Tıan-Shan eskızderi

– Qap.., – dedi Kúreńbel asýyna kóterile bergenimizde kúıgelektene til qatqan ormanshy Dúısenbaı. – Jo... Joq. Bara almaımyz... Búgin ótý qıyn bul jerden.

– Nege?

– Tómende shekarashylar júr.

«Áttegen-aı!.. – dedik myna sózdi esti­gende ishimizden biz de. – Sonsha jerden kelip turyp... Qarashy endi... Qodas baqqan qyrǵyzdardy kóre almaıtyn boldyq-aý».

Sóıttik te kólikten túsip, tómenge kóz saldyq. Alqam-salqam taý bókterindegi keń ańǵar. Ony boılaı aqqan dúleı de doly ózen. Adýyndylyǵy sonsha, arqy­raǵan úni asýdaǵy bizge anyq estilip tur. Sonyń ber jaǵyndaǵy jazyqta bir nár­se qaraýytqandaı ma, qalaı? Baıyppen baǵdarlap qarasaq, qaraǵaıdan qıyp sa­lynǵan ańshylar úıi eken. Bala kezden bilemiz, bul biz jaq – Qazaq eliniń Han Táńiri aýmaǵyndaǵy eń shetki núktesi. Al ózenniń arǵy qabaǵynda... Iá, onda she? Áskerı kıimdi eki adam astyndaǵy atta­ryn júre shaldyrǵan kúıi órge qaraı aıań­dap ketip barady. Ol – qyrǵyz jur­­tyna qarasty jer. Kózimizge kóringen anaý ­ekeý – sol eldiń shekarashylary.

Erterekte Syrt jaılaýy dep atalatyn bul óńirde bári basqasha edi. Jaz shyǵa bere eki jaqtyń malshylary munda asyǵa kóship keletin. Sóıtetin de bir-birimen qaý­qyldasa qaýyshyp, qońyr kúzge deıin my­na ańǵardy kókpar men báıge dúbirine bólep jatatyn. Sonda ǵoı, shóp shabatyn brı­gadaǵa kómekke kelgen mektep oqýshy­la­ry bizderdiń qonaqqa shaqyrylǵan aǵala­ry­­myzǵa ilesip, qyrǵyzdardyń qodas fer­ma­­syna baratynymyz. Ol anaý turǵan Quz­ǵynuıa tekshesiniń ústindegi alańqaıda-tyn.

Arada kóp jyldar ótkende... Iá, jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan soń... Bolmysy men bitimi bólek osy taýly aımaq esimizge túsken. Mundaǵy kóz janaryńdy sýy­ryp áketerdeı sulýlyqqa ıe shyryshy buzylmaǵan tumsa tabıǵat oqtyn-oqtyn oıymyzǵa orala bergen. Sóıtip, onyń tylsym kúshke toly tóskeıleri túsimizge enip, synap saǵym syrǵanaǵan silemder sıqyr kúshpen ózine tartqan da turǵan. Ásirese ózderin qyrǵyzdarmyz deıtin sartqalmaq taıpasy, olardyń bala kúnimizdegi esimizde saqtalyp qalǵan erekshe salt-dástúrleri men atalǵan aımaqta bulardan basqa eshkim aınalyspaıtyn qodas sharýashylyǵy... Astanadan aýylǵa ańsarymyz aýǵanda: «Shirkin, sol Syrt jaı­laýyna taǵy bir ret barsaq, kórsek», dep armandaıtynbyz. Sóıtip júrip aqy­ry bıyl jazda jolǵa shyqqan beti­miz ǵoı. Biraq, amal qansha, aıaqastynan báriniń de ózgerip ketkeni. Buǵan sebep: eki el arasyna ala baǵan ornatylǵaly beri anda-sanda júrip ótetin kórshi memle­ket shekarashylarynyń patrýl kúnine tap kelgenimiz edi. Áıtpegende...

