Zańsyz shyǵarylǵan aktıvter qalaı qaıtarylady?

Ishki jalpy ónim kólemi ulǵaıyp keledi

Jalpy otyrystyń kún tár­tibindegi birinshi másele boıyn­sha Premer-mınıstrdiń orynba­sary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaý­baev pen Joǵarǵy aýdı­torlyq palatasynyń tóraǵasy Natalıa Godýnova baıandama jasady.

Qarjy mınıstriniń aıtýynsha, 2022 jyly ishki jalpy ónim kólemi 3,3 paıyzǵa ósken. Buǵan qyzmet kór­setý salasyndaǵy, naqty sek­tor­daǵy ósim, eksporttyń tez qar­qyny esebinen saýda balansy­nyń nyǵaıýy, qurylys pen qyz­met óndirisindegi joǵary ınves­tı­sııalyq belsendilik áser etip otyr.

«Azyq-túlik pen shıkizat baǵa­synyń jalpy álemdik qym­battaýy aıasynda Qazaqstandaǵy ınflıasııa deńgeıi de nysanaly kórsetkishten asyp, 20,3 paıyzdy qurady. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi 7,9 paıyzǵa ulǵaıdy. Jumyssyzdyq 4,9 pa­ıyz deńgeıinde saqtaldy. Osyn­daı makroekonomıkalyq ahýal aıasynda respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýy mynadaı kór­setkishtermen sıpattalady. Túsimder 102,1 paıyz atqarylyp, 16,1 trln teńgeni qurady. Shyǵys­tar 98,6 paıyzǵa ıgerildi jáne 18,5 trln teńgege jetti. Áleýmettik shyǵystardyń ózi 2021 jylmen salystyrǵanda 987 mlrd teńgege ulǵaıyp, 8,5 trln teńgeni qurady. Bul respýblıkalyq bıýdjettiń jalpy kóleminiń 46 paıyzy. Bıýdjet tapshylyǵy ishki jalpy ónimge shaqqanda 2,3 paıyz boldy», dedi E.Jamaýbaev.

Vedomstvo basshysynyń aı­týyn­sha, Respýblıkalyq bıýd­jet­tiń menshikti kiristeri boıynsha jospar 103 paıyz oryndalǵan. Kirister qurylymynyń negizgi úlesi salyq túsimderine tıesili. 2021 jylmen salystyrǵanda salyq túsimderiniń ósimi 3 trln teńgege nemese 42 paıyzǵa jetti. Salyqtyq tekserýlerdiń tıimdiligi 3,2 esege, kedendik tekserýlerdiń tıimdiligi 7 esege artty. Keıingi 4 jyl ishinde salyqtyq-kedendik ákimshilendirýdi jetildirýdiń ar­qa­synda bıýdjetke 3 trln teńgeden astam qosymsha qarajat túsken.

«2022 jyly bıýdjet shyǵys­tary 56 strategııalyq baǵyt bo­ıyn­sha jumsaldy. Memlekettik organ­dardyń damý josparlarynyń 219 nysanaly ındıkatoryna qol jetkizildi. Olardy iske asyrý elimizdiń áleýmettik-ekono­mıkalyq damýyna oń serpin berdi. Máselen, 15,4 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. 131 myńǵa jýyq otbasy turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartty. 136 myń oqýshy ornyna 247 jańa mektep paıdalanýǵa berildi. 1 003 mektep jańǵyrtyldy. Mektep salý esebinen ǵana 10,5 myńǵa jýyq jumys orny, onyń ishinde 6,7 myń turaqty jumys orny quryldy. 35 alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek nysany salynyp, ashyldy. Aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshileri 17 myńnan astam tehnıka satyp aldy», dedi E.Jamaýbaev.

Qarjy mınıstri Joǵary aýdıtorlyq palatanyń qory­tyndysy týraly baıandap berdi. Palata esebinde memlekettik kirister organy salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirýden qosymsha túsirgen 726,2 mlrd teńgeniń 136 mlrd-y rastal­maǵanyn kórsetken. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, bul soma bıýdjetke tolyǵymen tústi. Biraq óndirip alýdyń ádistemelik sıpatyna baılanysty Joǵary aýdıtorlyq palata esepke almaǵan.

