Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Biraq kishkentaı quraldyń densaýlyqqa zııanyn áý basta eskergen dárigerler, qoǵam belsendileri, mektep basshylyǵymen qatar ata-analar elektrondy shylymnyń satylymyn shekteý týraly bastama kótergen.
Jýyrda áleýmettik jelide oqýshylardyń elektrondy shylym satatyn dúkenniń mańyn toraýyldap turǵan beınejazbasy tarady. Sol arada kámelet jasqa tolmaǵan qyzdyń jolaýshylardan elektrondy shylym alyp berýin qolqalaǵanyn kórdik. Iá, oqýshylar ótinishin oryndaǵan janǵa aqshalaı syıaqy berýden de ketári emes. Qaptamasy kóz tartatyn veıptiń jarnamasy áleýmettik jelide de jańǵyryp tur.
Demek, balalardyń erteńine alańdaǵan belsendilerdiń uranynan keıin eektrondy shylymǵa qatysty shekteýler engizilgenimen, mundaı quraldar – áli de bolsa oqýshyǵa ońaı olja. Elektrondy shylymnan býdaqtaǵan tútindi balalar men jastar qyzyq kórgenimen quramyndaǵy zııandy elementterden beıhabar. Bálkim, bilse de erteń áýes bolmaımyn dep paıymdasa kerek.
О́tken aptada ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde «Qazaqstandaǵy veıp epıdemııasynyń problemalary jáne sheshý joldary» degen taqyrypta ótken dóńgelek ústelde balalardyń bolashaǵyna alańdaıtyn birneshe salanyń mamandary bas qosyp, túıindi oı aıtty. «Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyq» AQ basqarma tóraǵasy, medısına ǵylymdarynyń doktory, Eýrazııalyq respıratorlyq qoǵamnyń prezıdenti Abaı Baıgenjın basqosýda qysqy maýsymda balalar saýyqtyrý lagerinde demalǵan oqýshylardan qalǵan bir rettik veıpter tolǵan sómkeni ala kelipti. Dárigerge bir táýlikte jınalǵan 20-ǵa jýyq veıpti lagerdiń dırektory tapsyrypty. A.Baıgenjınniń aıtýynsha, elektrondy temekiler 2011 jyly satylymǵa shyqqan. Alǵashynda onyń quramynda tek nıkotın bolǵan soń, jaǵymsyz tútinge jastar qyzyǵa qoımaǵan. Hosh ıisti elektrondy temeki 2017 jyly paıda boldy. Sodan soń araǵa jyl salyp, amerıkalyq dárigerler elektrondy temekiniń zııanyn aıtyp, dabyl qaǵa bastady. О́ıtkeni joǵary synyp oqýshylarynyń veıpterdi tutyný kórsetkishi kúrt artypty. Veıp óndirýshiler, árıne, býdaq-býdaq hosh ıisti tútinniń zııansyz ekenin aıtady. Biraq bul bos sóz ekenin qazir kópshilik bilip qaldy.
«Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń saralaýy boıynsha elektrondy temeki men veıpterdiń anaý atarlyqtaı aıyrmashylyǵy joq. Ekeýi – bir. Eldegi epıdemıologterdiń zertteýine sáıkes, veıpterdegi nıkotın mólsheri – jaı temekidegi nıkotınnen 68-70 ese kóp. Osyny kópshilik bilse eken deımin. Aromatızatorlardyń hımııalyq quramy tolyqtaı zerttelmedi. О́zim hırýrg bolǵan soń, 5 myńnan asa naýqastyń ókpesine operasııa jasaǵanmyn. Elektrondy temekiniń quramyna qarap, saldary keıin, ýaqyt óte shyǵady dep esepteımin. Elektrondy temeki densaýlyqqa zııan keltirmeıdi degenge birde-bir ǵylymı dálel joq. Kerisinshe, olarda nıkotın kóp», deıdi A.Baıgenjın.
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Medısınalyq kómekti uıymdastyrý departamenti dırektorynyń orynbasary Gúlnar Sársenbaeva elektrondy temekiniń kádimgi temekiden aıyrmashylyǵy jáne zııany týraly jik-jigimen baıandady.
«Temeki ındýstrııasynyń damýymen naryqta ónimniń jańa túrleri paıda bola bastady. Bul ónimderdiń quramynda nıkotınge táýeldilik týǵyzatyn elementter bar. Júıke júıege, júrek, ókpe, as qorytý organdarynyń qyzmetine keri áserin tıgizedi. Birneshe jyl buryn aerozol suıyqtyǵyn qyzdyrý arqyly jumys isteıtin temekiler shyqty. Mundaı qurylǵylardyń ishindegi suıyqtyqta nıkotın bolýy, bolmaýy da múmkin. Biraq quramynda basqa da qospalar, aromatızatorlar, hımııalyq zattar bolsa she? Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetine sáıkes, aromatızatordyń 16 myń túri bar. Jalbyz, mentol, jemis-jıdek, taǵysyn taǵy dám-ıister jalǵasa beredi. Onyń quramynda densaýlyqqa zııan qospalar bar. Mundaı quraldardyń kólemi, dızaıny da ártúrli bolady. Qazirgi veıp tynys alý jolda-
ryn zaqymdap, tinder gıpoksııasyn týdyrýy múmkin. Zertteýler bul ónimniń ýytty ekenin kórsetti», deıdi ol.