...Oıǵa alǵan josparymyzdyń oryndalmaı, qabaǵymyzdyń kirbiń tartqanyn baıqaǵan Dúısenbaıda maza joq. Kóńi­limizdi aýlaý úshin ol bizdi birese asýdyń Qytaı jaq betindegi Tuıyqasha shatqalyna, keleside sonaý Han Táńiri baýraıynan bas­taý alatyn eki-úsh ózenniń ereksheligi­ne nazar aýdartýmen álek. Onyń alǵashqy­syn biz biletinbiz. Bul osy óńirdegi 1928-1932 jyldardaǵy alasapyranǵa qatysy bar áńgime-tin. Atap aıtqanda, taý noıany Mergenbaı batyr eldi qyzyldardyń qyrǵynynan qutqarý úshin olardy sheka­ranyń arǵy betine alyp ótýge bel baılaıdy. Sol oımen kóshti Qaqpaq ańǵarymen júrgizip otyryp, Sýlysaıǵa jetedi. Odan eshbir shyǵynsyz Tuıyqasha shatqalyna ótedi. Aqyrynda Asýtórge aıaq basqanda attap júre almas aq qar, kók muzǵa tap bolady. Bul qıyndyqtan shyǵý úshin batyr kóshtegi erkek kindiktiniń bárin betkeıge jaýyp jiberip, olardy jalǵyz aıaq jol sulbasyn jasaýǵa jumyldyrady. Sóıtip, qasat qardan arshylǵan muzdy jer ústine qaraǵaıdyń qordasy men kıizden jasal­ǵan múlik-múkámaldy aıamaı tósettiredi. Sol arqyly mal-jan ataýlynyń bárin qııamettiń qyl kópirindeı soqpaqpen aman-esen ótkizip, qýǵynshylardan quty­lyp ketedi. Muny erterekte biz «Tıan-Shan­nyń kovboıy» atty maqalamyzda eg­­jeı-teg­jeı jazǵanbyz. Tarıhı-kórkem fılm­ge suranyp-aq turǵan taqyryp...

Al ormanshynyń taý ózenderiniń erek­sheligi jóninde aıtqan ekinshi áńgimesi nazar aýdararlyq nárse der edik. Bul buryn biz estimegen tyń derek. Sony maǵlumat. Dúısekeńniń sózine qaraǵanda mundaǵy shyń-quzdan qulaı aqqan sýlar túsiniń kógildir bolýy onyń quramynda altyn qıyrshyqtary bar degen uǵymdy bildiredi. Bul – jaı sóz emes, álmısaqtan bergi áńgime. Oǵan júginsek, sonaý patsha zama­nynda mundaǵy taý qazaqtary Han Táńiri baýraıyndaǵy ózenderde bar altyn qumyn Sibir taıgasyndaǵy nemese Amerı­ka Alıaskasyndaǵy staratelder sekildi ón­di­rip otyrǵan. Atap aıtqanda, ol son­da­ǵy qum-tastardy sarqyramadaǵy naýaǵa ­jýý jáne ıirimderge qurym kıiz tastap baryp alý der edik. Mundaǵy birinshi, ıaǵnı ­naýamen jumys isteý tásili jurtshylyq­qa jaq­sy tanys. Ol Mamın-Sıbırıak pen Djek London shyǵarmalarynda jetki­lik­ti jazylǵan. Al ekinshi ádis... Bul nendeı nárse? Jolbasshymyzdyń túsindirýinshe babalarymyz ózenniń sý aınalyp aǵatyn múıisterine kıiz tekemetti shym-shym batyryp, aǵys alyp ketpes úshin shetterin taspen bastyryp tastaıtyn bolǵan. Sodan belgili bir ýaqyt ótkende ony ıirim túbi­nen qalqyta alyp shyǵyp, jıekke ákep sorǵytqan. Osydan keıin kepken kıizdi taqyr jerdegi arnaıy jaıylǵan qara mata ústine tóńkere qaqqanda, onyń betine qum sekildi usaq altyn qıyrshyqtary jyl­­tyraı túsip otyrǵan. Osylaısha, jer­­gilikti qazaqtar taý ózeni sýyndaǵy óz­deri jaıǵan tekemet ne týyrlyqtaǵy jún qa­battary ustap qalǵan baǵaly metal­dyń ıne jasýyndaı shógindilerin asqan tózimdilikpen mysqaldap jınaǵan. Ǵajaby sol, joǵarydaǵydaı óte qıyn qareketpen óndirilgen altyn qumyn saqtaý da ońaı emes eken. Sondyqtan eshqandaı mata túr­lerine toqtamaıtyn ony babalarymyz artel keńsesine iri qara terisinen tigilgen kishkentaı bylǵary dorbalarǵa salyp aparyp ótkizetin bolǵan.

