Tilsiz jaý tolyq tizgindeldi me?

Byltyr tilsiz jaý Qostanaı oblysy­nyń 43 myń gektardan astam ormanyn jalmap, birneshe aýyldy otqa orasa, bıyl Abaı oblysynda bastalǵan orman órti odan da úlken alqapqa jaıylyp, 60 myń gektardan astam jerdi typ-tıpyl etti. О́rt áli tolyq sóndirilgen joq.

Qazaq jeri onsyz da ormanǵa baı emes edi. Tazdyń basyna shyqqan seldir shashtaı sırek toǵaılary­myz osy­laısha tilsiz jaýdyń qur­bany bo­lyp jatyr. Abaı oblysynda tutan­ǵan alapat órt qaıdan shyqty? Bireý ádeıi órtedi me, álde abaısyzda bo­lǵan jaǵdaı ma? Al­­dyńǵy kúni Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaevtyń qabyl­daýynda bol­ǵan Bas prokýror Berik Asylov tóten­she jaǵdaı boıynsha qozǵal­ǵan qyl­mys­tyq iske qatysty tergeý amaldary jú­rip jatqanyn baıan­dady. Bas prokýror oryn­ba­sarynyń basshy­lyǵymen quqyq qor­ǵaý jáne arnaýly organdardyń táji­rı­­be­li qyz­met­kerlerinen sala­ara­­lyq je­del-tergeý toby qurylǵan. Tek­­seris qorytyndysy boıynsha la­ý­azym­dy tulǵalardyń áreketteri men áre­ketsizdigine quqyqtyq baǵa berilmek.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Abaı oblysyndaǵy shuǵyl áreket etý shtabynyń otyrysynda: «Elimizde taǵy da alapat órt bolyp jatyr. О́kinishke qaraı, tilsiz jaýmen kúres kezinde azamattarymyz qaıtys boldy. 14 adam qyzmettik mindetin atqaryp júrip erlikpen qaza tapty. Men jańa ǵana bul adamdardyń týysqandarymen kezdestim. О́te aýyr áńgime boldy. Jurt jylap otyr. Úkimetke narazylyǵyn aıtyp jatyr. Marqumdardyń otbasylaryna jáne jaqyndaryna qaıǵyra kóńil aıtamyn» deı kele, tıisti organdar tarapynan óreskel qatelikke jol berilýin «qylmystyq salǵyrttyq» dep atady.

Sol kúni Memleket basshysynyń ókimimen Abaı oblysyndaǵy orman órtiniń saldarynan adamdardyń qazaǵa ushyraýyna baılanysty 12 maýsym elimizde Jalpyulttyq aza tutý kúni bolyp jarııalandy. Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev tótenshe jaǵdaıda kórsetken erligi men janqııarlyǵy úshin qyzmet babynda qaza tapqan 14 adamdy «Qurmet» ordenimen marapattaý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.

Budan bólek, 10 maýsymda joǵalyp ketken traktorshy Sergeı Arhıpovtyń denesi úsh kún ótkennen keıin tabylǵan bo­latyn. Ol «Semeı ormany» sh­arýashylyǵyndaǵy órtti són­­dirýge bara jatqan jolda jú­rek talmasynan kóz jumǵan. Keshegi Senat otyrysynan keıin jýrnalısterdiń suraǵyna ja­ýap bergen Tótenshe jaǵdaılar birinshi vıse-mınıstri Ibragım Kúlshimbaev traktorshynyń da tótenshe jaǵdaı kezinde qyzmet babynda qaıtys bolǵandar qata­ryna jatqyzylatynyn aıtty.