Veıp ókpe jasýshalaryna teris áser etetinin, tynys alý joldaryn zaqymdaýy múmkin ekenin aıttyq. Al óndirýshiler elektrondy temekiniń kádimgi temekini tutynatyndar úshin zııany azyraq bolady degen jeleýdi alǵa tartady. Alaıda klınıkalyq zertteýler kórsetkendeı temeki shegýdi birjola toqtatpaǵandar men veıpke kóshkenderdiń arasynda eshqandaı aıyrmashylyq joq. Kerisinshe, ýaqyt óte veıp te aǵzaǵa keri áser ete bastaıdy. Qazir elde veıp qoldanǵannan keıin densaýlyǵy syr bergenderge qatysty naqty fakti tirkelmedi. Biraq veıp epıdemııasynyń órshýine baılanysty ýaqyt óte aýrý kóbeımesine kim kepil? Elde tynys alý júıeleri aýrýynan bolatyn ólim-jitim qan aınalym júıesi aýrýlarynan keıingi ekinshi qatarda tur. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń ókili atap ótkendeı, búginde 300 myńǵa jýyq qazaqstandyq tynys alý júıeleriniń aýrýymen esepte tur.
Quramynda belgisiz elementteri bar elektrondy temeki quraldarynyń saýdasy qyzyp tur. Veıpti 21 jasqa tolmaǵan el azamattaryna satýǵa tyıym salynǵan. Sol sekildi veıp saýdalaıtyndarǵa 2021 jyly birqatar shekteý qoıyldy. Biraq qulqynyn oılaǵan kásipkerler talap-normalardy saqtap otyrǵan joq. Áıtpese elektrondy temekiler balalar men jastardyń qolyna qalaı tıip otyr? Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetine súıensek, álemde 33 el veıpterdi satýǵa tyıym salǵan. Batyl sheshim qabyldaǵan memleketterdiń qatarynda Danııa, Norvegııa, Ýrýgvaı, Argentına t.b. elder bar. Sonymen qatar 79 el ázirge veıpke qatysty tek bir ǵana shekteýmen shektelip otyr. Iаǵnı veıpti jarnamalaýǵa, qoǵamdyq oryndarda tutynýǵa, saýdalaǵan kúnniń ózinde zııandy ekenin eskertip satýǵa tıis. Bizde de elektrondy temekilerdi shekteýge qatysty táp-táýir bastama kóterilgenimen, sońynda túpki maqsat oryndalmady. 2021 jyly depýtattar veıpterdi tutynýǵa zań júzinde shekteý qoıýdy usyndy. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi osy usynysty qýattap, tıisti jumystar atqarǵan. Bul saýal Parlament, Senatta talqylanǵan. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginde qoǵamdyq tyńdaý ótti. «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynda is-shara uıymdastyrylǵan. Soǵan qaramastan naq qazir ózekti bolyp otyrǵan másele áli kúnge deıin talqylanyp keledi. Bul rette densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń de ustanymy kópshiliktiń paıymymen úndesip otyr. Iаǵnı mınıstrliktiń qyzmetkerleri óskeleń urpaqtyń densaýlyǵyna alańdaıdy.
Dóńgelek ústelde dinı konfessııalardyń ókilderi de elektrondyq temekiniń densaýlyqqa zııany týraly ortaq pikir bildirip, balalardyń, jastardyń densaýlyǵyna, eldiń bolashaǵyna alańdaıtynyn jetkizdi. Izin ala medısına ǵylymdarynyń doktory A.Baıgenjın balalardyń bolashaǵyna alańdap otyrǵan mamandardyń túıindi oıyn qorytyp, tolyqtyrdy.
«Qazir veıpten aýyrǵandar nege az dep suraq qoıatyndar kóp. Biraq munyń saldary 10 jyldan keıin biline bastaıdy. Mysaly, temekeni jastaıynan tutynǵandar sonyń zııanyn ýaqyt óte kórip jatyr. Osylaı jalǵasa berse, 10 jyldan keıin barmaq tistep qalmaıyq. Endi qorytyndy shyǵarsaq. Qaptamalary sándi veıpterge, ondaǵy túrli-tústi boıaýlarǵa shekteý qoıý kerek. Veıpterdi azyq-túlik dúkenderinde saýdalaýǵa jáne aromatızatory bar veıpterdi shyǵarýǵa, tasymaldaýǵa tyıym salý qajet. Bilseńizder, Qytaı veıpterdi kóp óndiredi. Biraq olardyń ózinde aromatızatory bar veıpterdi satýǵa tyıym salǵan. Tek eksportqa shyǵara alady. Olar tutynsa, tek nıkotıni bar elektrondy temekilerdi tutynady. Menińshe, biz osy máselege qazirden myqtap kirisip, elektrondy temekilerdiń zııan ekenin halyqqa túsindirýmen shektelmeı, joǵaryda aıtylǵan usynystardyń zań aıasynda sheshilýine atsalysýymyz kerek. Bizdiń aıtpaǵymyz – osy», dedi A.Baıgenjın.
Sonymen, dóńgelek ústelde bas qosqan ár salanyń mamandary elektrondy temekige, veıpke áýestený áleýmettik, medısınalyq jaǵynan jáne din turǵysynan da kereǵar ekenin túsindirdi. Endi, kópshiliktiń kútip otyrǵany – elektrondy temekige, veıpterge qatysty shekteý sharalary Zań aıasynda kúsheıse, quramy beımálim kúdikti taýarlardyń jolyna tosqaýyl qoıylsa degen talap-tilekpen ushtasady.
