«Barady aýylym kóship Qyzyljarǵa...»

Onyń bir mysaly, qazirgi ishki-syrtqy kóshi-qondy aıtýǵa bolatyn shyǵar. Osyǵan oraı Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq senim keńesiniń otyrysynda ishki-syrtqy kóshi-qonǵa basa kóńil bólý qajettigin aıtyp, Úkimetke elimizdiń ońtústiginen soltústigine qonys aýdarýshylarǵa beriletin járdemaqy kólemin 70 AEK-ke kóbeıtýdi tapsyrǵan edi.

Qarataýdyń baýyrynan kósh keledi. Bul – «Barady aýylym kóship Qyzyljarǵa...» dep án­detip shyqqan sán-saltanatty salqar kósh. Baǵyty – kúngeıden teriskeıge. «Kósh baısaldy bolsyn!» dep tiledik. Sonymen bul kósh-kerýenniń jez buıdasyn jetektegenderdiń biri Býrahan Daqanov degen azamat eken. Týra maǵynasynda kóshti bastaǵan, qoǵam belsendisi. Esim-soıynyń ózi kóshke beıim, qańtarda jaraǵan býradaı  jigerlenip tur. Osynaý úsh-tórt jyldyń bederinde bul azamat Taldyqorǵannan Qyzyljarǵa qonys aýdaryp, ózi oryn tepken soń: «Soltústik óńir bos jatyr, jerdi ıen tastamaıyq, ıeleneıik» dep uran tastaǵan edi. Áý bas­ta kóbimiz senbegen sekildimiz. Alaıda azamat alǵan betinen qaıtpady, byltyr nartáýkel dep «Tauekel» qoǵamdyq uıymyn qurdy. Urany «Soltústik – bizge amanat!» Sóıtip, ol munyń bári jaı ǵana uran emes ekenin kórsetti. Mine, naqty jumysqa bilekti sybanyp kirisip ketti.

Ońtústiktegi kezdesý

Býrahan Daqanovtyń aıtýynsha, Túrkistan óńiri – soltústikke naǵyz qazaqı donor. Ol aqparat betterinde Túrkistan oblysyna «Teriskeıge kósh» máselesimen baratynyn súıinshileı habarlaǵan edi.

– «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasy aıasynda ákimdikpen birlesip, aýdan-aýyldardy aralaýdy, kezdesýlerdi bastaımyz. Adam sany 2,2 mıllıonnan asyp, jylyna kem degende 60 myńnan astam sábı dúnıege keletin ósimtal óńir – soltústikke naǵyz «adamı hám qazaqı» ınvestor bolmaq. Sol sebepti bul saparda barymyzdy salyp, qoldan kelgenshe kóshýge nıetti adamdardy kóptep tartýymyz qajet. Degenmen bul alǵashqy sapar – jer sholý, bajaılaý maqsatynda. Sol sebepti qalaı, qashan jáne kimdi, qaıda kóshirý kerek ekenin óz kózimmen kórip, tájirıbe jınap qaıtqymyz keledi. Qysqasy, oblys, aýdan máslıhaty depýtattarymen, Túrkistannyń beldi kásipkerlerimen jolyǵyp, teriskeıge kóshtiń mánin, mańyzdylyǵyn jetkizýge tyrysamyz,  degen edi.

Onyń aıtýynsha, Túrkistan oblysy boıynsha úı kezeginde 75 myń adam, jeke úı salýǵa jer telimin surap tizimde turǵandar 410 myńnan asqan. Demek, túsindirý jumysyn myqtap qolǵa alsa myna sannyń kem degende 10 paıyzyn soltústikke qonystandyrýǵa ábden bolady. Onyń ústine, bıyl soltústik óńirlerge kóshetinderge úshin 6 700 kvota bólingen.

