О́nerkásip pen ekologııa qalaı úılesedi?

О́nerkásip nysandarynyń aınalaǵa áserin azaıtý ‒ bas­qa­rýshy kompanııalardyń moı­nyndaǵy mańyzdy mindet. Ási­rese munaıly ólke Aty­raý mańynda qordalanǵan eko­lo­gııalyq problemalar jurt­shy­lyq kókeıinde kópten kele jatqany jasyryn emes. Sondyqtan kompanııalar týyndaǵan barlyq ózekti máseleni kópshilikpen ashyq talqylaýǵa, olardyń sheshý joldaryn tabýǵa tıis. Atyraý qala­syn­da Dúnıejúzilik qorshaǵan orta­ny qorǵaý kúnine oraı eko­logııa jáne ónerkásip taqy­ry­byna arnalyp ótken konferensııada óńirdegi QMG aktıv­terinde qorshaǵan ortaǵa bólinetin zattardy azaıtý is-sharalary talqylandy. Is-sharada qoǵam ókilderi, eko-belsendiler men volonterler, ekolog ǵa­lym­­dar QMG jáne onyń óńirdegi enshiles uıymdarynyń basshylyǵyna (AMО́Z, KPI zaýyty, «Embimunaıgaz» AQ), oblys ákimi Serik Shápkenovke, Parlament Senaty men Máji­lisiniń depýtattaryna jáne kezdesýdiń basqa da qatysý­shy­la­ryna ózderin tolǵandyrǵan su­raq­tardy qoıýǵa múmkindik aldy.

Qatysýshylarǵa Atyraý munaı óńdeý zaýytynda otyn-energetıkalyq resýrstardy tutynýdy qysqartý jospary usynyldy. Mysaly, keshendi is-sharalar júrgizip, peshterdi tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý men qondyrǵylardaǵy eskirgen ot­tyqtardy aýystyrýdyń nátı­­jesinde kásiporyn shyǵa­ryn­dy­lary 2023-2027 jyldary 327,8 myń tonnaǵa azaıatyn bola­dy. Sondaı-aq zaýytta 2025 jyl­ǵa deıin rezervýarlardan­ kómirsýtek býlarynyń atmosferada býla­­nýyn azaıtý úshin pontondar ornatý jobasy júzege asyrylyp jatyr. Joba kómirsýtekterdiń býlanýyn ár rezervýardan 80%-ǵa deıin azaıtýǵa múmkindik beredi. AMО́Z basshylyǵy sondaı-aq tórt tehnologııalyq qondyrǵyda (zaýyttaǵy lastaýshy zattar shy­ǵaryndylarynyń negizgi kózderi) avtomattandyrylǵan monıtorıng júıesin engizý jaıynan habardar etti. Monıtorıng júıesi peshter men qazandyqtardan tútin gazdarynyń quramyndaǵy kúkirt angıdrıdi, kúıe, metan, azot oksıdteri, kómirtegi oksıdi boıynsha taldaý nátıjelerin avtomatty rejimde baqylaýshy organdarǵa jiberip otyrady. Bul júıe kásiporynnyń ekologııa salasynda ashyqtyǵyn arttyrý maqsatynda jasalǵan.

Sonymen qatar zaýyt sý resýrstaryn uqypty paıdalanýǵa da jaýapty. Ol úshin aldaǵy bes jylda aǵyndy sýlardy tazartý qondyrǵysy salynbaq. Joba Jaıyq ózeninen sý tutyný kólemin 57%-ǵa azaıtýǵa, sondaı-aq tazartylǵan aǵyndy sýdy óndiriste qaıta qoldaný arqyly zaýyttyń sarqyndy sýdy aǵy­zý­ kólemin 70%-ǵa deıin tó­men­­­detýge múmkindik beredi. Nátı­­jesinde, 2028 jylǵa qaraı ózennen alynatyn sý kólemi jylyna 7 mln tonnadan (2022 j.) 3,9 mln tonnaǵa deıin tómendeıdi.

Sol sekildi QMG «Embi­mu­naıgaz» AQ jabdyqtary úshin qazandyq-pesh otynyn qo­l­daný kólemin tómendetý ar­qy­ly onyń tıimdiligin arttyrý­ joldaryn qarastyryp jatyr. Qazir de daıyndyq kezeńi aıaq­tal­ǵan. Budan bólek, aldaǵy jyl­dary «Embimunaıgaz» jos­pa­rynda metannyń aǵyp ketýin anyq­taý jáne joıý tehnologııasyn (LDAR) engizý de bar.

