Bir tamshy qannyń qýaty

14 maýsym – Dúnıejúzilik donor kúni. Jyl saıyn eldegi qan ortalyqtary halyqty qan tapsyrýǵa shaqyryp, kópshilik is-shara, aksııa uıymdastyrady. Mundaı aksııalarda kámelet jasqa tolǵan árbir deni saý adam qan tapsyra alady. Sonymen donor degen kim, qan ne úshin qajet, qan ortalyqtary nege donor az dep dyzaq qaǵady? Transfýzıologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń mamanda­ry osy saýaldardyń jaýabyn donor­lar­ǵa kúndelikti aıtyp, túsindirip otyrady. Donor qajet degen úndeý – medısınalyq mekemelerge qan jetpeı jatyr degendi bildirmeıdi. Bul jóninde atalǵan ortalyqtyń qan alý jáne onyń komponentterin daıyndaý bóliminiń dárigeri Záýresh Álmenova aýyr halde jatqan naýqastardy aman alyp qalýǵa donor qany kúndelikti qajet deıdi.

– Biz donorlardy turaqty, kún­delikti izdeımiz. Sebebi bizdiń orta­lyq elordadaǵy 23 medısınalyq me­ke­meni qan jáne onyń quramdas bó­ligimen qamtamasyz etedi. Ádette kút­pegen jazataıym oqıǵalar, sonyń ishinde jol apattarynda naýqastar kóp qan joǵaltyp jatady. Mundaıda medısınalyq mekemege qan der kezinde jetýi tıis. Bizge kelgen árbir donordy qan ortalyǵynyń qyzmetkerleri qaharman sanaıdy. О́ıtkeni, donor ózi tanymaıtyn adamnyń ómiri úshin qan tapsyrady. Ortalyqqa orta eseppen kúndelikti 150 donor keledi desek, onyń 20-25% belgili bir sebeptermen qan tapsyrmaıdy. Sebebi árbir donor áýeli jiti tekseristen ótedi. Bizde donorlardyń biryńǵaı derekqory bar. Donor aldymen saýalnama toltyrady. Onda buryn-sońdy qandaı aýrýǵa shaldyqqany, qyzýy bar-joǵy, ózin qalaı sezinetini jóninde birneshe suraqqa jaýap berip, tirkeý bólimine ótedi. Onda mamandar derekqorǵa ótip, elordadaǵy barlyq juqpaly aýrý, týberkýlez, narkologııalyq dıspanserden túsken aqparattan do­nordyń bar-joǵyn tekseredi. Budan ári mamandar donordyń bir tamshy qanyn ortalyqtyń ekinshi qabatynda klınıkalyq-bıohımııalyq zertteýden ótkizedi. Osy arqyly donordyń qan tobyn, rezýs-faktoryn, gemoglobın deńgeıin, baýyrdyń qyzmetin taǵysyn taǵy saraptamalardy shyǵarady,– deıdi dáriger.

Munymen is bitpeıdi. Donordy terapevt jiti tekseredi, suhbattasa­dy. Donordy qandaı da bir aýrý mazalamasa, densaýlyǵyna baılanysty esepte turmasa qandy tutas nemese jasýshalaryn tapsyrýǵa bolady. Qannyń jasýshasy degen trombosıtter. Ol qannyń uıýyna járdemdesedi. Munda donor tutas qandy 7-10 mınýt tapsyrsa, jasýsha trombosıtterdi tapsyrý 1,5 saǵatqa sozylýy múm­kin. Qan jasýshasyn tapsyrǵandarǵa ma­mandar trombosıtti tutas qannan ­aıyryp, qannyń qyzyl túıirshikteri men qannyń plazmasyn donorǵa qaıta­ryp beredi. Sol sebepten maman­dar bul úderisti «jasýshanyń separa­to­ry» dep ataıdy. Iаǵnı, kádimgi sút­ten qaı­maqty aıyrǵan sııaqty tutas qannan trombosıtti solaı bólip ­ala­dy.

Joǵaryda qan arqyly donordyń densaýlyǵy jiti tekseriletinin aıttyq. Osyny tarqatyp jazýdy jón kórdik. Donor qanynda qan arqyly beriletin tórt indet bar-joǵy tekseriledi. Onyń ishinde ımmýnotapshylyq vırýsy (Spıd, VICh ınfeksııasy, Geppatıt V,S t.b). Eger donor trombosıt tapsyrsa, onda jalpy qan saraptamasy ázirlenedi. Qannyń qyzyl, aq túıirshikteri tekseriledi. Qannyń uıý úderisi qaralady. Sondaı-aq jalpy trombosıttiń úlesi anyqtalady.

Qan ortalyqtary medısınalyq mekemelerge qan berýmen shektelmeıdi. Árıne, birinshi mindeti – medısınalyq mekemelerdi qanmen qamtamasyz etý bolsa, ekinshiden, qannan jasýshalardy aıyryp, trombosıt, qan ǵana emes, qanda erıtin faktorlarǵa baı plazmany da ala alady. Sýsamyrdy (qant dıabetin) bilemiz. Derttiń osy túri qazir eresektermen qosa balalarda da kezdesedi. Mundaıda naýqastyń ımmýnıteti tómendeıdi, qant mólsheri joǵarylaıdy. Osylaısha sýsamyr uıqy bezin ǵana emes, búkil aǵzany zaqymdaı bastaıdy. Jazylmaıtyn jara paıda bolady. Immýnıtet tómen bolǵandyqtan ol jaraǵa ınfeksııa túsip, sepsıske (irińdi ınfeksııa) aınalýy múmkin. Saldarynan naýqastyń aıaǵyn kesýge týra keletin jaǵdaılar oryn alýy yqtımal. Osy kezde qannan erıtin faktorlarǵa baı plazmasyn aıyryp alyp, sol jaraǵa tańǵan kezde onyń aýzy qas-qaǵym sátte bitelip, jazylady eken. Muny dárigerler býyn aýrýlaryn emdeýde qoldanady. Jasandy jolmen uryqtandyrýda da tájirıbege engizip, paıdalanýǵa kirisken. Mine, osyndaı aýrýlardy emdeýde de qan ortalyqtary medısına mekemeleriniń suranysyna saı qan jáne qannyń quramdas bólikterin daıyndap, jetkizedi.