Elimizde ekinshi jyl qatary­nan osynsha keń aýqymdaǵy dala órti tutanyp, azamattarymyzdyń qa­za bolýyna jol berilýi – eń bi­rin­shiden Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń qyzmetine úlken syn. Prezıdent aıtqandaı, eli­mizdiń órtke qar­sy qyzmet qu­rylymdarynda materıaldyq-tehnıkalyq jab­dyqtaý jaǵy shyn máninde kemshin ekenin Tó­tenshe jaǵdaılar mı­nıstrligi de ashyq moıyndap otyr. Vedomstvo birinshi vıse-mınıstri Ibragım Kúlshimbaevtyń aıtýynsha, mı­nıstrliktiń teh­nıkalyq jab­­dyqtalý deńgeıi – 80 paıyz, alaıda olardyń biraz bóligi qatty eskirgen. «Qazirgi kezde 3200 tehnıka bar. Áli 430 tehnıka kerek. 470 tehnıkanyń merzimi 20 jyldan asyp ketken», dedi ol keshegi Senat otyrysynda. Sonymen qatar elimizde qazirgi kúni 426 órt sóndirý bólimi jumys istep turǵanyn, al tilsiz jaýǵa tolyqqandy toıtarys berý úshin áli 121 órt sóndirý bólimi kerek ekenin atap ótti.

Degenmen, «Kim kináli?» já­ne «Ne sebep boldy?» degen suraq­tardyń jaýabyn anyqtaý – aldaǵy kúnderdiń enshisinde. Bas prokýror Berik Asylov aıtqandaı, arnaıy qurylǵan vedomstvoaralyq jedel tergeý toby tótenshe jaǵ­daı­lardyń aldyn alýǵa jaýapty laýazymdy tulǵalardyń is-áreketine baǵa bere jatar. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi de órtke qarsy jasaqtarynyń tehnıkalyq jabdyqtalýyn áli de oılanar. Al dál búgin kún tártibinde turǵan mindet: qolda bar quraldardyń kómegimen órttiń ári qaraı taralýyna jol bermeı, tolyqqandy óshirý.

Keshe TJM О́rtke qar­sy qyz­­met komıtetiniń tór­aǵa­­sy Nurbolat Derbi­sov Abaı obly­­syndaǵy órttiń beti qaıt­qa­nyn habarlady. Biraq bul órt tolyq sóndirildi degen sóz emes, tek onyń taralýyna jol bermeıtindeı jan-jaǵynan qorshaýǵa alynǵan.

– 14 maýsym kúni keshki saǵat 21:00-de Abaı oblysyndaǵy orman órti tolyq oqshaýlanyp, baqylaýǵa alyndy. Qazirgi tańda barlyq kelgen kúshtik quralar men tehnıkalar oqshaýlanǵan aýmaqtardaǵy órtterdi sóndirýge jumyldyryldy. Jaqynda kún­deri tilsiz jaý oshaqtaryn to­lyq óshirý úshin jumys isteımiz, – dedi ol.

Aldyńǵy kúni «Semeı ormany» MOTR aýmaǵyna aerovızýaldy tekserý júrgizip, eldi mekenderdiń órtten qorǵalý jaǵdaıyn baqy­laǵan Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Syrym Sháriphanov tabıǵı apat aı­maǵyna jaqyn ornalasqan aýyl­darǵa eshqandaı qaýip joq ekenin málim etken edi. Ol barlyq kúsh pen qural orman órtteriniń eldi mekenderge ótýine jol bermeý boıynsha jumysty jalǵastyryp jatqanyn atap ótti. Qazirgi kúni órtti sóndirýge TJM, Orman sharýashylyǵy komıtetinen, jergi­likti atqarýshy organdardan jáne Qorǵanys mı­nıstrliginen 1 900-dan asa adam, 360-qa jýyq tehnıka jumyldyrylǵan. 13 maýsymda órt Semeı qalasyna qaraı baǵyt alǵany baıqalǵan bolatyn. Alaıda ýaqtyly qabyldanǵan jedel is-sharalardyń arqasynda órt qaladan 30 km jerde toqta­tyldy.

