Eldiń jaıyn jolyna qarap tany

Megapolıs tarıhynda tuńǵysh ret bir mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Budan bólek qanshama mádenı, sporttyq, áleýmettik nysandar boı kóterip jatyr. Osynyń barlyǵy demografııasy jyldan-jylǵa artyp kele jatqan qala halqynyń rýhanı-materıaldyq qajettilikterin tolyq óteý úshin jasalyp otyr. Erekshe atap óterligi shahar respýblıkalyq máni bar jańa mártebe­ge ıe bolǵaly ınfraqurylym máselesine de kóbirek nazar aýdaryla bastady. Onyń bir aıǵaǵy, ortalyqqa jaqyn shaǵyn aýdandar men shetki eldi mekenderge kommýnaldyq ınfraqurylym­dar tartyldy. Sonyń nátıjesinde kópte­gen turǵyn búginde sý tasýdyń, ot jaǵýdyń azabynan qutyldy. Jaryq­tyń da sapasy jaqsardy. Burynǵy­daı syǵyraıǵan shammen otyrmaıdy. Jel tursa jaryq lyp etip óship qala beretin jaǵdaılar qazir sırek kezdesedi. Sıfrlandyrý baǵdarlamasynyń júzege asýymen ár úıge sapaly ınternet kirdi. Shetki eldi mekenderdiń ózinde uıaly baılanys qyzmeti jaqsaryp qalǵan. Endigi kezekte káriz júıesimen qamtamasyz etýge aıryqsha kóńil bólinip jatyr. О́ıtke­ni shaıyndy sýlarǵa arnalǵan júıe­niń bolýy qalalyq mádenıettiliktiń bel­gisi sanalady. Mıllıonnan astam megapolıs turǵyndarynyń kommýnaldyq qajettiligin óteý úshin birinshi kezekte energııa qýattylyǵyn kúsheıtý kerek. Sondyqtan da qala basshylyǵy birinshi kezekte osy maqsatty júzege asyrýǵa kiristi. Sonyń nátıjesinde magıstral­dy sý qubyrlary tartyldy. Jańadan qýattylyǵy joǵary gaz taratýshy AGRS pen qosalqy stansalar paıdalanýǵa berildi. Oǵan qosa káriz sýlaryn tazartýshy qondyrǵylar ornatylyp jatyr. Onyń syrtynda ár eldi mekenge kommýnaldyq júıelerdi tartýdaǵy qyrýar jumysty qosyńyz. Osynyń barlyǵyn jasaýǵa memleket qarjy aıap jatqan joq. Sebebi memlekettiń basty baılyǵy halyq bolǵandyqtan, oǵan jaǵdaı jasaý – Úkimettiń basty mindeti. Endi úı qurylysymen birge jol salý, eski joldardy jóndeý de Shym­kenttiń strategııalyq damý jos­par­larynyń birine aınalyp otyr. Jol – ekonomıkanyń aınasy. Elimizdiń ońtústigindegi alyp shahardyń joly nashar bolýǵa haqysy joq. Olaı bolý sebebi, Shymkent – Orta Azııaǵa kiretin qaqpa. Ekinshiden ońtústik ólkesin­degi qalalardy jal­ǵap jatqan iri mega­po­lıs. Jan-jaqtan ke­letin barlyq kó­lik­tik jol osy shahardyń tóńiregi­nen ótedi. Sonymen birge Shymkent jyl­dam qar­qynmen damyp kele jat­qan qa­la­lardyń qata­ryna kiredi. Ha­lyq sany­nyń ósýi­men birge kólikter­diń sany da jyldan-jyl­­ǵa kóbeıip keledi. Son­dyqtan osy ózgeristerge daıyn bolý úshin qala bı­ligi Úkimettiń qoldaýymen joldardyń qurylysyna bar nazardy salyp jatyr. Qala turǵyndary ózderin jaıly seziný úshin shaharda barlyq ınfraqury­lym damyǵan bolý kerek. Kommýnaldyq-ınjenerlik júıeden bastap, joldar­ǵa deıin. Tipti serýendeıtin, saıalaıtyn oryndardyń sany da turǵyndardy to­lyq qamtıtyndaı esepke saı bolýǵa tıis. Búgingi qala basshylyǵynyń at­qa­ratyn basty sharýasy da, aldaǵy jos­pary da osy maqsattardy oryndaý bo­­lyp shyǵady. Shymkenttiń saýda-logıs­tıkalyq ortalyǵy da aýqymdy jo­­ba­nyń qataryna kiredi. Bul joba ma­ńyzdy bolǵandyqtan, oǵan Úkimet te nazaryn aýdaryp otyr. Al saýda-logıs­tıkalyq ortalyqtyń jumysy birin­shi kezekte joldardyń sapasy­na baılanysty. Sol sebepti jol qury­lysynyń mańyzdylyǵy ózge ınfra­qurylymdy damytýǵa arnalǵan jobalardan bir mysqal da kem emes. Tip­ti joldy adamnyń kúre tamyrymen baılanystyrýǵa bolady. Adam den­saý­lyǵynyń myqtylyǵy boıyndaǵy qan tamyrlardyń saýlyǵymen ólshenedi. Sol sekildi joldardyń da sapasy nashar bolsa, áıtpese óz qyzmetin atqara almaı jatsa, memlekettiń alǵa jyljýyna kedergisin keltiredi. Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óziniń Joldaýynda jol qurylysynyń aıryqsha róli jaıly aıtyp ótken edi.