Tıan-Shannyń Syrt, Baıynqol ań­ǵar­laryndaǵy kógildir sýly ózenderde kez­desetin altyn qıyrshyqtary týraly áńgime mánisin osylaı desek, endi onyń myna biz turǵan jerústi – taý júlgelerine qatys­ty aıtylar sóz tipti bólek. Sonyń biri, máselen, sonaý 1941-1945 jyldar­da­ǵy soǵys kezindegi eldiń qorǵanys qýaty qajettiligi úshin ashylǵan Jarqulaq altyn keni. Taý júlgelerinen tabylýy men alynýy tez onyń sol kezde qandaı zor mańyzǵa ıe ekenin bir-aq nárseden baıqaýǵa bolatyn. Ol – aýdan ortalyǵy Narynqoldan Han Táńiri etegindegi Mármar qabyrǵaǵa deıingi ıt tumsyǵy ótpes ný orman men joıdasyz taý-tasty buzyp-jara otyryp salǵan 74 shaqyrymdyq kúre jol. Eger asa bir kúıip turǵan qıyn iske kerek etilmese, memleket sol kezderi mundaı qadamǵa barmas edi. Demek solaı bolǵan ǵoı. Sóıtip, onyń paıdasyn alǵashynda atalǵan rýdnık­tegi kenshi, geolog, shopyr qaýymy kórse, odan keıingi 75 jylda ol jaılaýdaǵy shopandar men qaraǵaı daıyndaýshy brıgadalarǵa, shyńdarǵa joryqqa attanǵan alpınıster men shekara zastavalaryndaǵy jaýyngerlerge minsiz qyzmet kórsetip keledi. Al GRP dep atalatyn geologııalyq barlaý partııasy beketiniń bıik betkeıindegi soǵys jyldarynda úńgip salynǵan zaboılar she? Jarty ǵasyr únsiz turyp, jumysy osy bertinde ǵana qaıta jandanǵan onyń shtrekterin­de joǵaryda aıtylǵan qaharly kezeńde 150 jumysshynyń tórt aýysymmen kúndiz-túni tynbaı eńbek etkenin qazir eshkim bilmeıdi. Bul – tek arhıv sórelerindegi shań basqan qaǵaz betterinde ǵana saqtalyp qalǵan sırek derek. Olardyń 1941-1945 jyldardaǵy, ıaǵnı Batysta júrip jat­qan soǵys ýaqytynda jumys istegen ata-áke­lerimizdiń qatarynda buǵanasy bekip, qabyrǵasy qatpaǵan 16 jastaǵy jasóspi­rim, bolashaqta qazaq ádebıetiniń klas­sıgi atanatyn jazýshy Berdibek Soqpaq­baev ta bar-tyn. Keıin ataqty qalamger ózi­niń kópte­gen týyndysynda ıen taýdaǵy osy Jar­qulaq altyn kenin, ondaǵy sýyq ta sur­qaı barak úıleri men kúngeıdegi qaýipti qııa jol­men rýda tasyǵan jerlesteriniń azap­ty ómirin asqan bir aıaýshylyq sezimmen ­jaz­­ǵan edi. Ony, ásirese, Bekeńniń «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» atty ómirbaıandyq ­trı­­logııasyndaǵy birinshi kitap taraýlary­nan anyq baıqaýǵa bolady.