Býrahannyń sóziniń jany bar. Máselen, «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasy aıasynda, byltyr qonys aýdarǵandardyń ishinde 3 652 eńbekke jaramdy adamnyń 2 811-i turaqty jumysqa ornalasqan. Birjolǵy sýbsıdııa boıynsha 7 622 qatysýshyǵa berilse, al 5 633 azamatqa turǵyn úı shyǵyndary boıynsha sýbsıdııa berilgen eken.

– Shetelden kóship keletin qandastar men ishki qonys aýdarýshylardy qabyl­daýdyń 2023 jylǵa arnalǵan óńir­lik kvotasy 8 652 adamǵa josparlan­ǵan. Onyń 1,9 myńy qandastar úshin al 6,7 myńy – ishki qonys aýdarýshylarǵa baǵyttalǵan. Mınıstrliktiń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan Kóshi-qon saıasaty­nyń tujyrymdamasy qabyldandy, ony iske asyrý úshin jumys oryndary qurylatyn jáne qoldanystaǵy bıznes-jobalar keńeıtiletin soltústik óńirlerge ishki qonys aýdarý tetigin qaıta qaraıdy. Sonymen birge turaqty jumysqa ornalasqan azamattarǵa jańa turǵylyqty jeri boıynsha 4 mln teńgege deıingi mólsherde turǵyn úı satyp alýǵa qarjylaı kómek alýǵa múmkindik beretin utqyrlyq sertıfıkattaryn engizý múmkindigi qarastyrylyp otyr, – deıdi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Kóshi-qon komıtetiniń ókilderi.

Buǵan qosa, Soltústik Qazaqstan oblysy – jumys kúshi tapshy óńirler qatarynda. Sol sebepti ońtústik halqy bul aımaqqa memlekettiń «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasy aıasynda qonys aýdara alady. Osyǵan oraı Túrkistan oblysyna «Otandastar qorynyń» Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha ókili Álfarabı Myńbaı, ishki kóshi-qon máselesimen aınalysatyn «Tauekel» qoǵamdyq uıymynyń tóraǵasy Býrahan Daqanov, Aqjar aýdanynyń halyqty jumyspen qamtý ortalyǵynyń basshysy Baýyrjan Barjanov arnaıy baryp, jıyn ótkizdi.

Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Beısen Tájibaevtyń nusqaýymen, álgi arnaıy barǵan azamattar ońtústiktegi aýyl-aýyldy aralap, turǵyndarymen beıresmı kezdesý ótkizip, atalǵan baǵ­darlamanyń tıimdiligin túsindirgen. Tek aqparattandyryp qana qoımaı, teriskeıdiń turǵyny retinde kóshýge nıetti azamattardan jaýapty ókilderdiń tobyn jasaqtaıdy.

– «Tauekel» qoǵamdyq uıymy – búginde soltústikke kóship kelgen aza­mattarǵa qoldaý kórsetý maqsatynda ashylǵan el kólemindegi jalǵyz uıym. Qazir osy bastamany nasıhattaýǵa kúsh jumsap jatyrmyz. Ásirese, halqy tyǵyz ornalasqan ońtústik óńirdiń turǵyn­daryn qonystandyrýǵa úndeý tastap, jergi­likti jáne ortalyq deńgeıinde másele kóterip, jumystardy uıymdastyrý­­ǵa atsalysýdamyz. Shyndyǵyna kelsek, soltústiktegi aýyldardyń taǵ­dyry ońtústiktegi elge baılanysty. О́ıtkeni 300-400 orynǵa shaqtalyp salynǵan keı­bir mektepterdegi bala sany 10-ǵa da jetpeıdi. Bul – bir ǵana mysal. Biz­ge medısına, bilim, kásipkerlik, óner­kásip, aýyl sharýashylyǵy salalary­men aınalysatyn mamandar aýadaı qajet. Qolynan is keletin árbir tur­ǵyndy qýana qarsy alamyz. Bizdiń aımaqta jer problemasy joq. Memleket bekitken kómekten basqa da qoldaýlardy kórsetýge daıynbyz. Eń bastysy, azamattar naqty kásip tańdap, básekelestikti arttyrýǵa yntaly bolsa jetkilikti. Olardyń qonys aýdarǵany el-jer úshin mańyzdy,  deıdi Býrahan Daqanov.