«Nurly jol» baǵdarlamasynyń bi­rinshi kezeńi tabysty júzege asy­ryl­dy. Sonyń arqasynda elordamyz­dy óńir­lermen «tarmaqtaný» qaǵı­daty boıyn­sha baılanystyrýǵa múmkindik týdy. Kó­lik júıesiniń jańa ınfraqurylym­­dyq ustyny qalyptasty. Elimizdiń ja­han­dyq kólik dálizderimen ıntegrasııa­la­nýy qamtamasyz etilip, Azııa men Eýro­pany baılanystyrǵan Qazaqstannyń ta­rıhı mártebesi qalpyna keltirildi. Degen­men bul saladaǵy básekelestik óte kúsh­ti. Ortalyq Azııa óńirinde paıda bol­ǵan balamaly jobalar Qazaqstannyń kó­lik áleýetin tómendetýi múmkin. Sol sebepten «Nurly jol» baǵdarlama­sy­nyń ekinshi kezeńi elimizdiń kólik-tranzıt sektorynyń jetekshi rólin bekem­deýge arnalýy kerek» degen bolatyn Memleket basshysy.

«Aldymyzda turǵan mindet – 2025 jylǵa deıin 24 myń shaqyrym joldy, ıaǵnı respýblıkalyq mańyzy bar jol­dyń bárin qaıta jóndep, jol bo­ıyndaǵy qyzmet kórsetýmen qamtamasyz etý» degendi de aıtqan edi Prezıdent.

Qalalyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń málimetine sáıkes, Shymkenttiń aýma­ǵyna kiretin joldardyń jalpy uzyn­dyǵy 3247,6 shaqyrym quraıdy. Onyń ishinde asfaltbeton jabyndy – 2189,5 shaqyrym, shaǵal tas – 935,6 sha­qy­rym,topyraq jol 122,5 shaqyrym. Bú­gin­de qaladaǵy asfalt joldyń jaq­­sy jáne qanaǵattanarlyq úlesi 67,4 pa­ıyzǵa teń.