«Máselen, eń úlken somasy 99 mlrd teńge salyqtyq monıtorıng jáne kameraldyq baqylaý sheńberinde 62 jer qoınaýyn paıdalanýshydan túsken. Qalǵan soma elektrondyq shot-faktýra aqparattyq júıesiniń derekterine júrgizilgen monıtorıng pen taldaý nátıjeleri arqasynda jáne tólemge qabiletsiz boryshkerdi ońaltý jáne bankrottyq rásimderi, sondaı-aq kedendik baqylaý sharalary esebinen keldi. Bul rette eki ret esepke alynǵan tek 526 mln teńge somasy qate dep sanalady.

Ekinshiden, Joǵary aýdıtor­lyq palata 2018-2021 jyldary salyq jeńildikteri esebinen bıýdjetke túspegen qomaqty qarajatty kórsetken. Osy salyq jeńildikteriniń kóbisi standartty jáne jalpy álemdik táji­rıbege sáıkes keletinin atap ótý kerek. Buryn bıznes-klımatty jaqsartý maqsatynda salyq eseptiligi aıtarlyqtaı jeńil­detilip, ońtaılandyrylǵan bolatyn. Osyǵan oraı qazir salyq eseptiliginde salyq jeńildikteri týraly derekter jınaqtalmaıdy. Bul rette Joǵary aýdıtorlyq palata bıýdjet shyǵyndaryna ákep soǵatyn salyq normalarynyń barlyq túrlerin esepke alǵan. Alaıda olardyń barlyǵy derlik jeńildikter sanalmaıdy», dedi E.Jamaýbaev.

Sonymen qatar Joǵary aýdı­torlyq palatanyń eksporttyq-ımporttyq statıstıkadaǵy al­shaqtyq jónindegi eskertpesin túsindirip berdi. Budan bólek, Ult­tyq qordyń qarajatyn únem­deý saıasaty qalaı júrip jatqa­nyn baıandady.

Respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalýynda kemshilik kóp

Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵasy Natalıa Godýnova bir­qatar júıeli máselege nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, tekserý barysynda bıýdjet shyǵystaryn qo­ıylǵan strategııalyq maq­sat­tarǵa baılanystyrýdyń sebebi naqty emes. Saldarynan jalpy­ulttyq mindetterge qol jet­kizý­ge esh­qandaı áser etpeıtin is-sharalarǵa qomaqty resýrstar jumsalǵan.

«Ulttyq jobalardy ázir­leımiz, alaıda iske asyrylǵan ekinshi jylynda olardyń kúshin joıa­myz. Barlyǵy oryndalyp jat­qan sııaqty kórinedi, biraq bere­t­in áseri kúmándi. Bir jaqtan myń­daǵan jumys orny qurylyp jatsa, ekinshi jaǵynan Eńbek jáne áleý­mettik qorǵaý mınıstrligi jumys­syzdardyń sany ósedi degen boljam aıtyp otyr», dedi N.Godýnova.

Budan bólek, osy ýaqytqa deıin bıýdjetti tolyqtyrýǵa qatysty barlyq rezervti iske qosyl­ma­ǵan. Baıandamashy respýblıka­lyq bıýdjet 2017 jylǵymen salys­tyrǵanda aıtarlyqtaı ulǵaı­ǵanyna toqtalyp, biraq kóleńkeli ekonomıka saldarynan 3-4 trln teńge salyq bıýdjetke túspeı turǵanyn jetkizdi.

«Elimizde basqa da jeńildikter men artyqshylyqtar bar, olardyń kólemin eshkim baǵalamaǵan. Joǵary aýdıtorlyq palatanyń aýdıti 64 salyqtyq jeńildikti Ulttyq ekonomıka mınıstrligi de, Memlekettik kirister komıteti de eskermegenin anyqtady, al bul tek 4 jyldaǵy bıýdjet shyǵyny shamamen 10 trln teńgeni qurady. Sonyń saldarynan sozylmaly bıýdjet tapshylyǵy oryn aldy. Iаǵnı kórpeńe qaraı kósilip emes, qaryzǵa ómir súresiń. Bul rette úki­mettik boryshty óteýge jáne oǵan qyzmet kórsetýge ar­nal­ǵan shy­ǵystar bıýdjettiń taza kiris­teri­niń 25 paıyzyn nemese 2,9 trln teńgeni quraıdy», deıdi N.Godýnova.

Baıandamashynyń sózine súıensek, bıýdjet qarajatyn mer­di­­­­­gerler men ónim berýshiler jıi tıim­siz jumsaıdy. Sonymen qa­tar qar­jylandyrylýy esh­qa­shan qam­tamasyz etilmeıtin mól­sher­degi jobalaý-smetalyq qujattama qabyldanady. Mysaly, 2017-2018 jyldary quny 5,9 mlrd teńgege ázir­lengen 292 joba­laý-smeta­lyq qu­jattama qajetsiz kúıinde qalǵan.