... Asý ústinde, mine, joǵarydaǵy jaıt­tardy sóz etip turǵanymyzda tóńirekti tintkilep júrgen jolbasshymyz izdegen joǵyn tapty-aý deımin, bizdi ózine qol bulǵap shaqyrǵandaı boldy. Sóıtti de ile-shala: «Tynysh... Qozǵalmańdar!» degen ısharamen qalt tura qaldy. Buǵan sebep: tóbemizdegi tónip turǵan jaqpartas jaqtan shyqqan ún edi. Shıqyldaǵan belgisiz dybys, bógde qus daýsy.

– Ular! – dedi qýana til qatqan Dúıse­keń. – Bilesińder me muny?

– Joq. Estigenimiz bolmasa, kórgen emespiz.

– Endeshe, beri qarańdar. Men anaý qyrǵa baramyn da úrkitemin. Sonda ony kóretin bolasyńdar.

Osylaı degen ol joǵaryǵa qaraı adymdaı jóneldi. Qııa betkeıdi órlep, bizden 150 metr bıiktikke kóterilgende, qalyń tobylǵy arasynan áldebir qustar boı kórsete bastady. Túrleri qońyr men sur tús óńdes. Bir kórgen jan olardy betkeı­degi bozǵylt tastardan ajyrata almaı qa­lary anyq. Poshymdary da bólek. Úlken­di-kishili degendeı ártúrli. Bireýi ata­ly­ǵy nemese analyǵy, ekinshisi osy kóktem ­men jazda ósip-jetilgen balapandary ma dep oılaısyń. Baıqaǵanymyz, kóp ushpaı­dy eken. О́rge qaraı zymyraı jorǵalap barady. Osy kezde... Iá, olarǵa Dúısekeń taıaı bergen ýaqytta qalyń qorymtastar­dyń arasynan bir ulardyń kókke kóteril­geni! Dene turqy kishi jabaıy qazǵa uqsaı ma, qalaı?.. Ǵajaby sol, shoqydan ushyp shyq­qan­nan bastap ol qanatyn qaqpady. Qud­dy bir parashıýt dersiń. Kók júzinde qal­qy­dy da otyrdy. Sóıtip, ańǵardyń qar­sy betindegi arsha arasyna baryp qondy.

Jolbasshymyz kúngeıden túsip, ja­ny­­myzǵa kelgennen keıin ular qustyń qı­myl-qareketine qyzyqqan biz al kep ony nópir suraqtyń astyna aldyq deısiz. Dúısekeńniń solarǵa qaıtarǵan jaýaptarynan uqqanymyz: bul qanattylar ókili esh ýaqytta etekke túspeıdi eken. Taýdyń ushar basynda ǵana júredi. Qoregi betkeıden jıi-jıi kóshetin qorymtastar ara­syn­daǵy ań-qus aıaǵy tımegen alańqaı­daǵy ular shóp pen taý shaıy atty ósimdik, sondaı-aq tobylǵynyń gúldi japyraq sabaqtary jáne arsha dińinen shyǵyp, sol aǵash qa­byǵyna pyshaq qyryndaı ǵana bolyp jınalǵan sól maıy. Ara-tura quz-qııadaǵy qalaqtastar arasyndaǵy qynalardy da shoqyp qoıady deıdi. Onda da olardyń bárin emes, keıbireýlerin ǵana. Al qys kezindegi kún ashyqta bul qustar taýtekeler tobynyń artynan ilesip otyratyn bolyp shyqty. Sebebi ol ańdar qardy buzyp, jylqy sııaqty tebindemese de soǵan uqsas áreket jasap, shıyrlaı jaıylady eken. Mine, ularlar sondaǵy iz túsip, ashylǵan jerdegi buta, shóp arasynan óz nápaqasyn taýyp jeýdi ınstınkti túrde jaqsy meńgergen.