Keıingi 10 jyldyń sheńberin­de halyqaralyq standarttarǵa saı jumys isteıtin Transfýzıologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy tola­ǵaı tabysqa jetken. Mysaly 2013 jyly ortalyqta avtomattandyrylǵan referens-zerthana ashylǵan. Munda joǵaryda atap ótkendeı qanda 4 in­dettiń bar-joǵy tekseriledi. Táji­rıbede qaterli isik aýrýlaryn em­deý­­de naýqasqa trombosıtterdi kóp­tep ­quıý­­ǵa týra keledi. Muny da ortalyqtyń ­mamandary daıyndaıdy. Osy rette trombosıtterdi vırýs­tan tazartýdy tájirıbege engizgen úshinshi memleket ekenimizdi aıta ketkenimiz jón. Sondaı-aq Úkimet te osy bastamaǵa barynsha qoldaý kórsetip keledi. Qannyń saqtaý merzi­mi shekteýli bolǵan soń Transfýzıolo­gııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy qan jáne qannyń quram­das bólikterin kún­delikti daıyndaı­dy. Onyń ústine árbir medısınalyq ­mekemede qan jáne onyń quramdas bóligi­niń 3 kúndik qory bolýy kerek. Sebe­bin aıttyq, jedel oqıǵalarda dáriger­ler naýqasqa jedel kómek kórsetý­ge tıis. Mamandar qannyń qyzyl tú­ıir­shikterin, ıaǵnı erıtrosıtterdi 42 kún­ge deıin, trombosıt jasýshalaryn 5-7 kún, sonymen qatar qannyń sarysý plazmasyn –30⁰S gradýsta 3 jylǵa deıin saqtaı alady. Munda trombosıtterdi saqtaýdyń da ózinshe, bólek tásili bar. Trombosıtke qajetti temperatýrany aıtpaǵanda, trombomıkser dep atalatyn qurylǵyda úzdiksiz shaı­qalyp turýy kerek. Bul – qandaǵy klet­ka­lardyń ómirin uzartady.

– Bizdegi medısınalyq mekeme­ler 100% trombomıksermen qamtylma­ǵan. Sol sebepten de biz saqtaý mer­zimi shekteýli trombosıtti kúni bu­ryn daıyndaı almaımyz. Mysaly, bú­gin medısınalyq mekemeden tap­sy­rys tússe, jedel donor tabýymyz kerek. Qan ortalyǵynyń maman­da­ry kúndelikti 2000 donorǵa teginnen-tegin qońyraý shalmaıdy. Sol 2000 adamnyń bizge shamamen 5-10% ǵana keledi. Iá, árbir adamnyń kúndelik­ti jumysy, sharýasy bar. Jumys berýshiler de mamandy kez kelgen ýaqytta jumystan bosata bermeıdi. Bizge qoldaý kórsetken mekeme­ler­ge, qala turǵyndaryna alǵysymyz shek­siz. Donor bolatyn jastar kóp-aq. ­JOO stýdentteri, ásirese, medısı­na­lyq ýnıversıtettiń, kolledj­diń stýdentteri, áskerı bólimniń sarbaz­dary, medısına mamandary jıi ke­lip, qan tapsyryp turady. Sony­men qatar bizde qajetti aspaptarmen jabdyqtalǵan kóshpeli top bar. Olar kólikpen shyqqanda bir kúnde 100-ge jýyq donordan qan alyp úlgeredi. Alaıda bizge kez kelgen adamnyń qany jaraı bermeıdi. Nege? Sebebi, shekteýler óte kóp. Turaqty jáne ýaqytsha shekteý degen bar. Sondyqtan donor bolýdy oılaǵan adam daıyn kelýi kerek. Taǵy bir aıtatyn másele, keıde el arasynda naýqasqa qan tabylmaı jatyr degen sıpatta habar tarap jatady. Biraq biz medısınalyq mekemelerden túsken tapsyrystardy kúndelikti 100% oryndaımyz, deıdi Z. Álmenova.

Qan ortalyqtary kóbine rezýs­tıimdiligi teris donorlardy izdeıdi. Mun­daıda rezýstıimdilgi teris turaqty donorlarǵa salmaq salýǵa bolmaıdy. Ortalyq mamandary áleýmettik jelide hal ústinde jatqan naýqasqa járdem kerek degen sıpatta aqparat tarasa, erteńine lek-legimen donorlar keletinin aıtady. Mundaıda, dá­ri­gerler eshkimniń betin qaıtarmaı, ke­risinshe qan alady. Nege deseńizder, kúr­deli operasııalar jasaıtyn Ulttyq medısına ortalyqtary – Astanada. Sonyń ishinde perzenthanalarǵa, travmotologııa, neırohırýrgııa, onkologııa, kar­dıohırýrgııa jáne basqa da or­talyqtarǵa qan jáne onyń quramdas bólikteri kerek bolyp jatady. Bul degenińiz basqa óńirlerge qaraǵanda Astana qalasynyń turǵyndaryna kó­birek salmaq túsedi degendi bildiredi.