«Mınıstrlikterdiń damý jos­parlary men olardyń bıýd­jet­tik baǵdarlamalarynda ha­lyqtyń ómir súrý sapasynyń ózgerýine baılanysty túpkilikti kór­setkishter joq. Jalpy, ishki ónim­niń ósýi, trıllıondar, tonna, myń­daǵan km! Al osydan adam­nyń ómir súrýi jaqsardy ma? Túsi­niksiz. Anyqtaý múmkin emes. Joq! Sebebi tapsyrmanyń sharttary durys aıqyndalmaǵan», dedi N.Godýnova.

Sondaı-aq Joǵary aýdıtor­lyq palatanyń esebinde qoldanys­taǵy bıýdjetaralyq qatynastar jú­ıesiniń jetilmegeni aıtylǵan. Mı­nıstrlikter jaýapkershilikti óńirlerge ysyra salýǵa qumar kórinedi. Kvazımemlekettik salada da máseleler jeterlik. Máse­len, N.Godýnova basqarýshy hol­dıngterdiń qyzmeti ashyq emes, olar Parlamentke múlde esep bermeıtinin atap ótti.

«Mańyzdy resýrstardy óńir­lik deńgeıge berý jáne anyq­­talǵan júıeli problemalar Jo­ǵa­ry aýdıtorlyq palataǵa jańa óki­lettikter berý, tekserý ko­mıs­­sııalarynyń mártebe­sin art­ty­rý qajettigin kórsetti. Kon­s­­tı­týsııalyq reforma sheń­berinde Esep komıteti Joǵary aýdıtorlyq palata bolyp qaıta qurylǵan sátten beri jarty jyldan astam ýaqyt ótti. Bi­raq Joǵary aýdıtorlyq pala­ta­­nyń ókilettikteri men quzy­ret­teri­­niń quqyqtyq shekaralary áli aı­qyndalǵan joq», dedi N.Godýnova.

Májilistiń Qarjy jáne bıýd­jet komıtetiniń múshesi Ulas­bek Sádibekov bıýdjettiń kiris jáne shyǵys bólikteri­niń atqary­lýy­na toqtaldy. «2022 jyly respýblıkalyq bıýdjet kirisi 16 trln teńgege nemese 101,9 paıyzǵa oryndaldy. Bul kórsetkish 2021 jylmen salystyrǵanda ósý qarqynynyń 127,7 paıyzdy quraǵanyn kóremiz. Alaıda res­pýblıkalyq bıýdjettiń Ult­tyq qordan túsetin transfert­terge táýeldiligi saqtalyp otyr. Res­pýblıkalyq bıýdjet kirisi­niń shamamen 34,4 paıyzy trans­fertterdiń túsimderi esebinen qalyptasqan. Shyǵyndar 18,5 trln teńgeni qurap otyr. Jospar bo­ıynsha oryndal­ǵany – 98,6 paıyz. Al oryndalma­ǵany – 262,6 mlrd teńge», dedi U.Sádibekov.

Depýtat bıýdjettiń durys atqa­rylmaýynyń negizgi sebepteri jos­parlaýdyń júıesizdigi men tıim­siz paıdalaný ekenin atap ótti. «Bıýdjetti atqarý barysynda zań­syz­dyqtar men kemshilikterge jol bergen ortalyq memlekettik organ­dar men jergilikti atqarýshy organ­dardyń basshylyǵyna qatys­ty jaýapty tulǵalardy jaýap­ker­shilikke tartý jóninde Úki­met shara qabyldaý qajet dep sanaımyz. Bul rette 2024-2026 jyldarǵa arnal­ǵan respýblıkalyq bıýd­jet jobasyn Parlament qaraýy­na engizý kezinde depýtattardyń Esepti talqy­laý barysynda aıtqan esker­tý­leri men usynystaryn eske­rip, qa­byl­danǵan sharalar týraly aq­parat berý qajet», dedi U.Sádibekov.

Májilistegi saıası partııalar fraksııalarynyń jetekshileri de 2022 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyna qatysty óz pikirlerin bildirdi. Esepti be­ki­týdi «Amanat», «Respu­blica», Qazaqstan Halyq partııa­sy, «Aýyl» fraksııalary qold­a­sa, Jalpyulttyq sosıal-demo­kra­tııalyq partııasy men «Aq jol» qarsy boldy. Daýys berý qorytyndysy bo­ıyn­sha kópshilik daýyspen qujat Senatqa jiberildi.