– Ular – óte saq qus, – dedi sóz etilip otyrǵan taqyrypqa baılanysty bizdiń erekshe qyzyǵýshylyǵymyzdy bilgennen keıin sheshile sóılegen ormanshy. – Ol adamdy 1-1,5 shaqyrym jerden-aq baıqap, shıqyldaı bastaıdy. Jaqyndaı tússeń, odan ári mazasyzdanady. Sóıtip, búkil tobymen múlgip turǵan taýdy ý-shý qylady. Qazaqta «Ulardaı shýlady» degen sóz bar emes pe? Bul soǵan oraı aıtylǵan ba dep oılaımyn. Sodan soń ol eshkimge ustatpaıdy jáne qolǵa da úırenbeıdi. Aqıqatyn aıtsam, alpystan asqan osy jasyma deıin aılasyn asyrý arqyly ony aýlap alǵan ańshyny kórgenim joq. Eger qapelimde myltyq oǵynan topshysy úzilip, aıaǵy synǵan, sonyń kesirinen usha da, júre de almaı amalsyz qolǵa túsken ular bolsa, ol kóp ómir súrmeıdi. Tez ólip qala­dy. Qasıetti qus qoı. Serti solaı. Áıt­pese zoobaqtarda ular nege joq? Sebebi joǵarydaǵydaı.

Osylaı degen Dúısekeń sóziniń sońyn tómendegideı áńgimemen aıaqtady. О́zimiz sóz etip otyrǵan qustyń qanattary o bastan óte qysqa jaratylady eken. Sondyqtan ol kóp rette uzyndyǵy 40-45 santımetrlik, salmaǵy 2-2,5 kılogramdyq dene turqyna saı tepe-teńdikke qol jetkize almaı, erkin ushyp-qonýǵa orasholaqtyq tanytatyn bolyp shyqty. Onyń kók júzine sırek kóterilip, qanatyn qaqpaı qalyqtaýy, mine, osyndaı jaǵdaıǵa baılanysty sııaq­ty. Budan ózge analyǵy 4-8-ge deıin ju­myrtqa taýyp, bir aı mólsherinde balapan basyp shyǵaratyn ular etiniń emdik, adamǵa kúsh-qýat bererlik qasıetteri de nazar aýdararlyq. Ol ıen taýdyń eshkim aıaq baspaǵan jerlerindegi sırek ósimdik­ter boıyndaǵy dárýmender nátıjesi ǵoı. Sondaı-aq ular onsha semiz bolmaıdy eken. Onyń etinde maı óte az mólsherde kezdesedi deıdi áńgime ıesi. Muny: «Bul qustyń tynym tappaıtyn qozǵalysyna, atap aıtqanda qııadan qııaǵa jorǵalap júretin mazasyz qımylyna baılanysty jaǵdaı», dep túsindirdi ol.

– Mana siz osy tóńirekten birdeńeni iz­dep taýyp, ony kórsetýge ıshara ja­sap shaqyrǵandaı bolyp edińiz, – dedik biz kólikke minip, qaıtýǵa jınalyp jat­qany­myzda. – Sol kezde ular shıqyldap... Naza­rymyz soǵan aýyp ketti emes pe? Al ol...

– E, muny jaqsy eske saldyńyzdar. ­Bul myna nárse. Júrińizder kórseteıin.

Osylaı degen ormanshy betkeıge kelip, bir shópti túbimen julyp aldy. «Bul – sarykúıik, – dedi. – Osy Syrt aıma­ǵynda ǵana ósedi. Basqa jerde joq. Kórip tursyzdar, bákene boıly, sırek aqshyl sary noqat gúli bar, bir-birimen tutasa ósken eleýsiz shóp. Muny jylqy keremet súısinip jeıdi. Qystan azyp shyǵyp, al kóktemde buǵan aýzy tıgen qylquıryq ataýlynyń qaı-qaısysy da tez qýnap shyǵa keledi. Jelidegi saýym arasynda sary­kúıikke jaıylǵan bıelerdiń qymyzy da kúshti. Uıqyńdy keltirip, uryp jyǵady».

