saýdasyn shekteımiz. Mundaı sanksııalardyń ne úshin qajetin, onyń sebebin ashyq túsindiremiz», dedi Ch.Mıshel.
Biraq sammıtke deıin talaı másele kóterilgenimen, bel sheship iske kirisken memleketter saýsaqpen sanarlyq. Máselen, Ulybrıtanııa ǵana naqty sharalar qabyldady. Atap aıtqanda, Reseıden almaz, mys, alıýmınıı jáne nıkel ákelýge tyıym saldy. Degenmen qazirdiń ózinde Tumandy Albıon atalǵan taýarlardy kóp mólsherde satyp alyp otyrǵan joq. Byltyr Reseımen taýar aınalymy 55 mıllıon fýntty quraǵan-dy. Salystyrmaly túrde qarasaq, reseılik olıgarhtardyń Londondaǵy jyljymaıtyn múlki bul somadan asyp túsedi.
Jalpy, ótken jyly Ulybrıtanııa 1,6 mıllıard dollardyń gaýhar tastaryn ımporttady, onyń tek 4 mıllıon dollary Reseıden kelgen. Negizgi ónim jetkizýshi elder – Belgııa, Izraıl, Úndistan, Amerıka Qurama Shtattary. Ulybrıtanııa Reseıden byltyr da, aldyńǵy jyly da mys satyp alǵan joq. Alıýmınıı ımporty 2022 jyly nebári 35 mıllıon dollardy, nıkel ımporty 28 mıllıon dollardy quraǵan. Reseı shıkizatyn satyp alatyn Batystaǵy basty uıym – Eýropalyq odaq. Almazdardy negizinen Belgııa ımporttaıdy. Brıýsseldegi sheneýnikter oǵan tyıym salýǵa úzildi-kesildi qarsy. Sondyqtan baǵaly tastar Eýropalyq odaqtyń kezekti sanksııalar tizimine enýi ekitalaı. Jalpy, qazirgi tańda qujat talqylanyp jatyr. Oǵan uıymǵa múshe 27 memleket biraýyzdan qoldap daýys berýge tıis. Aýstrııa jáne Majarstan sekildi keı memlekettiń sanksııany jeńildetý arqyly kelissózderge umtylý kerek dep esepteıtinin eskersek, kezekti sanksııalar paketin qabyldaý uzaqqa sozylýy múmkin. Buǵan qosa Ulybrıtanııa úkimeti Reseıdiń áskerı-ónerkásip kesheni, sondaı-aq qarjy, energetıka, metallýrgııa, kólik jáne keme qatynasy sekildi salalarymen baılanysty qosymsha 86 jeke tulǵa men kompanııaǵa jańa jeke sanksııa engizdi.
«Tınkoff Bank» pen «Rosbank», «AFK Sıstema», «Severstal», «Magnıtogorsk temir-metallýrgııalyq kombınaty» jáne Reseı temir joldary, «Sovkomflot» jáne «Transneft» dırektorlar keńesiniń múshelerine shekteý jarııalandy. Sondaı-aq tizimge «Rosatommen», «DOM.RF» bankimen jáne Reseıdiń mys kompanııasynyń negizin qalaýshy Igor Altýshkınmen baılanysty toǵyz uıym kirdi.
Taıaýda birqatar buqaralyq aqparat quralynda Ortalyq Azııanyń keı kompanııasy Reseıge salynǵan sanksııany aınalyp ótip, tyıym salynǵan taýarlardy Kremlge jetkizip jatqany týraly málimet taraǵan. Olardyń qatarynda Qazaqstanda tirkelgen birneshe kompanııa da bar. Ázirge sanksııa talabyn buzǵandarǵa qandaı shara qoldanylatyny belgisiz. Biraq osydan birneshe apta buryn «Politico» saıty Eýropalyq odaq tarapy Ortalyq Azııaǵa qatań sheshim shyǵarýy múmkin ekenin habarlaǵan. Atap aıtqanda, sanksııany aınalyp ótýge tyrysqan jeke tulǵalar men uıymdarǵa túbegeıli tyıym salynýy yqtımal. Saıttyń habarlaýynsha, kezekti sanksııa paketinde Ortalyq Azııanyń 72 jeke tulǵasy men 31 kompanııasynyń aty engen. «Politico» olardyń naqty kimder ekeni ázirge belgisiz ekenin alǵa tartady. OCCRP uıymy, «Der Spiegel» gazeti sekildi birqatar medıa júrgizgen zertteýde qazaqstandyq kompanııalar Reseıge tyıym salynǵan taýarlardy jetkizgeni aıtylady. Máselen, «Aspan arba» atty kompanııa 2022 jyly kórshiles memleketke 500-den astam dron satqan. Sondaı-aq «Da Group 22» kompanııasy elimiz arqyly mıkroshema tasymaldaǵan kórinedi. Budan bólek, zertteýde birqatar kompanııanyń aty aıtylady. Osy oraıda aıta ketken jón. Reseıge tyıym salynǵan taýarlardy jetkizýmen aınalysqan kompanııalardyń quryltaıshylary kórshi eldiń azamattary eken.
Ázirge zertteýde aty atalǵan kompanııalar Eýropalyq odaqtyń sanksııa tizimine ene me, joq pa, belgisiz. Biraq Eýropalyq komıssııanyń prezıdenti Ýrsýla fon der Leıenniń aıtýynsha, sanksııany aınalyp ótýge tyrysqan kompanııalardyń bári qujatta qamtylǵan kórinedi.
«Biz sanksııalardy aınalyp ótýdi toqtatýǵa shyndap kirisemiz. Sondyqtan kezekti tizimge álem boıynsha 90-nan astam kompanııany qostyq. Olardyń sanksııa talabyn buzǵany, ıaǵnı sanksııa salynǵan taýarlardy Eýropalyq odaq elderinen ımporttap, úshinshi memleket arqyly tikeleı Reseıge jetkizetini týraly naqty dálelder bar», dedi Ýrsýla hanym.
Sonymen qatar «Úlken jetilik» sammıtine Ýkraına prezıdenti Volodımır Zelenskıı de qatysty. Sammıt aıasynda Zelenskıı ekijaqty kezdesýler ótkizdi. Atap aıtqanda, Ulybrıtanııa jáne Italııa premer-mınıstrleri Rıshı Sýnak jáne Djordj Melonımen kezdesti. Sondaı-aq Úndistan úkimetiniń basshysy Narendra Modımen kelissóz júrgizdi.
