Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sarapshylardyń boljamyna sáıkes, ýrbanızasııa úrdisi úzilmeıdi. Keıinirek sheginsek, 1930 jyly álemde ýrbanızasııa 30%-dy qurasa, qazir 56%-ǵa jetken. Birikken Ulttar Uıymynyń boljamyna kóz júgirtsek, 2050 jylǵa qaraı ýrbanızasııa 70%-ǵa deıin jetýi múmkin. Al bizde she? Elde keıingi 10 jyldyń ózinde ýrbanızasııa úderisi jedeldegeni baıqalady. Eger 2014 jyly eldegi ýrbanızasııa 56%-dy qurasa, qazir 61,2%-ǵa jetken. Demek, qazirdiń ózinde áýelde boljanǵan kórsetkishti basyp ozyppyz. Ýrbanızasııadan, ıaǵnı aýyl turǵyndarynyń qalaǵa qonys aýdarýynan qala halqynyń sany eselep ósip jatqany belgili. Sondyqtan ishki kóshi-qonǵa qalalar ýaǵynda qamdanbasa, ýrbanızasııa yryqqa kónbeıdi. Mundaıda, qala men aýyl halqy da tuıyqqa tirelýi yqtımal. Sonyń ishinde qalaǵa barǵandar jumyssyz, úısiz-kúısiz sandalsa, páter jaldaǵandar jylýǵa, aýyz sýǵa jarymaı júr.
Jýyrda Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynda ótken dóńgelek ústelde eldegi demografııalyq syn-qaterler, naqtyraq aıtsaq, ýrbanızasııa taqyryby keńinen qaýzaldy. Basqosýda demograf, sarapshylar, memlekettik organnyń jáne basqa da uıymdardyń ókilderi ýrbanızasııanyń qala jáne aýyldaǵy áleýmettiń ahýalyna áserin talqylady. Áýeli «Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ ómir sapasy ortalyǵynyń dırektory Nurbolat Qurmetulynyń aıtqanyn keltireıik.
– Bizde keıingi jyldary aýyl turǵyndarynyń qalaǵa qonys aýdarýy jıiledi. Qarap otyrsaq, 2014 jyldan 2022 jylǵa deıin aýyldan qalaǵa qonys aýdarǵan halyqtyń sany 667 000-ǵa jetken. Bul degenińiz – bylaısha aıtqanda, bir úlken qaladaǵy turǵyndardyń úlesine shamalas turǵyndar qonys aýdarǵan degen sóz. Árıne, olarǵa birinshi kezekte úı, ınfraqurylym, jumys qajet. Osy tusta ýrbanızasııaǵa tehnologııalardyń damýy da áser etip otyrǵanyn aıta ketkenimiz jón. Osy úrdis aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek naryǵyn da aınalyp ótpeıdi. 2014 jyly agrosalada 1 mln 600 myń adam eńbek etse, qazir 1 mln 100 myń adam jumys isteıdi, – deıdi ol.
Prezıdent Jarlyǵynan keıin Úkimet bıyl aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn bekitti. Mundaǵy eń basty sharýa aýyldyq eldi mekenderdegi áleýmettik máselelerdi retteý, ınjenerlik jelilerdi jetildirý jáne kólik ınfraqurylymyn damytýǵa negizdelgen. Ashyp aıtar bolsaq, aýyldarda jańa mektepter men medısınalyq nysandar salynyp, eldi mekender sýmen jáne elektrmen jabdyqtalady. Keń jolaqty ınternet jaıy da basshylyqqa alynady. Aýyl-el arasyndaǵy joldarynyń sapasy jaqsaryp, kitaphana, mýzeı, kınoteatr, sport ǵımarattary sekildi mádenı nysandar salynady eken. Tujyrymdamanyń ınfraqurylymdy damytý baǵytynda 6 295 aýyldyq eldi mekenniń ishinen 3 500 aýyl tańdalǵan. О́ıtkeni 3 500 eldi mekende aýyl halqynyń 90%-y turady. Árıne, bul basqa aýyldar tizimnen shyǵady degen sóz emes. Biz qaperge alyp otyrǵan is-sharalar – tujyrymdama aıasynda josparly túrde iske asatyn jumystardyń bir bóligi ǵana. Iá, búginge deıin aýyl halqynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn nyǵaıtýǵa negizdelgen baǵdarlama, jobalar iske asyp keldi. Qýantarlyǵy, qazir Úkimet mejeli mindetterdiń joba-josparyn tujyrymdamada toptastyryp, birizdendirgen. Osylaısha, Úkimet aýyl halqynyń úlesin saqtaýǵa kúsh salyp otyr. Iаǵnı memleket jaıly orta qalyptastyrý arqyly ǵana aýyl halqynyń úlesin arttyrýǵa yqpaldasa alady. Ýrbanızasııaǵa baılanysty aýyl sharýashylyq salasynyń mamandary, ásirese ondaǵy tehnıkadan habary bar mamandar azaıyp barady eken. Bir jaǵy, tehnologııanyń damýymen keıbir mamandyqtardyń ornyn basatyn mamandar keletini zańdy qubylys.