Dúısekeńniń myna sózin estigende kóz aldymyzǵa jyr dúldúli Ilııas Jansúgi­rov elestedi. Ol kisi 1927 jyly ataqty Qarqara jaılaýyna kelip, osy óńirdi túgel aralaǵan. Nátıjesinde, «Jetisý sýret­teri» atty birneshe sıklden turatyn poezııa­lyq týyndyny ómirge ákelgen. Sonda «Jer túgi» degen taraý bar. Muny bóle-jara ­aıtyp otyrǵanymyz, 54 joldyq ­osy óleńde Kegen, Narynqol óńirinde óse­tin ­90-nan astam aǵash pen ósimdik túri­niń ­at­tary atalǵan. Solardyń qataryn­da qazir myna biz turǵan Syrt jaılaýyn­­daǵy sary­kúıik te bar. Muny qa­zaq óleńiniń ­has júırigi: «...Bıikte bited shópten sary­kúıik, Tiste­nip jatyr julyp mal súısinip. Qy­my­zyn sarykúıiktiń ishemiz dep, Alban­dar jaılaıdy eken qustaı bıik», dep tógil­tedi. Sol ósimdik, mine, osy. Muny qazir kóp eshkim bilmeıdi. Bulaı deıtinimiz, keńes­tik kezeńdi qoıshy, onyń aty táýelsizdik­ten beri jaryqqa shyq­qan kóp túsin­dir­me sózdikterdiń ózinde joq. Ǵalymdar enjarlyq tanytqan nemese umytqan. Sondyqtan Jetisý jerin­degi erekshe bir ósimdiktiń atyn atap, túsin tústep, qaǵaz betine qaldyryp ketken Ilııas aǵamyzǵa «Rahmet!» deımiz.

Osyny oılap asýdan tómen túsip ke­lemiz. Maqsatymyz – ańǵardy boılap keri qaıtý. Jolshybaı ormanshy dosymyz kórsetýge ýáde bergen jerge soǵyp, son­daǵy óte sırek tabıǵat týyndysyn tama­shalaý. «Ol ne nárse eken?» dep qoıa­­myz ishimizden. О́stip otyryp úlken Qaqpaq ózenine keldik. Ony jaǵalaǵan kúıi Bozymbaı saıy burylysyna jettik. Sálden soń Atabaıdyń aq tasynan óttik te Saryqolatqa jete bere kólikten tústik. Sóıtip, shyǵys jaǵymyzdaǵy jolba­rys jondy jota ústimen órge qaraı jaıaý tarttyq.