Jergilikti turǵyndarmen ótken jıynǵa Túrkistan oblystyq máslıhaty­nyń depýtaty ári osy baǵytty nasıhattaýshy Jańabaı Aǵabekov, Túrkistan oblysynyń jumyspen qamtýdy úıles­tirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bas­qarmasy basshynyń orynbasary Nurjan Nurashov qatysty. Depýtat kóshýge nıetti turǵyndar Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy aýdandarmen tanysýy úshin avtobýs qarastyryp, jol shyǵy­nyna demeýshilik jasaıtynyn jetkizdi. О́ıtkeni ol biraz jyl buryn bul ıgi isti qolǵa alyp, kóshke óz úlesin qosyp júrgen azamat bolatyn.

Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Beısen Tájibaevtyń aıtýynsha, Túrkistan qalasy men Saryaǵash aýdanynda ishki jáne syrtqy kóshi-qondy qalyptastyratyn ortalyqtar ashý jos­parlanǵan. Onda mamandar halyqqa keńes berip, zańdylyǵyn túsindirip, tártibin úıretip, baǵdarlamalardy tanys­tyrady. Bul ortalyqtyń erek­sheligi – tek kóshi-qon salasymen ǵana aınalyspaq nıette.

Aıta keteıik, delegasııanyń 5 kúnge josparlanǵan jumys sapary Maqtaaral, Jetisaı, Saryaǵash, Keles, Qazyǵurt, Tólebı, Saıram jáne Ordabasy aýdandarynda jalǵasqan.

Soltústikti betke aldy

Soltústik Qazaqstan oblysy, Taıynsha aýdanynyń kireberisine jetken avtobýstyń aldynan teriskeılik aǵaıyndar men jergilikti ákimdik ókil­deri saltanatty túrde shashý shashyp, ystyq yqylasymen kútip aldy.

–  50 shaqty adamnan quralǵan (árqaısysy bir áýletti, aýyldy jaýaptanǵan ókilder) top jer sholýshylardy bastap, eki kún jol júrip Qyzyljarǵa jettik. О́kilder 5 topqa bólinip, Soltústik Qazaqstan oblysynyń 13 aýdanyn óz kózimen kórip, foto-vıdeoǵa túsirip alady. Bul qonys aýdarýdyń el úshin mańyzy óte zor. Eń birinshi eldiń ulttyq qaýipsizdigi bar, jalpy jan-jaqty aýqymdy másele. Bul bastamany jergilikti ákimdik te qoldap, qýat­tap otyrǵany baıqaldy, deıdi qoǵam belsendisi Qaırat Káribaev.

«Tauekel» qoǵamdyq uıymynyń basshysy Býrahan Daqanovtyń aıtýynsha, osy ýaqytqa deıin soltústikke Túrki­stannan 12 myń adam qonys aýdarǵan.  Bul jolǵy jer kórýge barǵan­dar olarmen de kezdesip, teriskeıdiń tynys-tir­shi­ligimen tanysqan.

Qonaqtardy qarsy alǵan Soltústik Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Satjan Ablalıev óńirde ne bar, ne joǵyn az sózge syıǵyzyp jaqsy tanys­tyryp ótti.

