– Qala men aýyl mektepteri arasynda alshaqtyq bary ras. Endi «Jaıly mektep» jobasy aıasynda salynatyn jańa úlgidegi bilim ordalary osy bir olqylyqtyń ornyn toltyra ala ma?
– Bilim salasynyń qyzmetkerleri kásipodaǵynyń jumysy muǵalimderdiń áleýmettik-eńbek quqyǵy buzylmaýyn qadaǵalaýǵa negizdelgen. «Jaıly mektepter» qalada da, aýylda da biryńǵaı standartpen boı kóteretinin eskersek, bul rasynda aradaǵy alshaqtyqqa áser etedi. Bilim sapasyna da oń ózgeris ákeledi. Mundaı mektepte oqýshymen qatar muǵalimderge de kóńil bólinip, bilim shańyraǵynyń ishi de, tóńiregi de jaıly bolady. Sol jaǵy qýantady.
– Muǵalimderdiń jalaqysy ósken saıyn osy salada eńbek etýge nıetti jastardyń qatary artyp keledi. Sáıkesinshe, muǵalimderge qoıylatyn talap ta kúsheıe tústi. Mundaı pikirmen kelisesiz ǵoı?
– Iá. «Pedagog mártebesi týraly» zańnyń qabyldanǵany, muǵalimderdiń jalaqysy 4 jyl qatarynan 25 paıyzǵa óskeni belgili. Buǵan qosa biliktik sanatyna qaraı, ústemeaqy alatyn muǵalimder bar. Al keler jyly jalaqynyń qalaı belgilenetinin aıta almaımyn. Alaıda ınflıasııany eskersek, muǵalimderdiń jalaqysyn kótermeý múmkin emesteı kórinedi. Memleketten ustazdarǵa jaqsy qoldaý kórsetilip jatsa da, salada áli de sheshimin tappaǵan túıindi máseleler bar. Sonyń birin Parlament Májilisiniń birinshi sessııasynda Prezıdenttiń ózi aıtty. Áńgime muǵalimder biliktiligin arttyratyn kezde tapsyratyn attestasııany jeńildetý týraly. Attestasııalyq komıssııa quramynda men de barmyn. Kemshilikterge ózim kýámin. Attestasııa suraqtaryna kóz júgirttim, shynynda kúrdeli. Oǵan qosa muǵalim odan ótý úshin portfolıo daıyndaýy kerek. Onysy talapqa saı bolmasa, teske barmaıdy. Bizde portfolıony tek muǵalimder ǵana jınaıdy eken. Mysaly, dárigerler nemese memlekettik qyzmetshiler biliktiligin arttyrǵanda ıakı test tapsyrǵanda mundaı qaǵazdardy jınap áýre bolmaıdy.
– Qoǵamda «kásipodaqtar shıpajaıǵa joldama berýmen ǵana aınalysady» degen túsinik qalyptasqan. Osy qanshalyqty oryndy?
– «Pedagog mártebesi týraly» zańnyń 12-babynyń 7-tarmaǵyna sáıkes jergilikti organdar muǵalimderdiń kommýnaldyq tólemine qosymsha aqy qarastyra alady. Jergilikti ákimdikter kásipodaqtar sekildi demalys oryndaryna joldama bere alady. Sondaı-aq eshbir zańda kásipodaqtar emdeý-saýyqtyrý oryndaryna joldama beredi dep jazylmaǵan. Bul – keńes úkimeti tusynan qalǵan túsinik. Kásipodaq músheleri de soǵan dánigip alǵan. Keıbireýler kásipodaq tek shıpajaıǵa joldama berýmen aınalysady dep oılaıdy. Kúndelikti eńbek ujymdaryna barǵanda kásipodaqtyń eńbek quqyqtaryn qorǵaý úshin qurylǵanyn túsindiremin. Ujymdyq shart týraly aıtamyn, mınıstrlik, basqarmalarmen jasaǵan qosymsha kelisimsharttar týraly habarlaımyn. О́zim zańger bolǵan soń, quqyqtyq máselelerge kóbirek nazar aýdaramyn. Sonyń barlyǵyn taldap aıtyp bergennen keıin muǵalimderdiń ózi emdeý-saýyqtyrýǵa joldama berý týraly suraq qoıady. Sonda biz joldama berýge mindetti emes ekenimizdi aıtqanda, olar tańǵalady. Qazir emdeý-saýyqtyrý oryndaryna joldama berý máselesi tek TMD elderinde ǵana qarastyrylǵan. Jergilikti ákimdikter muǵalimderge bir ǵana qosymsha kepildik jasap otyr. Ol – tósbelgi. Mysaly, «Astana qalasynyń úzdik pedagogi» degen tósbelgi bar. Sony óńirine taqqan muǵalimder 300 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde bir rettik syıaqy alady.