– Tujyrymdamany ázirleý barysynda biz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen tikeleı aralastyq. Qujatta shekara mańyndaǵy aýyldarǵa kóńil bólindi. О́ıtkeni shekara mańy – strategııalyq mańyzdy aýmaq. Indýstrıaldy óńirlerde ýrbanızasııa deńgeıi joǵary bolady. Mysaly, Qaraǵandyda ýrbanızasııa deńgeıi 80%-ǵa shyqqan. Sebebi ındýstrııa damyǵan saıyn halyq qalaǵa qonys aýdara bastaıdy. Qatelespesem, Shyǵys Qazaqstan oblysynda ýrbanızasııa kórsetkishi – 68%, Pavlodar oblysynda – 62%. Baıqasańyzdar, soltústik óńirlerde ındýstrıaldy salalar jaqsy damyǵan. Ońtústik óńirlerdi alyp qarasaq, ýrbanızasııa deńgeıi óte tómen. Túrkistan oblysynda bul kórsetkish – 20%, al, Almaty oblysynda – 24%. Kórsetkishtiń osylaı qubylýyna óńirlerdiń tabıǵaty emes, ekonomıkalyq erekshelikteri kóbirek áser etedi, – deıdi N. Qurmetuly.
Mine qyzyq, 2014 jyldan 2022 jylǵa deıin aýyldan qalaǵa kóshken aǵaıynnyń kóptiginen 533 aýyldyq eldi meken qysqaryp ketken. Bul árıne, qysqaryp ketken aýyldardyń halqy tegis qalaǵa qonys aýdardy degendi bildirmeıdi. Aýyldarda da irilendirý úderisi júrip jatyr eken. Turǵyndar aýdany úlken eldi mekenderge jappaı shoǵyrlanyp jatyr. Osynyń dáleli retinde aıtar bolsaq, aýyl halqynyń 40%-y halyq sany 5 myń adamnan joǵary eldi mekenderde qonystanǵan. Sol sekildi halyqtyń iri qalalardyń mańyndaǵy aýyldarǵa shoǵyrlaný úderisi baıqalady. Elde Almaty, Astana, Shymkent, Aqtóbe aglomerasııasy bar. Iаǵnı atalǵan qalalardyń tóńiregine ekonomıkalyq, mádenı jáne turmystyq jaǵynan bir-birimen tyǵyz baılanysty eldi mekender shoǵyrlanǵan. Osy qalalardyń irgesinde turatyn aýyl halqynyń sany 2 mln-ǵa jeteǵabyl. Bul degenińiz – eldegi barlyq aýyl halqynyń 22%-y. Ondaǵy turǵyndardyń aýylda turady degen aty bolǵanymen, aýyl sharýashylyǵymen aınalyspaıdy. Qala halqynyń turmysyn keship júr. Basym kópshiligi qalada jumys isteıdi.