– Soltústikke kelgen aǵaıyndy úlde men búldege oraı qoıamyz deýge bolmaıdy. Bul jaqqa ózderińiz eńbek etip, jaǵdaıdy jaqsartý úshin kelýlerińiz kerek. Qazir ózimizde 13 myńnan astam jumyssyz adam bar eken. Onyń ústine 14 myń bolyp qosylýdyń keregi joq. Kerisinshe, sizder jumys oryndaryn ashyp, olardy da, ózderińizdi de jumys­ty bolǵyzsańyzdar quba-qup. Al oǵan bizdiń óńirde múmkindik mol. Qazir oblysta 4 myńnan astam vakansııa bos tur. Bizde bir qyzyǵy, jumyssyzdar da, bos jumys oryndary da bar, dep aǵynan jaryldy oblys ákiminiń orynbasary.

Sonymen qatar jer sholýǵa barǵan azamattardyń da pikirin surap kórdik. Máselen, Oljas Ábdálımovtiń bul saparǵa aıtar alǵysy mol.

– Men Túrkistan oblysy, Tólebı aýdany Leńgir qalasynyń turǵyny­myn. Bul jaqta buryn kelip qonystan­ǵan jerlesterimizben kezdestik. Ondaǵy halyqtyń tynys-tirshiligin óz kózimiz­ben kórip, qonystanýǵa qolaıly jer sholyp qaıttyq. Soltústikten ázirge eshqandaı qıyndyq baıqamadyq. Kóp­tegen salaǵa maman tapshy ekenin, mektepterge balalardyń qajet ekenin kórdik. Kelgen 50 adamnyń barlyǵy da kóship kelýge nıetti. Jergilikti jerdegi jumyspen qamtý ortalyqtarynyń qyzmet­kerleri de bizge kómek­tesip baqty. Jurttyń ylǵı aıtyp júre­tin klımat máselesi týraly da surap, bildik. Onyń da anaý aıtqandaı qıyn eshteńesi joq tárizdi. Adam kez kel­gen nársege beıimdelgish qoı. Tipti biz túgi­li alys shetelden de aǵaıyndar kóship kelip, qonystanyp jatyr. Elden elge kósh­­­kennen qaraǵanda, biz eldiń ishin­de­miz. Sóz sońynda Túrkistan halqyn teris­­keıdi áýeli óz kózimen kelip kórýge sh­aqy­­ramyz. Sonymen qatar, osynaý ıgi istiń bas­tamashysy bolyp júrgen Býra­han Daqanov pen  Jańabaı Aǵabekov se­kil­­di azamattarǵa alǵys aıtamyz,  deıdi ol.

Sheshýshi sát

Osylaısha, 2015-2022 jyldar araly­ǵynda Túrkistan oblysynan elimiz­diń jumys kúshi jetispeıtin soltústik óńir­lerge 11 892  adam qonys aýdarǵan bolsa, endi onyń qarqyny kúsheımek.

Sonymen saparǵa shyqqan 52 azamat­tyń 16-sy birden qujattaryn ótkizip, kvota alýǵa suranys berip úlgergen. Naqty sheshim qabyldap, óziniń kóshetin ornyn tańdap alǵandar qýanyshtaryn jasyrmady. Sonyń biri – Muhamedjan Aldııarov.

– Men Soltústik Qazaqstan oblysy Aqjar aýdanynda bolyp, Dáýit, Aqjarqyn, Qarashilik, Talshyq degen tórt aýyldy araladym. Onyń ortalyǵy (tirek aýyl) Talshyq eken. Men Qarashilik aýylyn tańdadym. Maǵan ol aýyldyń eń birinshi uıymshyl halqy unady. Qujattarymdy tapsyryp, kvotaǵa ótinish jazyp kettim. Buıyrsa, aldaǵy bir aı ishinde kóship kelmekpin,  deıdi ol.

Sondaı-aq saýrandyq Ádil­han Juma­dýlla Shal aqyn aýdany Eńbek aýylyn tańdapty. Onyń aıtýynsha, Eń­bek aýyly – eńbek etýge qolaıly, tur­ǵyn úı­diń baǵasy qoljetimdi eken. Aýyl­dyń áleý­mettik jaǵdaıy da kóńilinen shyqqan kórinedi.