Joǵaryda atap ótkendeı, Shymkent­tiń jańa órkenıet bıiginde qaryshtap damýy eń áýeli jol ınfraqurylymy­na baılanysty ony barynsha ilgeriletý­de ja­tyr. Osy mindetti oryndaý úshin jer­gi­lik­ti ákimdikke úlken jaýapkershilik­ter júktelgen. Mıllıonnan astam tur­ǵy­ny bar shahardaǵy eń mańyzdy máse­le­niń biri – jol sapasy men kóshedegi kólik qozǵalysynyń rettelýi ekeni aıan. Statıstıkaǵa kóz júgirtsek, Shymqala avtokólik sany jaǵynan elimizde kósh bastap turǵan qalalardyń biri bolyp otyr. Osyǵan oraı ásirese sońǵy jyldary shaharda jol qurylysy buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen júrgizi­lip keledi. Máselen, 2022 jyldyń qory­tyndysy boıynsha megapolıste 287,8 shaqyrymnyń jol qurylysy iske asyrylypty. Sonymen qatar Qonaev – Rys­qulov kósheleriniń qıylysyndaǵy jol­aıryq tolyǵymen salynyp bitip, el ıgiligine paıdalanýǵa berildi. Búginde Tashkent – Almaty baǵytyndaǵy qala­ny aınalyp ótetin negizgi magıstraldy A-2 avtomobıl jolyn qaıta jańartý jumystary atqarylyp jatyr. Atalǵan joldyń uzyndyǵy 31 shaqyrym, jáne jol qurylys jumystary 8 kezeńge bó­lingen. Osy kúnde 1-shi jáne 3-shi kezeńi men Badam ózeninen ótetin kópirdiń qu­rylysy aıaqtaldy. Bıylǵy jyly 2-shi jáne 4-shi kezeńdi tolyǵymen aıaqtaý josparlanyp otyr.

Odan bólek, 16 shaqyrymdy qu­raı­tyn «Ońtústik aınalma jolynyń» qury­lysy bar. Atalǵan nysan Shymkent qala­sy aýmaǵymen qatynaıtyn tranzıt­tik jáne basqa da avtokólikterdiń aınalma jolmen qatynap, qala aýmaǵyn­daǵy kólik keptelisin seıiltýge jáne kólik qozǵalysynyń qaýipsizdigine sep­tigin tıgizbek. Oǵan qosa, jol boıyn­da ornalasqan eldi mekenderde shaǵyn kásipkerliktiń damýyna yqpal etedi dep kútilip otyr. Sondaı-aq qalanyń oń­tústik baǵytyndaǵy jalǵyz kirme-shy­ǵys jolyna júktemeni azaıtý maq­sa­tynda 15,5 shaqyrymdyq Qonaev dań­­ǵylynyń jalǵasy salynyp jatyr. Bul nysan qurylysy 6 kezeńnen tura­dy. Sonymen birge Shyǵys aınalma, О́te­genov, Adyrbekov kósheleri, Temir­lan tasjolynyń boıyndaǵy jolaýshy­lar ótkeli salyný ústinde. Jáne de Báı­di­bek bı-Arǵynbekov kósheleriniń qıy­ly­syndaǵy 3 deńgeıli jolaıryqtyń qury­lysy qarqyndy salynyp jatyr. Halyq­qa qolaıly jaǵdaı jasaý maqsatyn­da 15 mamyr kúni Arǵynbekov kóshesi ashylǵan edi. Jolaıryq qurylysyn tolyq aıaqtap, paıdalanýǵa berý bıylǵy jyldyń sońyna josparlanyp otyr, deıdi mamandar. Kelesi kezekte, Báıdibek bı – Arǵynbekov kóshe qıylysynyń jolaıryq qurylysynyń 2 kezegi iske asyrylady. Osy rette, Jibek joly – Saıram, Báıdibek bı – Tólemetov kóshe­leriniń qıylysynda, A-2 avtomobıl joly men Báıdibek bı dańǵylynyń qıy­lysynda jolaıryq salý máselesi josparda tur. Joǵaryda atalǵan jobalar tolyq bitken jaǵdaıda Tashkent, Túrkistan jáne Almaty baǵyttaryna shyǵatyn joldar jelisi jańa keıipke enip, megapolıstiń zamanaýı talaptarǵa sáıkes kólik aǵynyn ótkizý qabileti artady.

Qalanyń magıstraldy jáne ishki oram kóshelerine ortasha jóndeý ju­mystary bıylǵy jyly 236,3 shaqy­rymdy quraıdy dep kózdelip otyr. Iаǵnı 297 kósheniń joly jóndeledi degen sóz. Onyń 24 kóshesi kólik aǵyny jo­ǵary ári qoǵamdyq kólik qatynaı­tyn ortalyq nemese magıstraldy kóshe­­ler. Basqarma taratqan málimetke sáıkes, jol ınfraqurylymyn damytý maq­sa­tyn­da 2021-2025 jyldarǵa arnal­ǵan arnaıy is-sharalar jospary bekitil­gen. Onyń negizinde qurylys jumysta­ryn júrgizýde magıstraldy kóshelerge, sonymen qatar eldi mekenderdiń ishki oram kóshelerine basymdyq beriletini aıtylǵan.