О́rt sóndirýshiler men kómek­ke kelgen ózge de kúsh qural­da­rynyń janqııarlyqpen júr­gi­zip jatqan jumystaryna qara­mastan, tilsiz jaýdy tez arada aýyzdyqtaý múmkin bolmaı otyr. Oǵan aýa raıy jaǵdaıy da keri áser etýde. «Máselen, sońǵy kúnderi óńirde jaýyn-shashyn bolǵan joq jáne soltústikten, soltústik-batystan sekýndyna 14 metr jyldamdyqpen jel soǵyp tur. Keı ýaqytta onyń jyl­damdyǵy 20 metrge deıin je­tip jatyr. Bul órttiń odan saıyn órshelene túsýine yqpal etedi», deıdi mamandar. Onyń ústine jalyn sharpyǵan jerlerde temperatýra +270-ten +320-ǵa deıin jetedi. Bul jaǵdaı da órt sóndirýshilerdiń erkin is-áreket etýine óz kedergisin keltiredi.

Sol sebepti de qazirgi kúni negizinen avıatorlardyń eńbegi óz nátıjesin berip keledi. О́rtti sóndirýge 60-tan asa TJM avıatory jumyldyrylǵan, olar­dyń ishinde ushý qyzmetiniń táji­rıbeli mamandarynyń 11 ekıpajy, áýe kemelerinde tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne oryndaý jónindegi ınjenerlik-avıasııalyq qyzmetterdiń 33 qyzmetkeri, ma­te­rıaldyq-teh­nıkalyq jaraq­tandyrý jáne jabdyqtaý mamandary, óńirlik bólimshelerdiń dırektorlary bar.

Kún saıyn tańǵy saǵat 04:00-de kókke kóterilgen tikushaqtar túngi 23:00-ge deıin ushaqpen sý tasyp, ony orman órtiniń ústi­nen búrkip jatyr. Tilsiz jaýǵa qar­sy avıasııany qoldanýdyń paıdaly tusy – ushaqqa ilingen sý tógetin qurylǵylarmen tikeleı sóndirýdiń múmkindigi. Bul quryl­ǵy­lar 10-15 sekýnd ishinde 5 ton­­naǵa deıin sý alýǵa jáne 6 se­kýnd ishinde órt oshaqtaryna sýdy tógýge múmkindik beredi. Ol ásire­se osyndaı keń aýqymdaǵy orman alqaptary órten­gen kezde óte tıimdi. Abaı obly­synda órt bastalǵaly beri avıa­tor­lar 2 100 ret sý tasyp, 6 myń tonnadan asa sýdy órtke tókken.

Qazirgi ýaqytta tartylǵan kúsh­ter men quraldar tórt ýchaske­de; Podnebesnoe, Jernovka aýyl­darynda, Shýlbınsk kentinde, Kashtak ormanshylyǵynda órt­ti sóndirý jumystaryn jal­ǵas­tyryp jatyr. О́rtke qar­­sy araqashyqtyq pen mıneral­dandyrylǵan jolaq­tardy jasaý, órt oshaqtary men órttiń perımetri boıynsha jıekterge sý tógý, órttiń jıegin topy­raqpen jabý jáne toltyrý is-sharalary júrgizilip jatyr.

Keshe Abaı oblysy ákimdigi órt saldarynan qaza tapqan 14 adamnyń otbasyna, sondaı-aq traktorshy S.Arhıpovtyń otbasyna Semeı qalasy Qara­ǵaıly shaǵyn aýdanyndaǵy jańa páterlerdiń kiltteri tabys­tal­ǵanyn habarlady. Abaı obly­synyń ákimi Nurlan Uran­haev qaıtys bolǵan Saıat Nur­ji­gitov pen Amangeldi Dúısem­baevtyń otbasylaryna 2 jáne 3 bólmeli páterlerdiń kiltterin tapsyrdy.

«О́rtte zardap shekkenderdiń otbasylaryn qoldaý boıynsha júrgizilip jatqan jumystar bizdiń turaqty baqylaýymyzda. Búgin biz tapsyratyn jańa pá­ter­­ler bar­­­lyq qajetti jıhaz­ben já­ne turmystyq tehnıkamen to­lyq jab­dyq­talǵan. Biz qosymsha kómek kórsetýdi jalǵastyramyz», dep atap ótti oblys ákimi. Qaza tap­qan­­­dardyń týystary memleket tara­pynan kór­setilgen kómek pen qol­daý úshin rızashylyqtaryn bildirdi.