Aktıvterdi qaıtarý týraly qujat qabyldanady

Atap aıtqanda, olardyń qataryn­da zańsyz satyp alyn­ǵan aktıvterdi memleketke qaı­tarý týraly qujat jáne tórt ilespe zań jobasy bar. Osy­laısha, «Prokýratýra týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa, Salyq jáne Ákimshilik kodeksterge, sondaı-aq basqa da zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyq­tyrýlar engizilmek. Budan bólek Ulttyq qordan balalarǵa tóle­netin tólemder jónindegi zań jobasy da aldaǵy ýaqy­tta qaralady.

Zańsyz satyp alynǵan aktıvterge qatysty zań jobasyn jumysqa alar kezde depýtat Ermurat Bapı qujattyń ataýyna qatysty pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, zań jobasyn bulaısha ataý Prezıdent bergen tapsyrmaǵa sáıkes kelmeıdi.

«Usynylyp otyrǵan zań jobasynyń áý basta qoıylyp otyrǵan taqyryby aýqymdy emes. Memleket pen halyqtyń aldynda turǵan aktıvterdi qaıtarý jónindegi problemany tolyq qamtymaıdy. Bul qujattyń kómegimen tıisti tergeý, zań organdary shetelge, Eýro­paǵa, batysqa, ofshorlyq kom­panııalarǵa, transulttyq kom­panııalarǵa, sheteldik banki­lerge shyǵýy kerek. Al zań jobasynyń taqyryby – «zań­syz satyp alynǵan aktıvter». Prezıdent Q.Toqaevtyń 26 qa­rashada Úkimetke zańsyz shyǵa­ryl­ǵan aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly tapsyrma ber­gen edi. Munda zańsyz satyp alynǵan aktıvter týraly aı­tyl­ǵan. Qarjy jymqyrǵandar bárin zańdastyrý úshin satyp aldy. Sondyqtan zań jobasynyń taqyrybyn aýqymdy qylý kerek», dedi E.Bapı.

Sondaı-aq jalpy otyrysta «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrkııa Respýblı­kasynyń Úkimeti arasyndaǵy aqparat almasýdy uıymdastyrý jáne kedendik baqylaý rásim­derin ońaılatý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy qabyldandy.

«Kelisim Taraptar memleket­teriniń aýmaqtary arasynda ótki­ziletin taýarlar men kólik quraldary boıynsha máli­met­terdi elektrondyq almasý arqy­ly kedendik baqylaýdy júr­gizýdiń tıimdiligin arttyrý jáne merzimderin qysqartý maqsatynda jasaldy. Kelisimniń erejelerine sáıkes Taraptardyń keden organdary aldyn ala máli­metter almasýdy iske asyrýǵa jaýap­ty jáne tikeleı baılanys­tardy júzege asyrýǵa ýákilet­tik berilgen quzyretti laýazymdy adamdardyń tizimin aıqyn­daıdy», dedi qujat jóninde baıan­dama jasaǵan Premer-mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev.

Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, kelisim arqyly aqparat almasýdyń Tehnıkalyq sharttaryn ázirleıdi jáne qanatqaqty jobany iske asyrý kózdelgen. Osylaısha, Taraptardyń keden organdary málimettermen turaqty negizde almasa bastaıdy.

«Jalpy, Kelisim jobasy Taraptar arasyndaǵy kedendik rásimderdi jeńildetýge jáne ońtaılandyrýǵa baǵyttalǵan. Atalǵan Kelisimdi ratıfıkasııalaý elimiz úshin teris áleýmettik-ekonomıkalyq jáne quqyqtyq saldarlarǵa ákep soqtyrmaıdy jáne respýblıkalyq bıýdjetten qarajat bólýdi talap etpeıdi», dedi E.Jamaýbaev.

Budan keıin depýtattar tıisti memlekettik mekemeler basshy­laryna saýaldaryn jol­dady. Marhabat Jaıymbetov Aral teńi­ziniń máselesin kóterdi. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda Kishi Aral teńiziniń tartylýy óńir ha­lqyn qatty alańdatyp otyr.

«О́kinishke qaraı, sońǵy 12 jyl ishinde teńiz kólemi 8,5 mlrd tekshe metrge azaıǵan. Iаǵnı úshten birinen aıyryldy. Sýy qashqan teńizdiń ornynan kóterilgen tuzdar búkil Ortalyq Azııa elderine zııanyn tıgizetin ekologııalyq apatqa aınaldy. Saldarynan, sýdyń tuzdylyǵy 8-den 13 gramm/lıtrge kóbeıgen. Al eger sýdyń tuzdylyǵy 15 gramm/lıtrge jetse, balyqtar jappaı qyryla bastaıdy.

2020-2021 jyldary Aral aýdanynyń aýmaǵynda qýańshy­lyq beleń alyp, 95 paıyz ja­ıy­l­ymǵa shóp shyqpaı, ja­ýyn-shashyn múldem bolmaǵan. Onyń ústine, teńizge Syrdarııa ózeni arqyly quıatyn sý kólemi kúrt azaıyp, Qamystybas, Aq­shataý kólder júıesi men Kishi Aral teńizi jaǵalaýdan 1,5 km tartylyp ketken», dedi M.Jaıymbetov.