Kólik salasyna kelsek, 2020 jyly Shymkent qalasynyń jolaýshylar kó­ligin damytýdyń keshendi shemasy be­kitilgen. Osy shemaǵa sáıkes, 78 baǵyt boıynsha qoǵamdyq kólikter jolaýshylardy tasymaldaý úshin qyzmet kórsetedi dep sheshilgen. Búgingi tańda megapolıste jalpy sany 1 000-ǵa jýyq avtobýs pen 10 avtopark bar. О́z kezeginde qoǵamdyq kólikterdiń 90 paıyzy jańartylǵan. Bul degenimiz Shymqala elimizdegi qo­ǵam­dyq kólikterdiń jańalanýy men sa­pasy jaǵynan aldyńǵy qatarda kele ja­tyr degen sóz. Qazirgi tańda, áleýmettik máni bar marshrýttardyń tizimimen 75 baǵyt aıqyndalǵan. Atalǵan baǵyt­ta­ǵy avtobýs marshrýttary sýbsıdııalar ese­bi arqyly qala aýmaǵynda, sonymen qa­tar shet aımaqtarda ornalasqan bar­lyq shaǵyn aýdan men turǵyn alap­tar­ǵa deıin jolaýshy tasymaly qyzme­tin kórsetedi. Joǵaryda aıtylǵan­daı, qalalyq turaqty marshrýttarda 600-den astam avtobýs janar-jaǵarmaı re­tinde ekologııalyq taza gaz-metandy paı­dalanady. Atalǵan avtobýstardy suıy­tylǵan gaz otynymen qamtamasyz etý úshin 2 gaz stansasy salynǵan, al úshinshi stansanyń qurylysy aldaǵy ýaqytta aıaqtalady. Budan bólek, onlaın rejiminde qoǵamdyq kólik qozǵaly­sy týraly halyqty habardar etýge múmkindik beretin «I-Kolik» mobıldi qosymshasy halyq tarapynan keń qoldanysta. Qazirgi tańda, mo­bıldik qosymshany paıdalanýshylar sany 200 myńnan asty. Aıta keteıik, 2021 jyly Shymkent qalasyndaǵy qo­ǵam­dyq kólikterge engizilgen «Tólem» elek­trondyq bılettendirý júıesi jolaý­shylardyń jol aqysyn tóleý qyz­me­tin edáýir ońtaılandyrdy. Qazirgi tań­da, satylǵan kólik kartalarynyń sany 700 myńnan asady, al kúndelikti tran­zaksııalar sany jumys kúnderi – 380 myń, demalys kúnderi – 200 myńdy qurap otyr.

Sondaı-aq megapolıste 1 886 aıaldama orny bar. 2020 jyldan beri jańa tıptegi aıaldama pavılondaryn ornatý jumystary júrgizilip ja­tyr. Osy kúnderi jańa aıaldama pa­vılon­darynyń úlesi 35,5 paıyzǵa jetti. 2023 jyly 250 aıaldama pavılonyn or­natý kózdelip otyr. Budan bólek, qa­jettiligi bar aımaqtarǵa 12 baǵdarsham qosymsha ornatylady. Qala aýmaǵyn­da ornalasqan 291 baǵdarsham nysa­­nyn kútip ustaý jumystary turaqty túr­de atqarylyp keledi. Sonymen qatar aldaǵy ýaqytta qala kóshelerine jalpy esepte 400 shaqyrym jol tańbalary syzylady. 800 metr jasandy jol ke­dergilerin áleýmettik mańyzy bar meke­melerdiń aldyna ornatý aldaǵy kúnniń enshisinde turǵan sharýa. Jalpy, jyl sońyna deıin quzyrly mekeme jol-kólik qozǵalysynyń qaýipsizdigin arttyrý maqsatynda 3 500 jol belgilerin ornatamyz degen ýádesin berip otyr.