Azamattar quqyǵy ınternette de saqtalýǵa tıis

Budan bólek, Májilistiń beıindi komıtetteri mass-medıa týraly jáne oǵan ilespe zań jobasyn, sondaı-aq aqparattyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha túzetýlerdi jumysqa qabyldady. Sondaı-aq «Prokýratýra týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly Konstıtýsııalyq zań jobasy bo­ıynsha Parlament Palatalarynyń birlesken komıssııasynyń qura­myna Snejanna Imasheva, Abzal Quspan, Mádı Takıevti saılady. Eldiń ornyqty damýy salasyn­daǵy ulttyq maqsattar men mindet­ter­diń iske asyrylýyn monıtorıngi­leý jónindegi Parlament­tik komıssııa quramyna Albert Raý, Nurtaı Sabılıanov, Pa­vel Kazan­sev, Gaýhar Tana­sheva, Asqar Sadyqov, Ashat Raqym­janov, Aıan Zeınýllın, Dınara Shú­kijanova jáne Erlan Stambekov endi.

Májilis onlaın platformalar jáne onlaın jarnama týraly zań jobasyn birinshi oqylymda maquldady. Depýtattar bastamashy bolǵan zań jobasy jóninde Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komı­tetiniń hatshysy Aıdos Sarym baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, zańdy ázirleýdegi maqsat – eń aldymen adam quqyǵyn qorǵaý.

«Azamattar ınternette de quqyqtarynyń qorǵalýyn talap etedi. Olar artynda kúshti memleket bar ekenin aıqyn sezinýge tıis. Biz qabyldap otyrǵan zań áleýmettik jelini buǵattaýǵa nemese bireýdiń quqyǵyn buzýǵa arnalmaǵan. Eki jyl buryn kıberbýllıng týraly zań qabyldanǵanda da biraz kelispeýshilik bolǵan. Biraq bul zańdardyń ómirsheńdigi men qajettiligin ómirdiń ózi dálel­dep berdi», dedi depýtat.

Zań jobasynda onlaın platformalarda jalǵan aqparatty ornalastyrýǵa jáne taratýǵa ty­ıym salynady. Olardyń menshik ıeleri úshin memlekettik organdarmen anyq emes aqparatqa jáne salyqtan jasyrýǵa qarsy kú­res boıynsha yntymaqtastyq jónin­degi mindetteme engiziledi.

Paıdalanýshylar úshin óz paraqshalarynda ornalastyrylatyn onlaın-jarnamany tańba­laý, sondaı-aq óz qyzmetin mindet­ti túrde kásipkerlik zańnamaǵa sáıkes júrgizý mindettemeleri belgi­lenedi. Ilespe túzetýlermen Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týra­ly kodekske jáne ózge de zańna­malyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engiziledi.

Zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtaratyn qujat

Budan keıin zańsyz alynǵan aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly zań jobasy ilespe qujattary­men birge qaraldy. Atalǵan másele boıynsha Májilis depýtaty Elnur Beısenbaev baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda aktıvterdi izdeý jáne qaı­ta­rý álem­­niń barlyq elinde ózekti bolyp otyr.

«2022 jyldyń basynda Mem­leket basshysy elimizdegi baılyq­tyń teń jartysy 162 adamǵa tıesili ekenin aıtqan bolatyn. Sondaı-aq álemdik qarjy sarapshylarynyń jasaǵan baǵalaýyna súıensek, damýshy elder para alý, qarajat­ty zańsyz ıemdený sııaqty joldarmen jyl saıyn shamamen 30 mlrd dollarǵa deıin joǵaltady eken. Aktıvterdi elden shyǵarýǵa qarsy kúres – memlekettiń mindeti. О́ıtkeni ol ekonomıkaǵa keri áser etip, qoǵamnyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigine aıtarlyqtaı qaýip tóndiredi, eldiń progressıvti damýyna zııan keltiredi.