Osy kezde kúngeıden «áńgúshik-áń­gúshik» dep sýyr sháńkildedi. «Bar eken-aý, taýdyń beıkúná maqulyǵy. Joǵa­­lyp ketpegenine shúkir!..» dedik Dúısen­baı­ǵa qarap. «Iá, bar, – dep til qatty biz­­diń tańdanysymyzdy túsingen ol. – Bu­ryn­ǵydaı bolmasa da qaıtadan ósip-óne bastady ǵoı». Sóıtti de, bul jaǵdaıdy bil­meıtin bizdiń janymyzdaǵy «Natio­nal Geographic» jýrnalynyń jigitterine onyń tarıhyn aıtýǵa kóshti. «60-jyl­dary, – dedi, – Máskeýdegi ǵylymı-zertteý ­ıns­tıtýttarynyń birinen jiberilgen arnaıy brıgada osy Syrt jaılaýyna keldi d­e, shatyrlaryn tigip tastap, jaz boıy ­jat­ty da qoıdy. Tirlikteri – saı-saladaǵy sýyr inderine dári tastaý. Momyn maqulyq­ty óltirý. Qyrý. Sebebin suraǵandarǵa ­aıta­tyndary – bular oba ­aýrýyn taratady, sondyqtan osylaı istep jatyrmyz de­gen ýáj. Atalǵan naýqannyń etek alǵa­ny sonsha, keıin joǵarydaǵy brıgadaǵa óz adamdary jetpeı, olar buǵan jergilikti jerdegi qoly bos zeınetkerlerdi jaldaı bastady. Osylaısha, aınalasy 4-5 jyldyń ishinde Syrt jaılaýyndaǵy kúngeılerde esh alańsyz júrgen beıkúná maqulyq kórinbeıtin, daýsy da estilmeıtin boldy. Olardy ortalyqtan kelgen ǵylymı zertteý mekemesiniń mamandary nege joıdy? Úkimet joǵarydaǵy áreketti birneshe jyl boıy nege toqtatpady? Oǵan sol kezde de, odan keıin de jaýap bolǵan joq. Tek el-jurttyń uzynqulaqtan estigeni: «Eshqandaı da obanyń aldyn alý emes. Sol ýaqytta jańadan bir dári-preparat tabylǵan eken. Sony mamandar sýyrlar arqyly synaqtan ótkizip kóripti», degen kúńkil sóz ǵana. Jaraıdy. О́tken oqı­ǵa ózimen ketsin. Arada kóp jyldar ót­kende sýyrlardyń qaıtadan ósip-ónip, daýys­tarynyń jarqyn-jarqyn shyqqanyna shúkir deıik. Iá, barǵa qanaǵat. Al.., joqqa salaýat.

Osyny aıtqan jolbasshymyz kezekti bir tóbeden asyp túsip, kelesisine qaraı kóterilgenimizde, qysqa-qysqa taǵy eki hıkaıaǵa erik berdi deısiz. Onyń alǵash­qy­sy 2500-3000 metr bıiktikten tómenge kóz salǵanymyzda baıqalǵan oıdym-oıdym qara jerler edi. Erte zamandaǵy qystaý oryndary ǵoı. «Baıaǵyda, orys pen qytaı saýdagerleri munda kelmeı turǵanda, – dedi solardy nusqaǵan ormanshy, – ańshy babalarymyz ózderine qajet myltyq oǵynyń dárisin 40-50 jyldyq eski qoı qoralary astynan alatyn bol­ǵan. «Qalaı?» deısizder ǵoı. О́zimiz qysta otqa jaǵyp júrgen kóń qabaty bar emes pe? Aldymen olar sony qoparady eken. Ony tekshelep, basqa jerge úıgen soń soǵan uqsas, biraq kópten beri jınalǵan sary sýǵa shylanǵan ekinshi jer qyrtysyn arshýǵa kirisetin bolyp shyqty. Osydan keıin úshinshi kebý qı qabatyna jetkende, onyń tabanynda qumsheker sııaqty appaq tuz untaqtary qup-qurǵaq kúıde jatatyn bolǵan. Ańshylar, mine, sony ózderi biletin ádispen jınap alyp, odan myltyq dárisin jasaǵan. Ol aqjol dep atalǵan.

Ho-o-sh, endi ekinshi áńgimeme kósheıin. Bul – myna qarsy qaptaldaǵy aq tasty shoqyǵa qatysty jaıt. О́tken zamanda munda Atabaı atty qyrǵyz ańshysy ómir súripti. Ol mergendiginde shek joq óte qyraǵy adam eken. Mine, sol kisi bir kúni Syrt jaılaýynyń teriskeıinen úlken taýtekeni atyp jaralaıdy. Sony qýa-qýa osy mańaıǵa kelgende aq burshaq aralas jańbyr jaýyp, quz-qııa ataýlynyń bári aqsha qarǵa oranǵandaı bolyp shyǵa keledi. Osy mezette ańshy ózi izine túsip kele jatqan taýtekeni jaqyn múıisten kórip qalady. Jaralanyp, ábden álsiregen janýar eki búıirin soǵa damyldap tur eken. Sol sátte ony qaraýylǵa alǵan Atabaı alǵa attaı bermeı me?.. Biraq qaptaldaǵy aq tas pen ony japqan aq burshaqtan eshteńeni ajyrata almaı qalǵan ańshynyń aıaǵy oqystan taıyp ketip, quzdan ushady da ketedi. Sóıtip, onyń betkeıdegi ár tasqa bir soǵylǵan denesi etektegi saı tabanynan baryp shyǵady. Sodan beri myna shoqy Atabaıdyń aq tasy atalyp ketken eken».