Elimizdegi polıpropılen ón­di­retin biriktirilgen gaz-hı­mııa­lyq keshen 2022 jyly ju­my­syn­ bastady. KPI Inc. zaýyty ‒ polıpropılenniń jetekshi óndi­rý­shileriniń biri. Bul teńiz keni­shindegi shıkizatty óńdeýdi bas­ta­ǵan alǵashqy kásiporyn. Zaýyt te­ńizden propannyń birinshi par­tııasyn 2021 jyly aldy. Jospar boıynsha jylyna 500 myń tonna joǵary sapaly polı­propılen shyǵarý eseptelgen. Bul rette kásiporyn ónim sapasyn arttyryp, qorshaǵan ortaǵa keri áserin azaıtatyn jańa tehno­logııalardy engizýmen belsendi aınalysyp keledi. Zaýyt iske qosylǵan kúnnen bastap óndiris kólemin ulǵaıtyp, ónimderin birqatar shet memleketterge eksporttaýmen qatar, elimizdiń ishki suranysyn qanaǵattandyrýda. Innovasııalyq tehnologııalardy qoldanýdyń arqasynda kásiporyn joǵary sapaly ónimmen qamta­ma­syz etip qana qoımaı, qorsha­ǵan ortanyń qaýipsizdigine baǵyt­talǵ­an mindetterin uqypty oryn­daýda. Polıpropılen óndiri­si­niń barlyq kezeńinde zaýyt­qa túsetin shıkizattyń, tuty­ny­la­tyn jáne aǵyndy sýlardyń sa­pasy, paıdalaný kezindegi shyǵaryndylar sońǵy ónimge qoıylǵan talaptardyń sáıkestigi rastalǵansha únemi baqylaýda bolady. Jetkiziletin shıkizattyń, ener­­­gııa resýrstarynyń jáne daıyn ónimniń sapasyn baqy­laý­ úshin zaýytta álem­de­gi jetekshilerdiń biri bolyp­ ta­by­latyn shveısarııalyq kompanııa shyǵarǵan SGS synaq zert­hanasy jumys isteıdi. Ju­mys­tyń sapasyn qamtamasyz etý úshin zerthanaǵa 143 bir­lik saraptamalyq jabdyq or­na­tyl­ǵan. Onda jyl saıyn 260 myńnan asa synaq júrgiziledi. Zaýytta paı­dalanylatyn barlyq sýdan sy­nama alynady. Ekologııalyq aspek­tilerdi baqylaý maqsatynda alaý gazyna, paıdalanylǵan gazdarǵa, tútin gazdaryna jáne gaz týrbınasyna zerthanalyq zertteýler júrgizilýde.

Bıiktigi 100 metr bolatyn jo­ǵary jáne tómen qysymdy eki alaý júıesi ár kez baqylaýda jáne ekologııalyq qaýipsizdik ta­laptaryna tolyq sáıkes ke­le­di. Olar iske qosý, óshirý jáne tó­ten­she jaǵdaılar kezinde tógilgen ónim­niń tolyq janýy úshin qajet. Ke­shendi alaý 100% tazalyqpen propandy (kómirqyshqyl gazy men sýdy túze otyryp) janady, alaý júıesinen shyǵarylatyn shyǵaryndylar qorshaǵan ortaǵa zııansyz. Zaýytta tehnologııalyq úderister úshin aınalmaly­ sý qu­byry qoldanylady. Iаǵnı aǵyn­dy sýlar (jańbyr, hımııalyq las­tanǵan jáne turmystyq) Qara­ba­tan­ qalasynyń kommýnaldyq nysandaryna jiberilip, tazartylyp, zaýytqa qaıtarylady. Aldaǵy ýaqytta kásiporyn elektr qýatyn budan da kóp únemdep, nebári 35 MVt/saǵ tutynýdy josparlap otyr. KPI zaýytynda energııa únemdeıtin resýrstardy tıimdi paıdalaný bastalǵan. Bastapqyda saǵatyna 62 MVt elektr energııa­syn tutyný josparlanǵan bola­tyn, biraq zamanaýı energııa únemdeıtin sheshimder elektr energııasyn saǵatyna 43 MVt-ǵa deıin tómendetýge kómektesti. Sonymen qatar «jasyl beldeý» qurý maqsatynda zaýyt aýmaǵynda 2500-den asa aǵash otyrǵyzý josparlanǵan.

Jıyn aıasynda «Qaz­Mu­naı­Gaz» Atyraý oblysynyń ákim­digimen memorandýmǵa qol qoı­dy­. Qujat boıynsha úsh jyl ishinde Atyraý aýmaǵynda 10 myńǵa deıin aǵash otyrǵyzý kózdeldi. Ulttyq kompanııa atmosferaǵa bólinetin zattardy basqarý jónindegi is-sharalardan bólek, shıki gazdy alaý etip jaǵýdy azaıtady. Sý resýrstaryn qaıta paıdalaný, sondaı-aq rekýltıvasııa jumystary qolǵa alyndy. Kompanııa 2030 jylǵa qaraı turaqty alaý jaǵý kólemin nólge deıin jetkizýge mindetteme aldy. Qazirdiń ózinde 2017 jylmen salystyrǵanda shıki gazdy alaýda jaǵý kólemi 89%-ǵa­­ tómendedi. Bul kórsetkishke ne­gi­zinen «Embimunaıgazda» gaz óńdeý qondyrǵysyn paıdalanýǵa berý arqyly qol jetkizdi. «Qaz­MunaıGaz» óndirýshi kom­pa­nııalardyń ken oryndarynda burynnan jınalǵan munaımen lastanǵan jerlerdi tazartý boıynsha birshama jumys atqardy. Sońǵy eki jyldyń ózinde kompanııalar toby boıyn­sha barlyǵy 1,2 mln tonnadan asa jyldar boıy jınalǵan munaı qaldyqtary kádege jaratylyp, 192 gektar jer qalpyna keltirilgen.