Qylmystyq jolmen tapqan tabystyń qomaqty bóligi álemdik qarjy ortalyqtarynan ártúrli joldarmen «qaýipsiz, jaıly oryn» taýyp jatady. Bul qarajat zańsyz túrde jyljymaly jáne jyljymaıtyn múlik nysandaryna, baǵaly qaǵazdarǵa jáne basqa da qarjy quraldaryna salynady, sheteldik bankterdegi shottarǵa ornalastyrylady, offshorlarda jatady. Urlanǵan, zańsyz alynǵan aktıvterdi qaıtarý úderisi – memleketaralyq tıimdi yntymaqtastyqty talap etetin, memlekettik qurylymdardaǵy júıeli eńbekti qajet etetin óte kúr­deli jumys», dedi E.Beısenbaev.

Osyǵan baılanysty depýtat qaralyp otyrǵan zań jobasyn ázirleý jáne qabyldaý búginde óte ózekti ekenin jetkizdi. Bul – Ádiletti Qazaqstan qurýdyń basty baǵyty. Basty maqsat – Qazaqstan aýmaǵynda jáne odan tys jerde zańsyz alynǵan aktıvterdi qaıtarýdyń zańnamalyq tetikterin aıqyndaý, olardyń shetelge shyǵarý jaǵdaılaryn anyqtap, jolyn kesý jáne boldyrmaý.

«Zań jobasy aıasynda Arnaıy ýáki­letti organ men komıssııa qu­ry­­lady, zańdy jáne jeke tul­ǵa­­lar­dyń jabyq reestri jasa­­ly­nyp, memlekettik qor jasaq­tala­dy. Zańǵa jeke jáne zań­dy tulǵa­lardyń shekteýli toby, ıaǵnı zańsyz áreketter arqy­ly baılyqqa, aktıvterge ıe bol­ǵan adamdar jatady. Bul rette jeke tulǵalar qataryna negiz­siz baılyqqa ıe bolǵan jáne olar­ǵa qatysy bar adamdardy jat­qyzýǵa bolady. Sonyń ishinde jaýap­ty memlekettik laýazymdy, mem­lekettik uıymda nemese kvazı­memlekettik sektorda basqa­rý fýnksııalaryn oryndaý barysynda ákimshilik-bılik resýrstaryna ıe bolǵan adamdar jatady. Iаǵnı ákim­­shilik-bılik resýrstaryn paıda­la­­na otyryp aktıvterge zańsyz ıem­dený men kásipkerlikke zańǵa qaı­shy, báse­kelestikten tys arnaıy qo­laıly jaǵdaı jasaýǵa yqpaldasqan azamattar», dedi E.Beısenbaev.

Aktıvterdi qaıtarýǵa baǵyt­talǵan sharalar osy jeke tulǵa­larmen tyǵyz baılanysta bolǵan, zańsyz sybaılastyq ornatqan ózge tulǵalarǵa da qoldanylady. Máselen, jaqyn týystary, tanys­tary, kólik júrgizýshisi, qyz­met­shisi jáne olardyń múlkine nomı­­nal­dy ıelik etetin adamdar. Osy­l­aısha, atalǵan zań jobasy iri sybaılas jemqorlyqqa jáne res­pýblıkalyq, jergilikti deńgeıdegi ákimshilik-bılikpen bite qaınasqan olıgopolııalyq toptarǵa qarsy pármendi sharalar engizedi.

«Zańnyń novellasyna shetelde aktıvterdi qaıtarý boıynsha jumysty zań sheńberinde júrgizý tetikteri qarastyrylǵan. Zań jobasynda aktıvterdi qaıtarýdyń erikti nemese májbúrli tártibi kózdelgen. Erikti túrde qaıtarý ózderine tıesili múlikti memleketke óteýsiz berý jolymen júzege asyryla­dy. Sot­tardyń sheshimderi negizin­de qyl­mystyq prosess sheńberin­de zań­syz alynǵan aktıvteryn tárki­lenedi. Sottardyń aktıvterdi negiz­siz baılyq retinde taný týraly sheshimderiniń negizinde jáne múliktiń qylmystyq shyǵý tegi bolǵan kezde zańsyz alynǵan aktıv­­ter májbúrlep qaı­t­ary­lady. Sottardyń nemese shet memle­ket­­terdiń ózge de ýáki­letti organ­dary­nyń sheshim­deri negizinde tárki­le­nedi. Jalpy zań aıasynda arnaıy Komıısııa qu­ry­lady, zańdy jáne jeke tulǵalardyń reestri paıda bola­dy, arnaıy Memlekettik qor men ýá­ki­letti organ qurylady», dedi E.Beısenbaev.

Depýtattar zań jobasyn tal­qylaǵannan keıin qujatty biraýyzdan qabyldady.