Demograf Shynar Tóleshova Birikken Ulttar Uıymy jarııalaǵan jahandyq úsh demografııalyq syn-qater jaıynda tarqatyp aıtty. Tizimde birinshi ýrbandalý tursa, ekinshi – kóshi-qon, úshinshi halyqtyń qartaıýy eskerilgen. Bul – qazir búkil álemde bolyp jatqan qubylys. «Demografııalyq ótkel» degen termın bar. Halyqtyń týý kórsetkishi, ólim-jitim, kóshi-qon úrdisi osy teorııamen túsindiriledi. Endi demograftar ýrbandalýǵa baılanysty qalalyq demografııalyq ótkel máselesin kóterip otyr. Munyń álem elderindegi ýrbandalý úrdisine qatysy bar. Mysaly, qazir Soltústik Amerıka, Latyn Amerıka, Eýropa qurlyǵyndaǵy elderdiń demografııalyq ýrbandalý paıyzy óte joǵary. Tipti, BUU málimeti boıynsha 2050 jyly Soltústik Amerıkada halyqtyń 89%-y qalalyq jerde turady dep boljam jasalǵan. Ýrbandalý úrdisinde Afrıka jáne Azııa qurlyǵyndaǵy elder Eýropadan artta keledi. Azııada 2050 jylǵa qaraı jalpy halyqtyń 66,2%-y qalalyq jerde turady degen boljam bar. Qarap otyrsańyzdar, Soltústik Amerıka, Eýropa, Latyn Amerıka elderinde aýyldan qalaǵa kóshý qarqyny qazir báseńdegen. Olar belgili bir paıyzdyq kórsetkishke jetken soń ǵana qala halqynyń kóbeıý qarqyny tómendeı bastaǵan. Al Azııa elderinde ýrbanızasııa úrdisi joǵary bolyp tur. О́ıtkeni biz áli belgili bir shekke jete qoımadyq. Tipti, 70%-ǵa da jetken joqpyz. BUU zertteýine zer salsaq, 2050 jyly eldegi halyqtyń 69%-y qalada turady dep boljanǵan. Biraq byltyrǵy statıstıkany eskersek, belgilengen merzimde qala halqynyń sany 70%-dan asýy múmkin ekenin ańǵaramyz.
– Eldegi úsh megapolıstiń halqy qarqyndy ósip jatyr. Biraq onyń saldary nege ákelip jatqanyn kórip otyrsyzdar. Sý joq, ınfraqurylym turalaǵan, balabaqsha nemese mektep az qalalar bar. Ýrbanızasııaǵa ýaǵynda durys boljam jasalmaı, kóshi-qon qarqyny eskerilmegennen ınfraqurylym, ınjenerlik jelilerge salmaq túsip otyr. Ýrbandalý ilgerilegen qalalarda eskirip, qaraýsyz qalǵan aýdandar paıda bolýy múmkin. Qalanyń bir bóliginde baı-qýatty otbasylar tursa, ekinshi bóliginde áleýmettik osal toptar jıylýy múmkin. Bul ýrbandalý úrdisindegi qaýip-qaterdiń biri sanalady, deıdi demograf Sh.Tóleshova.
Keıingi Ulttyq sanaq qorytyndysy boıynsha qalada halyqtyń 61,2%-y, aýylda 38,8%-y turatyny belgili boldy. Endi demografııaǵa toqtalsaq. Keńes ókimeti tusynda aýyldan qalaǵa qonys aýdarǵan halyqtyń basym kópshiligi orys, polıak, ýkraın, nemis etnosynan bolypty. Bul qatardan tatarlardy qaldyrmaımyz. 1970 jylǵy sanaq boıynsha el aýmaǵyndaǵy qalada turatyn qazaqtardyń úlesi – 27% ǵana. Sodan jyldan-jylǵa bul kórsetkish ósip, qazir qalada turatyn qazaqtardyń úlesi 58,2%-ǵa jetken. Ýrbanızasııa qalanyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý úderisine tikeleı baılanysty. Mamandar eldegi megapolısterde qala halqynyń ósimi ázirge báseńdemeıtinin aıtyp otyr. Bul aýylmen qatar qala halqynyń jaǵdaıyna da jiti nazar aýdarý qajet degendi uqtyrsa kerek.