Osy oqıǵalardy aıtyp bola berip: «Mi­ne, keldik! Anaǵan qarańyzdar!» de­gen Dúısekeńniń qýanyshty únin estigen biz ­ol nusqaǵan jaqqa jalt qaradyq. Sóıt­sek... Seneıik pe, senbeıik pe?!. Aldymyz­da alyp jartas tur. Ol taýdyń qyr jelkesine mine ornalasypty. Ǵajaby sol, aq tastan quralǵan onyń qabyrǵasynyń ortasy úńireıgen tesik. Úlken oıyq. Odan kók zeńgir aspan móldireı kórinip tur. Kádimgi qaqpa.., ıá, aspan qaqpasy! Nemese kók júzine kóz tiger tabıǵat terezesi dersiń muny. Sonda bul qaı zamanda ómirge kelgen? Jáne ony kim tesip jasaǵan? Adam ba, joq álde tabıǵattyń ózi me?

– Bul jerdi eshkim bilmeıdi, – dedi ormanshy. – О́ıtkeni ornalasqan jeri óte bıik, júretin joly da qıyn taý silemi ǵoı. Sýretke jaqsylap túsirip alyńyzdar. Sebebi elge áli beımálim jer bolǵandyqtan, fotosy da gazet-jýrnaldarǵa shyqqan emes.

– Solaı deńiz. Jartastaǵy tesik... Anaý oıyqty aıtamyz da. Ol neden paıda bolǵan? Sony bilesiz be?

– Bul san jyldar boıǵy batystan soqqan jel men jaýynnyń áseri. Basqa eshteńe de emes. Kórip tursyzdar, jartas bıik taý qyraty ústinde ornalasqan. Ol Tıan-Shandaǵy kúz ben qys jáne kóktemniń alǵashqy aılarynda paıda bolatyn ókpek jeldiń ótinde tur. Ekpini adamdy ushyryp áketerdeı kúshke ıe ol ózine kese kóldeneń turǵan tas qabyrǵany mújip, tespegende qaıtedi. Bul kúnder men aılar jáne jyldar boıǵy áreket emes. Ǵasyrǵa teń ýaqyttyń áseri.

...Taýdan tómen túsip, qaıtýǵa jınal­dyq. Oıymyz oıaý. Kóńilimiz toq. Júzimiz jadyrańqy. Júrisimiz de shıraq. Buǵan sebep o bastaǵy josparymyz júzege aspa­ǵanymen, onyń ornyn ormanshy jerlesimiz Dúısenbaı Silámjanulynyń Syrt aımaǵy týraly búgingi aıtqan tyń da sony derekterge toly áńgimeleri men tabıǵattyń tosyn qubylystaryn kórsetken jerleriniń áseri. Solar bárin artyǵymen toltyrǵandaı. Iá, Taıan-Shandaǵy bir asý, bir ańǵar. Ony boılaı aqqan bir ózen. Jáne solar ornalasqan bir taý júlgesi. Osylardyń ózinde joǵarydaǵydaı qanshama syr jatyr. Al Narynqol atty arýaqty aımaqtyń budan basqa Baıynqol, Qaıshy, Oıqaraǵaı atyraptarynda qanshama qupııa jatyr deseńizshi... Aldaǵy ýaqytta Alla endi sol jerlerdi kórýimizge jazsyn deıik.

Janbolat AÝPBAEV,

jýrnalıst

Almaty oblysy,

Raıymbek aýdany,

Narynqol aýyly