Depýtat keltirgen derekterge súıensek, teńizdiń tartylýy saldarynan 3 myńǵa jýyq balyqshy kúndelikti nápaqasynan aıyrylyp, 9 balyq óńdeý zaýyty jáne 14 shaǵyn sehtiń ýaqytsha toqtap qalý qaýipi bar. Teńizge jyl saıyn keminde 3 mlrd tekshe metr sý quıylýy qajet. Alaıda teńizge sý jetkizý, ási­re­se vegetasııalyq kezeńde qal­dyq prınsıpi boıynsha júzege asyrylyp keledi.

«Maqsat – О́zbekstan, Qyrǵyz­stan, Tájik­stan mem­le­ket­­terimen vegeta­sııalyq ke­zeń­de teńizge bólek sý lı­mıtin belgileý jónin­de jáne Far­had sý torabynan tómen­ge sanı­tarlyq sý jiberý máse­lesi bo­ıynsha kelissózder júr­gi­zip, ynty­maqtastyqty uzaq jyl­darǵa josparlaýǵa qol jet­kizý. Memleketaralyq kelisimdi «kepildendirilgen kelisim» statýsyn berýge atsalysý. Sebebi Aral teńizine bólingen lı­mıt­tiń saqtalýyn jáne oryn­da­lýyn baqylap otyrǵan esh­qan­daı organ joq deýge de bo­la­dy. «Qaraózek» arnasynyń bo­ıyn­daǵy kólder júıesinde 1 mlrd­ tekshe metrge jýyq qysqy-kóktemgi tasqyn sýdy jınaq­taý múmkindigi bar. Ol úshin Qaraózek arnasynyń boıyndaǵy 3 sý tospany qalpyna keltirý mańyzdy. «О́ńirlik damytý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin qalpyna keltirý» jobasyna Dúnıejúzilik Banktiń qaıtarymsyz granty esebinen Kishi Aral teńiziniń aýmaǵyn ulǵaıtýdyń nusqalary boıynsha tıimdi sheshimderdi jasap, jobany jalǵastyrý maqsatynda ýákiletti organdar tıisti sharalar qabyldaǵan jón», dedi M.Jaıymbetov.

Muqash Eskendirov Pre­mer-mınıstrdiń birinshi oryn­­basary Roman Sklıarǵa Jam­byl oblysynyń Jýaly aýdanyndaǵy B.Momyshuly aýyly tur­ǵyndarynyń temirjol ar­qyly ótýine qaýipsiz jaǵdaı ja­saýdy usyndy. Onyń aıtýyn­sha, keıingi ýaqytta temirjol ótkelderinde apat kóbe­ıip ketken. Depýtat Baýyrjan Momyshuly aýylyn ekige bólip turǵan temirjol kópirinde de dál osyndaı qaýip bar ekenin alǵa tartty.

«Joldyń bul ýchaskesinde avtokólik aǵyny jylyna 8100-ge jetip, temirjoldyń eki jaǵynda da kólik keptelisi jıi bolady. Aýdandyq polısııa bóliminiń bergen aqparatyna sáıkes tek sońǵy 3 jylda ótkel mańynda 12 jol-kólik oqıǵasy tirkelip, 3 adam qaza tapsa, 7 adam ártúrli dárejedegi dene jaraqatyn alǵan», dedi M.Eskendirov.

Osyǵan baılanysty depýtat kópirge kúrdeli jóndeý ótkizýdiń qajet ekenin jetkizdi. Sondaı-aq temirjol kópirin retteýdiń basqa ońtaıly ári kóp shyǵyndy qajet etpeıtin jolyn izdeý zaman talaby dep atap kórsetti.

Nurlan Áýesbaev Semeı ıadrolyq synaq polıgonynan zar­dap shekken azamattardy áleý­mettik qorǵaýdyń problemalyq máselelerin kóterdi.

«О́kinishke qaraı, el aýmaǵyn­daǵy polıgon qyzmetinen zardap shekkenderdiń sany týraly áli naqty derek joq. Túrli aqpa­rattar boıynsha 1,5 mıllıonnan astam adam zardap shekken. Polıgonǵa jaqyn ornalasqan eldi mekenderdiń turǵyndary áli de radıasııadan týyndaǵan aýrýlardan zardap shegedi, sáýlelenýdiń saldary olardyń urpaǵyna áser etip otyr. Zańǵa sáıkes zardap shekken azamattarǵa birjolǵy aqshalaı ótemaqy tólenedi, onyń mólsheri aımaqqa baılanysty jeke aıqyndalady jáne 1949-1965 jyldar aralyǵynda turǵan árbir jyly úshin eń joǵary 18 myń teńgeni quraıdy. Sondaı-aq radıasııalyq táýe­kel aýmaqtarynda turatyn halyqtyń qosymsha eńbekaqyǵa jáne jyl saıynǵy qosymsha aqyly demalysqa quqyǵy bar. Bul rette atalǵan jeńildikter tek Semeı óńirinde ǵana qolda­nylady», dedi N.Áýesbaev.

Depýtat áleýmettik qoldaý sharalaryn jetildirý boıynsha naqty usynystar ázirleýdi, ıadrolyq synaqtar saldarynan zardap shekken azamattardy personaldy esepke alýdyń mańyzyna toqtaldy. Sondaı-aq ıadrolyq synaqtar saldarynan zardap shekken azamattardyń sanattaryn aıqyndaý ólshem­sharttaryn qaıta qaraý másele­sin qarastyrýdy usyndy.