– Saladaǵy aýqymdy reformalardyń biri retinde bilim mekemeleriniń qurylymyna qatysty ózgeristerdi aıtsaq bolatyn shyǵar?
– Árıne. Qazir bilim mekemeleri qurylymy jaǵynan sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy memlekettik mekemege aýysyp jatyr. Buryn mektepter biryńǵaı kommýnaldyq memlekettik mekeme edi. Balabaqshalar kommýnaldyq memlekettik kásiporyn bolsa, qazir kolledjder sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy memlekettik mekemege aýysyp jatyr. Al mektepterdiń 70 paıyzy osyndaı qurylymǵa ótti. Bul – Astana qalasy boıynsha maǵlumat. Negizi mektepterdiń jumysyna qatysty Úkimet bekitken qaýly bar. Onda mektepte qansha jumysshy bolýy kerek, qansha saǵat bekitilýi shart, qysqasy bilim mekemesiniń jumysyna qatystynyń barlyǵy jazylǵan. Iаǵnı dırektor buryn jumysqa qosymsha zańgerdi, kadr mamanyn qabyldaı almaıtyn. Al mektep sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy memlekettik mekemege aýysqanda, bul qaýlynyń oǵan qatysy bolmaıdy. Endigi jerde dırektor shtatty da, jalaqyny da ózi bekitedi. Memleket qarjysyn jylyna bir márte jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý jospary sheńberinde alyp otyrady. Al ony qalaı úlestiretini basshynyń quzyrynda bolmaq. Buryn kommýnaldyq memlekettik mekeme kezinde, mysaly, bir mektepte dırektordyń 8 orynbasary jumys istese, sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy memlekettik mekemege ótken bilim ordasynda orynbasarlardy qysqartýǵa múmkindik bar.
– Mundaı talap ár mekteptegi muǵalimniń jalaqysynyń ártúrli belgilenýine ákelip soqpaı ma?
– Oryndy saýal. Negizi dırektor, dırektordyń orynbasary jáne bas esepshiniń jalaqysyn jergilikti organdar bekitedi. Al basqa jumysshylardyń eńbekaqysyn dırektor belgileıdi. Mektepter sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy memlekettik mekemege aýysqanda, olardyń memlekettik qyzmetshi degen mártebesi joıylady da, avtomatty túrde «Pedagog mártebesi týraly» zań qoldanysqa enedi. Muǵalimderge saýyqtyrýǵa beriletin tólem sol zań aıasynda saqtalady. Biraq mektepte muǵalimderden basqa da qyzmetshiler bar ǵoı. Esepshi, kitaphanashy, is júrgizýshi, taǵysyn taǵy. Olar týraly Oqý-aǵartý mınıstrliginiń bekitken bólek buıryǵy bar. Endi mekteptegi qyzmetshilerge saýyqtyrýǵa beriletin tólemdi jáne 30 kún eńbek demalysyn qalaı saqtaımyz degen suraq týady. Biz osy máseleniń sheshimin 2021 jyly bilim basqarmasyna baryp, dáleldep, ujymdyq shartqa engizdik. Eńbek mınıstrligi bekitti. Mysaly, kásipodaq uıymynyń músheliginde joq muǵalimderge, basqa da qyzmetkerlerge 24 kúndik eńbek demalysy qarastyrylady. Mundaı jaǵdaıda saýyqtyrýǵa beriletin aqshany mektep dırektory muǵalimge tólemeýine bolady. Zańdy túrde, árıne. О́ıtkeni, olar azamattyq qyzmetshi emes. Al biz kelisimshart arqasynda saýyqtyrýǵa beriletin tólemdi saqtap qaldyq. Bul turǵyda kásipodaq músheleriniń quqyǵyn qorǵaı alamyz.
– Sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy memlekettik mekemege ótý mektepterge qanshalyqty tıimdi?
– Munda mektep qosymsha qarjy tabý maqsatynda oıyn alańdaryn, sportzaldy, májilis zalyn jalǵa bere alady. Árıne, sabaqtan tys ýaqytta. Qıyny Astana qalasynda balalar kóp bolǵan soń keıbir mektepterdiń akt zalynda da balalar oqıdy. Munda birinshi kezekte oqýshylardyń qaýipsizdigi basshylyqqa alynady. Iаǵnı sportzaldy, májilis zalyn jalǵa bergen mektep basshylyǵynyń moınyna úlken jaýapkershilik artylady. Muny qalaı úılestirý keregin dırektordyń ózi sheshedi. Tıimdi tusy kóp. Mysaly, mektepte qosymsha kýrstar ashýǵa bolady. Balalar mektepte qosymsha bilim alsa, ata-anaǵa da artyq salmaq túspeıdi.
– Muǵalimder kásipodaqqa qanshalyqty jıi júginedi? Mysaly, byltyr qansha ustazǵa kómek kórsettińizder?
– Mundaı derek joq. Degenmen eki zańgerimiz jumys isteıdi. Árqaısysy kúnine shamamen 10-15 suraqqa aýyzsha jaýap beredi. Sol sekildi jazbasha júginetinder bar. Onyń statıstıkasyn respýblıkalyq kásipodaqqa usynamyz. Máselen, byltyr 130-ǵa jýyq jaýapty jazbasha joldadyq. Al bylaıǵy kúnderi kásipodaq músheleri jedel aqparat alý úshin kóbinese qońyraý shalady. Ári ótinishin jazbasha túrde qaldyrýǵa qorqaqtaıtyndar da bar. Biraq kásipodaq múshesiniń aty-jónin suraǵanda derekter úshinshi tulǵaǵa jetpeıtinin eskertemiz. Qazir Facebook-tegi paraqshada attestattaýǵa qatysty jazbalarymyz 500-den astam laık jınaıdy eken. Bul bir jaǵy attestattaý talaptaryn jeńildetýge kóbirek kóńil bólý qajettigin uqtyrsa, ekinshiden, muǵalimder arasynda kásipodaqqa degen durys kózqaras qalyptasyp kele jatqanynyń kórinisi.
Bizde qoǵamdyq baqylaý degen bar. Iаǵnı kásipodaǵy bar mekemelerge baryp, qoǵamdyq baqylaý júrgize alamyz. Sonda ańǵarǵanym, keıbir basshylar biz barǵanda «tekseris keldi» dep oılaıdy. Qoǵamdyq baqylaý tekseris emes. Qaıta ol kómek kórsetý, qolushyn sozý degenge saıady. Biz mektepke barǵanda eńbek sharttaryn, buıryqtardy qaraımyz. Sosyn eńbek shartynyń túzetetin tustary bolsa eskertemiz, qoldan kelgenshe járdemdesemiz. Bizge qulaq asyp, qatelikterin túzetken mekemeler Eńbek ınspeksııasy kelip teksergende, qujattaryn túgendep otyrady. Aıyppuldan qutylady. Al biz aıyppul sala almaımyz. Oǵan quzyretimiz joq, maqsatymyz da bolǵan emes.
Áńgimelesken
Sándibek ASANÁLI,
«Egemen Qazaqstan»
